Hipotezy 
badawcze

Hipoteza



Hipoteza naukowa, badawcza; stwierdzenie 
wymagające sprawdzenia, sformułowanie doraźne dla 
opisania lub wyjaśnienia zjawisk czy procesów 
(dydaktyczno – wychowawczych w pedagogice), 
stanowiące próbę odpowiedzi na pytanie ujęte w 
problemie badawczym - przypuszczenie, domysł. 
Powszechnie funkcjonuje przekonanie, że hipotezy 
stawia się w naukach: przyrodniczych, 
humanistycznych, pedagogice, oraz takich, w których 
jako metoda badawcza dominuje eksperyment, ponad 
to formułuje się i sprawdza hipotezy, i to nie tylko 
wtedy, gdy przeprowadza się badania eksperymentalne. 

Analiza literatury



Analiza literatury dotyczącej metodologii nauk 
pedagogicznych prowadzi do wyróżnienia dwóch 
podejść do zrozumienia hipotezy: w wąskim oraz 
szerokim zakresie.



- Podejmowanie hipotezy w wąskim zakresie to, na 
wzór nauk przyrodniczych, definiowanie hipotezy, 
jako naukowego przypuszczenia dotyczącego tylko i 
wyłącznie relacji między jakimiś zjawiskami, 
odnoszącymi się do rzeczywistości edukacyjnej. 
Hipotezy mają wyjaśnić zależności między 
zmiennymi, przy czym chodzi głównie o związki 
przyczynowo – skutkowe.



Hipoteza podejmowana w szerokim zakresie 

jest rozumiana nie tylko, jako naukowe 
przypuszczenie dotyczące występowania 
zależności między zmiennymi, ale też, jako 
przypuszczenie istnienia jakiegoś zjawiska czy 
procesu( jego cech, wielkości, częstotliwości 
czy czasu występowania).

 



Rzeczywistość społeczna jest na tyle złożona, 
interesująca, płodna poznawczo, inspirująca, że 
ograniczenie badań pedagogicznych do sprawdzenia 
zależności miedzy zmiennymi zubaża pole badawcze o 
rozwiązywanie problemów dotyczących własności 
zjawisk czy procesów zachodzących w edukacji i 
wychowaniu. Zdawałoby się, że w konsekwencji 
ujmowania hipotezy w jej szerokim znaczeniu do 
każdego problemu badawczego formułuje się hipotezę. 
Tymczasem i w tej sytuacji pojawiają się wątpliwości, co 
do sensowności stawiania hipotezy w jej szerszym 
zakresie uprawnia, a nie - zmusza badacza do stawiania 
hipotez.

Badania pedagogiczne, a hipotezy



Ostatecznie, jeśli w badaniach 

pedagogicznych nie stawia się hipotez, to, 
dlatego, że:



- przyjęto wąskie rozumienie hipotezy, a 

problem badawczy nie dotyczy związku 
między zmiennymi



- przyjęto szerokie rozumienie hipotezy, 

problem ma charakter pytania rozstrzygnięcia



podjęto badania jakościowe, które są 

stosowane, gdy np. dane zagadnienie jest 
badaczowi mało znane. Hipotezy wysuwa się 
zawsze, gdy w pedagogicznych badaniach 
ilościowych postawiono pytania problemowe 
typu: ( Od czego zależy dane zjawisko?, W 
jakich warunkach powstaje? Czego jest 
rezultatem?)

Rola hipotez w badaniach 
naukowych



W dostrzeganiu potrzeby czy wręcz konieczności 
postawienia hipotezy do sformułowanego problemu 
pomocna jest badaczowi znajomość funkcji, zadań, 
roli hipotez w badaniach. Hipotezy stanowią, 
bowiem dla badacza swego rodzaju kierunkowskaz 
w naukowych poszukiwaniach, wytyczają drogę 
planowanych działań. Zalecane jest wysuwanie 
hipotez szczegółowych (będących odpowiedziami 
na problemy szczegółowe), gdyż wyraźniej 
polaryzują one pole widzenia badanego zjawiska, 
ponadto ułatwiają dobranie adekwatnych do 
podjętego problemu metod i technik badawczych.



Należy przy tym uświadomić sobie, że 

hipotezy, dotycząc tylko zauważanych przez 
badacza faktów, zdarzeń, procesów, skłaniają 
go do sprawdzania swoich przypuszczeń, tym 
samym mogą ograniczać horyzonty 
odkrywania nowych aspektów badanych 
zjawisk. Tak, więc rolę hipotezy w badaniach, 
polegającą na ukierunkowywaniu wysiłków 
badacza, można uznać za wyznacznik 
wysuwania (bądź nie) hipotez.

Rodzaje hipotez stawianych w 
badaniach naukowych



Podziału hipotez dokonywać można, biorąc 

pod uwagę różne kryteria:



Ze względu na cel, któremu służą, wyróżnia 

się hipotezy – podstawowe(mające na celu 
wyjaśnienie istotnych problemów danej 
dziedziny wiedzy) i częściowe ( mające za 
zadanie wyjaśnić wycinkowe problemy 
określonego zagadnienia)



Biorąc pod uwagę stopień prawdopodobieństwa 

hipotez, mówi się o wysoko, średnio i mało 
prawdopodobnych hipotezach. Podział ten jest 
dla badacza istotny przy podejmowaniu 
ostatecznej decyzji dotyczącej wyboru hipotezy 
do badań.



Mając za postawę podziału hipotez stopień ich 

ogólności wyodrębnia się hipotezy – proste 
(tworzone na postawie prostych obserwacji, np. 
Leworęczność jest przyczyną trudności w 
uczeniu się matematyki).



Z uwagi na zasięg wyróżnienia się hipotezy 

ogólne i będące ich uściśleniem - hipotezy 
szczegółowe. Różnego rodzaju doniesienia z 
badań pokazują, że najczęściej badacze 
konkretyzują hipotezę ogólną hipotezami 
szczegółowymi.



Przyjmując, że sformułowanie problemów 

badawczych stanowi podstawę do postawienia 
hipotez, można - analogicznie do rodzajów 
problemów badawczych podzielonych według 
kryterium:



przedmiot naukowego poznania – wyodrębnić 
hipotezy opisowe i hipotezy wyjaśniające. Takie 
rozróżnienie pozwala na uchwycenie różnicy 
pomiędzy wąskim a szerokim zakresem rozumienia 
hipotezy, albowiem hipotezy wyjaśniające dają 
odpowiedzi na problemy dotyczące związków 
miedzy zmiennymi, ( czyli odpowiadają wąskiemu 
rozumieniu hipotezy), zaś hipotezy opisowe dają 
odpowiedzi na pytania dotyczące własności zjawisk 
czy procesów. Jak więc widać, hipotezy opisowe i 
wyjaśniające tworzą razem szeroki zakres 
rozumienia hipotezy?

Tworzenie hipotez



Badacz, uznawszy potrzebę postawienia hipotezy, 
staje przed problemem jej zbudowania. W 
konstruowaniu hipotez szczególne znaczenie 
przypisuje się wiedzy badacza na temat przedmiotu 
badań, znajomości wyników podobnych badań, 
ogólnej wiedzy z danej dyscypliny naukowe. 
Studiowanie literatury przedmiotu umożliwia 
badaczowi poznanie elementarnych pojęć z zakresu 
interesującej go tematyki praw i teorii naukowych, 
problemów podejmowanych przez innych badaczy, 
stawianych przez nich hipotez, stosowanych metod i 
technik badawczych itp.



Nadawanie hipotezom stawianym w badaniach 
naukowych statusu (roboczych np. Łobocki, 
Zaczyński) zamiast badawczych, wydaje się 
zasadne, ponieważ mają one charakter próbny, 
tymczasowy, stanowią pierwsza propozycję 
odpowiedzi na pytanie problemowe, nie przesądzają 
o ostatecznych rezultatach badan, wymagają 
sprawdzenia przez badanie. Reasumując badacz 
może wyprowadzić hipotezy dedukcyjne z teorii, 
indukcyjne, na podstawie obserwacji, kierując się 
własną intuicją, wyobraźnią, pomysłowością.

Cechy hipotez



Poprawne zbudowanie hipotezy muszą 

spełniać określone wymogi metodologiczne. 
Hipotezę musi cechować:



- sformułowanie w postaci twierdzącej



- empiryczna sprawdzalność ( dzięki 

badaniom empirycznym hipoteza da się 
przyjąć lub odrzucić)



- pozostawienie adekwatną najprostszą 

odpowiedzą na problem badawczy ( wówczas 
łatwiej poddać hipotezę sprawdzaniu)



niesprzeczność, czyli nie mogą w niej 

występować zdania sprzeczne



- dobre uzasadnienie w aktualnym stanie 

wiedzy danej dyscypliny naukowej ( hipoteza 
zgodna ze znanymi faktami staje się bardziej 
prawdopodobna, zestawienie hipotezy z 
udowodnionymi twierdzeniami nazywane jest 
( wewnętrzną weryfikacją hipotezy) wymóg ten 
jest trudny do spełnienia ze względu na złożony 
charakter współczesnej nauki i szerokie jej 
spektrum



zupełność, polegająca na tym, że hipoteza 

ujmuje ogół zjawisk czy procesów, których 
dotyczy ( używane jest też określanie, stopień 
ogólności hipotezy)

Sprawdzanie hipotez

Postawione przez siebie hipotezy badacz poddaje 

sprawdzeniu w toku badań, czyli otrzymane 
wyniki badań porównuje ze swoimi 
przypuszczeniami zawartymi w hipotezach. W 
rezultacie badań hipoteza zostaje:

- potwierdzona zweryfikowana, udowodniona, 

uznana za prawdziwą, jeśli zebrane dane 
popierają opisane w hipotezie własności 
zjawiska czy procesu lub wysunięte zależności

- odrzucona sfalsyfikowana, obalona, uznana za 

fałszywą, jeśli brak jest powyższych danych lub 
otrzymane wyniki badań świadczą o fałszywości 
opisanych w hipotezie własności zjawiska czy 
procesu lub zależności między nimi

- zmodyfikowana np., gdy oczekiwana zależność 

występuje, ale tylko przy określonych 
warunkach.

Bibliografia



Łobocki  Mieczysław Wprowadzenie do 

metodologii  badań pedagogicznych

Oficyna Wydawnicza, Impuls’’ Kraków 1999r.



Śniecińscy Teresa i Józef Encyklopedia 

Pedagogiczna XXI wieku. Wydawnictwo 
akademickie, Żak”