Dźwięk i jego rola 

w przyrodzie

Co to jest dźwięk ?

Dźwięk – wrażenie słuchowe, 
spowodowane falą 
akustyczną rozchodzącą się w ośrodku 
sprężystym (ciele 
stałym, cieczy, gazie). Częstotliwości f
al, które są słyszalne dla człowieka, 
zawarte są w paśmie między 
wartościami granicznymi od ok. 
16 Hz do ok. 20 kHz.

Czym jest dźwięk?

W życiu codziennym człowiek spotyka się z 
wieloma różnymi dźwiękami i odgłosami. Nasze 
ucho jest doskonale przystosowane do odbierania 
tych fal głosowych. Dzięki małżowinie usznej 
dźwięki z naszego otoczenia wpadają do kanału 
słuchowego, gdzie wprawiają w ruch błonę 
bębenkową i przedostają się dalej ślimakiem do 
nerwów słuchowych. Potem przechodzą do 
ośrodka słuchu w korze mózgowej (płat 
skroniowy), gdzie są odbierane i interpretowane. 
Nauka zajmująca się własnościami dźwięku 
nazywana jest akustyką. 

Co to są Infradźwięki i 

Ultradźwięki?

Drgania o wyższych częstotliwościach nazywane są 
ultradźwiękami, a o niższych – infradźwiękami. 
Człowiek narażony na działanie ultradźwięków i 
infradźwięków, których nie słyszy, nie może 
przeciwdziałać zagrożeniu, jakie stwarzają one dla 
organizmu.

Infradźwięki - Mają ujemny wpływ na wykonywanie 
prostych czynności, powodują wydłużenie się czasu 
reakcji, działają na człowieka przygnębiająco. Bardzo 
często reakcje i zachowania ludzi po „usłyszeniu tych 
dźwięków są podobne do reakcji i zachowań po 
spożyciu alkoholu. W związku z taką szkodliwością 
oddziaływania infradźwięki mają mało zastosowań 
technicznych. 
Ultradźwięki - Wzrost temperatury ciała jest skutkiem 
działania ultradźwięków na człowieka. Może to 
doprowadzić nawet do rozerwania tkanek czy 
komórek. 

Fale dźwiękowe w wodzie

Dźwięk w wodzie potrafi rozchodzić się na setki mil morskich. Sam ocean jest 
środowiskiem bardzo hałaśliwym: fale morskie, ławice ryb, statki morskie, platformy 
wiertnicze. W tym zgiełku "ciszy" przemierzają głębiny okręty podwodne. Szum własny 
okrętu podwodnego może być słyszalny w odległości ponad 1000 km (nawet jeżeli 
posiada tylko 1% energii mierzonej). Znajomość prędkości rozchodzenia się dźwięku w 
wodzie ma zasadnicze znaczenie w taktyce zwalczania okrętów podwodnych. Na zdjęciu 
przyrząd do pomiaru tych prędkości używany przez jednostki nawodne, pozwalający 
mierzyć je z dokładnością do 0,25 m/s do głębokości 2.000 m. Dane przekazywane są 
bezpośrednio do komputera pokładowego gdzie są gromadzone, przetwarzane i 
analizowane. Wykrycie okrętu podwodnego nie jest jednak takie proste, gdyż jeżeli 
przetwornik hydrolokatora ułożony jest poziomo, a słup wody przekracza 3650m 
głębokości to odbicie fali dźwiękowej od dna spowoduje odgięcie toru i powrót na 
powierzchnię w bardzo oddalonym miejscu. Powstająca duża luka może służyć jako 
idealna kryjówka dla okrętu podwodnego. Na płytszych wodach użycie hydrolokatora 
może być mniej skuteczne, gdyż fale dźwiękowe mogą być tłumione jeśli dno jest 
mulaste, gliniaste czy piaszczyste a inne przy dnie skalistym. W wodzie są warstwy 
rozpraszające składające się z jednej warstwy zasadniczej i trzech podwarstw 
zawierających zooplankton i fitoplankton, które również odbijają i rozpraszają fale 
dźwiękowe. Ważnym elementem do zwalczania okrętów podwodnych jest termoklina. 
Termoklina oddziałuje na prędkość dźwięku, a w przypadku występowania ciągłej 
termokliny prędkość ta spada do minimum. Taka warstwa ma właściwość przenoszenia 
fal dźwiękowych na ponad 1000 km. 

Czy zwierzęta słyszą to, co jest 

niesłyszalne?

Dajmy przykład: W ciemnościach nocy mama fretka opuściła 
swoje dzieci, aby ściągnąć pokarm z dużej odległości. Nagle 
przeszył ją dreszcz. Błyskawicznie rzuciła się z powrotem do 
legowiska i przybyła tam akurat na czas, aby odpędzić 
szczura, który miał zamiar pożreć jej maleństwa. W jaki 
sposób przebywająca w oddaleniu i w ciemnościach matka 
zorientować się mogła, że jej potomstwu zagraża 
niebezpieczeństwo? Dzięki specjalnemu mikrofonowi z 
przetwornikiem dźwięku. Małe fretki zaalarmowały matkę 
przy pomocy niesłyszalnych dla człowieka wysokich 
dźwięków o wartości powyżej 16 kHz, które określa się 
mianem ultradźwięków. Także żyjący afrykańskich pustyniach 
ryjoskoczek słyszy nierejestrowalny dla ludzkiego ucha 
szelest pełznącego po piasku węża czy też „bezdźwięczny” 
łopot skrzydeł afrykańskiego puchacza.

Podsumowując

Fale dźwiękowe mają bardzo dużą rolę w przyrodzie. Największy 
wpływ mają jednak na ludzi i zwierzęta. Ludziom – fale dźwiękowe 
bardzo potrzebne są w życiu codziennym. Jednak nie mają tylko cech 
dodatnich. Nadmierny hałas może doprowadzić do poważnych 
uszkodzeń słuchu, a nawet do jego utraty. Zwalczanie hałasu jest 
jednym z zadań współczesnej ekologii. Dlatego tak ważne jest 
eliminowanie źródeł hałasu i odizolowanie miejsc przebywania ludzi 
od dźwięków uciążliwych, męczących lub szkodliwych. W tych celach 
podejmuje się wiele działań. Np. ekranów dźwiękochłonnych, 
konstrukcji urządzeń pracujących ciszej. Jednak największą rolę w 
tłumieniu hałasu spełnia zieleń, ponieważ rośliny pochłaniają hałas.
A zwierzęta? Zwierzętom fale dźwiękowe pomagają – tak jak 
człowiekowi – w życiu codziennym. Do ochrony młodych, do polowań 
itp.