Pojęcie struktury 

społecznej: próba 

uogólnienia.

Termin struktura społeczna we współczesnych 

pracach socjologicznych bywa rozumiana jako:

• Organizacja stosunków społecznych
• Określona artykulacja, uporządkowane ułożenie części
• Wzór to znaczy obserwowalna jedność działania czy 

funkcjonowania

• Spójne, mniej lub bardziej trwałe regularności
• Istotne, leżące u podstaw, głębokie uwarunkowania
• Właściwości bardziej fundamentalne niż inne powierzchowne 

cechy

• Uporządkowanie elementów, które determinuje większość 

zróżnicowania w danej dziedzinie zjawisk

• Relacje między grupami i jednostkami które znajdują wyraz w 

ich zachowaniu.

W potocznych zastosowaniach strukturę rozumiemy jako: 
porządek, ład, organizację, formę, układ, system, schemat. Za 
ich przeciwieństwa natomiast traktujemy: chaos, bezład, 
rozproszenie, przypadkowość, sporadyczność.

Wyróżniamy cztery idee stanowiące 

fundament pojęcia struktury:

• Ideę relacji, zależności, stosunków pomiędzy elementami
• Ideę regularności, prawidłowości, powtarzalności, trwałości
• Ideę głębokiego, ukrytego, fundamentalnego, istotnego 

wymiaru

• Ideę determinującego, wyznaczającego, kontrolującego 

wpływu wobec zjawisk empirycznych

• Uwzględniając te cztery idee możemy powiedzieć, 

że struktura to ukryta sieć trwałych i 
regularnych powiązań między składnikami jakiejś 
dziedziny rzeczywistości, która istotnie wpływa na 
przebieg obserwowanych zjawisk w tej dziedzinie.

Życie społeczne, a struktura 

społeczna

      Życie społeczne przeciwstawiamy strukturze społecznej.

• Życie społeczne- to kategoria opisowa, empiryczna, 

konkretna, która odnosi się do zjawisk obserwowalnych, 
obejmująca wszystkie przejawy ludzkiego, zbiorowego istnienia. 
Stanowi warstwę powierzchniową, jawną rzeczywistości 
społecznej.

• Struktura społeczna- to  kategoria wyjaśniająca, teoretyczna, 

nie mająca bezpośrednich obserwowalnych odniesień służąca 
lepszemu uporządkowaniu i zrozumieniu faktów empirycznych. 
Stanowi warstwę głębinową, ukrytą społecznego świata.

Cztery wymiary struktury społecznej

• Wymiar normatywny- powiązana i charakterystyczna dla 

danej zbiorowości sieć norm, wartości i instytucji. 
Zobiektywizowane i przymuszające wobec poszczególnych 
członków społeczeństwa fakty społeczne, wskazujące co być 
powinno, tłumaczyć miały rzeczywiste i konkretne działania 
ludzi.

• Wymiar idealny- powiązana i rozpowszechniona w danej 

zbiorowości sieć idei, przekonań, poglądów, wizji, które mają 
charakter stwierdzający. W odróżnieniu od norm i wartości nie 
mają one charakteru powinnościowego lecz kategoryczny, 
stwierdzający.

• Wymiar interakcyjny- (organizacyjny) powiązana i typowa 

dla danej zbiorowości sieć wzajemnie ukierunkowanych i 
zorientowanych działań

• Wymiar interesów- (szans życiowych) rozkład dostępu do 

dóbr społecznie uznawanych za pożądane, bogactwa, władzy, 
prestiżu, wiedzy itp. Generuje ona hierarchiczne nierówności 
między ludźmi, a także wynikające stąd konflikty społeczne.

• Cztery wyróżnione wymiary struktury społecznej pozostają we 

wzajemnym, ścisłym powiązaniu spojone swoistą „strukturą 
struktur” wpływając w istotny sposób na każdy inny, a zarazem 
pozostając pod wpływem wszystkich innych

. 

Ujęcie struktury 

jako wielowymiarowej i międzywymiarowo powiązanej każe 
traktować każde wyjaśnienie odwołujące się do pojedynczego 
tylko wymiaru jako nieprawomocne.

• I tak, wadliwe będzie wyjaśnienie, w którym konkretne 

podejmowane przez ludzi działania traktowane będą tylko jako: 

• Przestrzeganie norm i wartości(skrzywienie 

normatywistyczne)

• Wcielanie w życie przekonań(skrzywienie idealistyczne)
• Wykorzystywanie opcji interakcyjnych(skrzywienie 

behawiorystyczne)

• Realizowanie typowych interesów(skrzywienie 

materialistyczne)

Struktura społeczna z perspektywy 

jednostki

• Strukturalna perspektywa narzuca szczególny sposób 

widzenia jednostki. Obraz ten sprowadza się do ujmowania 
jednostki w kontekście jej powiązań z innymi. Jest ona 
charakteryzowana przez jej miejsce w strukturze. Ten 
socjologiczny aspekt człowieka bywa określany jako pozycja 
społeczna. 

• Wokół każdej pozycji skupiają się elementy wszystkich 

czterech wymiarów struktury społecznej:

• Rola społeczna- fragment struktury normatywnej, zestaw 

norm i wartości,

• Mentalność pozycyjna- fragment struktury idealnej, zestaw 

poglądów, przekonań, nawyków myślowych, stereotypów,

• Opcja interakcyjna- fragment struktury interakcyjnej, 

wiązka kanałów, torów interakcyjnych otwierających 
możliwość kontaktów z innymi,

• Status społeczny- fragment struktury interesów, dostęp do 

dóbr, środków i wartości społecznie cenionych.

Założenia upraszczające

• Możemy wyróżnić kilka założeń upraszczających, na których opierała 

się dotychczasowa analiza struktury społecznej:

• Założenie jednolitości i spójności struktury – okazuje się 

nierealne, bo ludzie w społeczeństwach stają wobec różnych 
dylematów, decyzji i wyborów i tym samym społeczeństwo 
nacechowane jest sprzecznościami.

• Założenie, które przyjmuje że ludzie są poddawani 

oddziaływaniu tylko jednej struktury- 

okazuje się nieprawdą, bo 

jednostka często jest związana realnie lub przynajmniej intencjonalnie z dwoma 
lub więcej strukturami. Człowiek będąc członkiem jednej zbiorowości 
równocześnie orientuje się na inne i może przejmować ich wartości, normy i idee 
jako swoje.

• Założenie, które uznaje że jednostka zajmuje tylko jedną 

pozycję społeczną- 

w rzeczywistości zawsze mamy do czynienia ze zbiorem 

pozycji. Każda z nich wiąże różny od innych fragment struktury, a związane z 
tymi pozycjami zbiory oczekiwań normatywnych, przekonań, kierunków interakcji 
i interesów mogą być ze sobą sprzeczne.

Modele wyjaśniania strukturalnego

• Ostatnim z założeń, jest traktowanie struktury społecznej 

jako danej, zastanej i nieproblematycznej. Wciąż bada się, 
w jaki sposób struktura rozumiana w ten sposób, 
determinuje ludzkie działania. Szuka się procesów 
pośredniczących w takim oddziaływaniu struktur. Jednak w 
wyniku zwrotu teoretycznego, który dokonuje się w 
socjologii w ostatnich latach, stawia się pytanie o genezę 
struktur i traktowania jej jako problematycznej, która 
wymaga wyjaśnienia.

Cztery procesy wytwarzania się 

struktur

• Można wskazać cztery cząstkowe procesy składające się na 

ogólny proces wytwarzania się struktur.

• Proces instytucjonalizacji struktury  normatywnej- 

powstawania norm społecznych, wartości, instytucji.

• Artykulacja struktury idealnej- powstawania 

standardowych przekonań, poglądów, idei, mitów, 
stereotypów.

• Ekspansja struktury interakcyjnej- rozbudowywanie się 

sieci styczności, kontaktów, łączności, komunikacji miedzy 
jednostkami.

• Krystalizacja struktury interesów- powstawanie 

trwałych hierarchii przywilejów i upośledzenia, czy ogólniej- 
nierówności między ludźmi pod względem dostępu do 
pożądanych dóbr i wartości: bogactwa, władzy, prestiżu.

Dialektyczne wyjaśnienie strukturalne

• Nie wystarczy stwierdzić, że ludzie sami tworzą swoje struktury, 

należy jeszcze pokazać jak to się dzieje. Rozwój wiedzy 
socjologicznej doprowadził do tego, że w ostatnich latach zaczęto 
pytać "dlaczego?" o to co traktowano dotąd za jasne czyli samą 
społeczna strukturę. Wyjaśnienia działań przez struktury uzyskują 
status wyjaśnień pierwszego rzędu, nad nimi zaś nadbudują się 
działanie wyższego rzędu-struktur przez działania. Ma to racje bytu 
wtedy gdy uznamy, że działania wyjaśnienia pierwszego rzędu to 
nie te same działania, które zachodzą w wyjaśnieniach drugiego 
rzędu. Jedne są mianowicie wcześniejsze a drugie późniejsze. 
Ludzie działają w zastanych warunkach będąc pod ich wpływem. 
Tak więc aktualne działania mogą być wyjaśnione przez 
wcześniejsze struktury. Z drugiej strony podejmując działania 
wywieramy wpływ na struktury, przekształcając je. Tak więc 
późniejsze struktury mogą być również wyjaśnione przez 
wcześniejsze działania.