Rola nauczyciela w procesie indywidualizacji

Indywidualizacja  w  nauczaniu-  jest  to  uwzględnienie  w  systemie
dydaktyczno-  wychowawczym  różnic  w  rozwoju  poszczególnych
uczniów  oraz  dostosowanie  treści,  metod  i  organizacji  działań
pedagogicznych do tych różnic. Różnice te dotyczą zdalności ogólnych (
uczniowie  zdolni,  średni  i  mało  zdolni),  zainteresowań  i  uzdolnień
specjalnych, tempa pracy, stąd w zwykłych klasach szkolnych niełatwo
je  respektować.  Organizuje  się  więc  klasy  homogeniczne,  nauczanie
wielopoziomowe,  ciąg  klas,  klasy  i  szkoły  specjalne,  szkoły  bez  klas,
klasy  i  szkoły  dla  młodzieży  wybitnie  zdolnej.  Celem  jest  zapewnienie
maksymalnych możliwości rozwoju uczniom o różnych zdolnościach

1. W

Okoń, Słownik Pedagogiczny, PWN, Warszawa 1981.

Historia kształcenia

zindywidualizowanego

Pierwsze próby
zindywidualizowanego nauczania
związane są z uniwersytecką
eksperymentalną szkołą
Laboratory School in Chicago,
utworzoną w 1896 roku przez
Johna Deweya (1859-1952).
Podstawową zasadą w tej
placówce było uczenie się przez
działanie – dzięki aktywności
praktycznej uczniowie poznawali
rzeczywistość, własne możliwości,
a jednocześnie zdobywali wiedzę i
umiejętności. Uwzględniano
zainteresowania, potrzeby i
możliwości poznawcze każdego
dziecka

http://www.ucls.uchicago.edu/photo_album/1900s/im
ages/corn.jpg

2. W. Okoń, „Dziesięć szkół alternatywnych”,WSiP, Warszawa 1997, cyt. za: W. Limont, Uczeń zdolny, jak go rozpoznać i jak z
nim pracować, Wyd. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2010, s. 138.

http://decroly.com/decrolydigital/files/2011/06/william-
kilpatrick.jpg

William  H.  Kilpatrick  (1871-1965)
uważany
za  twórcę  metody  projektów,  którą
wprowadził
do  szkoły,  odrzucił    całkowicie  system
klasowo-lekcyjny

nauczanie

przedmiotowe,  wprowadzając  w  to
miejsce  ośrodki  poznania  i  działania.
Uważał,  że  należy  wykorzystać  i
rozwijać  ,  zainteresowania  uczniów
opierając  się  na  ich  aktywności
oraz samodzielności.
Celem  nauczania    za  pomocą  metody
projektów  było  wychowanie  uczniów  do
samodzielnej
i  odpowiedzialnej  pracy,  wzbogacenie
ich wiedzy oraz zdolności poznawczych i
twórczych

3. W. Okoń, „Dziesięć szkół alternatywnych”,WSiP, Warszawa 1997, cyt. za: W. Limont, Uczeń zdolny, jak go rozpoznać i jak z nim
pracować, Wyd. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2010, s. 139.

http://colegiohelen.com.mx/wp-
content/uploads/2012/01/helenparkhurst.jpg

Helen

Parkhurst

(1887-1973)

realizowała

strategię

planu

daltońskiego.  Wprowadziła  system
organizacji pracy, w którym uczniowie
swobodnie  wybierali  zajęcia  szkolne
oraz  czas  wykonywanej  pracy.  Klasy
zostały  zastąpione  pracowniami,  a
lekcje  i  prace  domowe  samodzielną
pracą

uczniów

pod

opieką

nauczyciela, który pełnił funkcję
konsultanta
i przewodnika. Przydzielony materiał
uczniowie

realizowali

indywidualnym tempie. Oprócz tempa
różnicowano

także

zawartość

materiału ze względu na poziom
trudności i zakres. Indywidualizacja
nauczania

planie

daltońskim

dotyczyła więc tempa i zawartości
materiału

4. W. Okoń, „Dziesięć szkół alternatywnych”,WSiP, Warszawa 1997, cyt. za: W. Limont, Uczeń zdolny, jak go rozpoznać i jak z nim
pracować, Wyd. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2010, s. . 140.

http://www.heilernet.de/prog_ed/Pr
%E4sentation/Images/washburne3.gif

Carleton Washburne (1889-1968)
– twórca systemu organizacji
szkolnej określanego jako metoda
Winnetki. Polegał on na połączeniu
nauczania z indywidualną nauką.
Podstawowe założenie to
zapewnienie możliwości uczenia się
każdemu wychowankowi w
najbardziej dla niego odpowiednim
tempie, przy jednoczesnym
rozwijaniu jego potencjału
poznawczego
i twórczego oraz wdrażaniu go do
życia
w społeczeństwie. Zadaniem
nauczyciela było kierowanie ich
pracą, indywidualne konsultacje,
udzielanie wskazówek, wyjaśnienie
trudnych kwestii oraz zachęcanie do
pracy. Uczniowie byli wdrażani do
samouczenia, czyli uczenia siebie

5. W. Okoń, „Dziesięć szkół alternatywnych”,WSiP, Warszawa 1997, cyt. za: W. Limont, Uczeń zdolny, jak go rozpoznać i jak z
nim pracować, Wyd. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2010, s. 141.

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/
thumb/c/cc/Ovide_Decroly_(1871-
1932).jpg/220px-vide_Decroly_(1871-1932).jpg

Owidiusz Decroly (1871-1932)
oparł kształcenie na metodzie
ośrodków zainteresowań, w których
realizowane były tematy zgodnie z
zainteresowaniami dzieci na
podstawie procesu obserwacji,
kojarzenia oraz wyrażania. Istotnym
elementem wychowawczym były gry
wychowawcze przeznaczone do
ćwiczeń indywidualnych,
zespołowych i klasowych.
Indywidualizacja kształcenia
związana była z różnicowaniem treści
nauczania w klasach wyższych dla
uczniów mających odmienne
zainteresowania
i zdolności

6. W. Okoń, „Dziesięć szkół alternatywnych”,WSiP, Warszawa 1997, cyt. za: W. Limont, Uczeń zdolny, jak go rozpoznać i jak z
nim pracować, Wyd. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2010, s. 142.

http://www.jenaplan-
archiv.de/ludwig/PP1925.jpg

Peter  Petersen  (1884-1952)  –
twórca planu jenajskiego, w którym
realizowana  jest  idea  szkoły  jako
wspólnoty  życia  i  pracy.  Petersen
był

przeciwnikiem

systemu

klasowo-lekcyjnego.

Kształcenie

było ukierunkowane na rozwijanie
myślenia, analizowania, oglądania i
odczuwania

7 . W. Okoń, „Dziesięć szkół alternatywnych”,WSiP, Warszawa 1997, cyt. za: W. Limont, Uczeń zdolny, jak go rozpoznać i jak z
nim pracować, Wyd. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2010, s. 143.

http://www.zgapa.pl/data_content/referaty/html/10308/103
08_html_m378a7cbe.jpg

Celestyn

Freinet

(1896-1966)

opracował

metodę

indywidualizacji

nauczania.

pracy

uczniami

wykorzystywał  karty  samokontrolne
zwane  fiszkami,  które  pozwalały  na
indywidualną  organizację  nauki  dzieci.
Karty  zawierały  ułożone  tematycznie
zadania  i  problemy  z  różnych  dziedzin
wiedzy  stanowiące  określoną  całość.
Uczniowie  dzięki  temu  rozwiązując
problem realizowali  określony program
we  własnym  tempie,  uzależnionym  od
posiadanych zdolności. Koncepcja fiszek
zdaniem  wielu  autorów  była  metodą
pozwalającą

indywidualizację

nauczania

8. W. Okoń, „Dziesięć szkół alternatywnych”,WSiP, Warszawa 1997, cyt. za: W. Limont, Uczeń zdolny, jak go rozpoznać i jak z
nim pracować, Wyd. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2010, s. 144.

Indywidualizacja kształcenia przynosi uczniom najzdolniejszym
największe korzyści, ponieważ pozwala na uczenie się we
własnym

tempie,

umożliwia

im  szybkie  opanowanie  kolejnych  partii  materiału.  Dzięki  temu
mogą  oni  szybko  przyswoić  materiał  programowy  i  wcześniej
podjąć  naukę  przedmiotów  przewidzianych  w  kolejnym  roku
nauczania

http://peaceinyourhome.com/wp-
content/uploads/2012/07/school_kids11.gif

9. W. Limont, Uczeń zdolny, jak go rozpoznać i jak z nim pracować, Wyd. Gdańskie Wydawnictwo
Psychologiczne, Sopot 2010, s. 145.

Współcześnie

Współczesną propozycją kształcenia uczniów zdolnych jest model
wzbogaconego kształcenia SEM (The Schoolwide Enrichment Model),
opracowany

zweryfikowany

w praktyce przez amerykańskich pedagogów: Josepha S.Renzulliego
i Sally M. Reis. Przeznaczony jest dla szkół podstawowych i dzieli się
na trzy typy kształcenia:
I typ –etap wstępny, diagnostyczny – rozwijanie aktywności uczniów
przez przybliżanie różnych dziedzin; stymulowanie lub spontaniczna
aktywność

dziecka;

rozwijanie

u  uczniów  ciekawości  poznawczej  i  umiejętności  samodzielnego
dostrzegania interesujących tematów, zdarzeń, osób, miejsc;
II  typ  –wiadomości  i  strategie  rozwiązywania  problemów  z  konkretnej
dziedziny  wiedzy-stymulowanie  samodzielnej  aktywności  ucznia;
umiejętność współpracy w grupie; kształcenie kompetencji związanych
z  rozumieniem  innych  i  samego  siebie;  rozwój  sfery  emocjonalno-
motywacyjnej  ucznia;  kształtowanie  widzenia  problemów  z  różnych
punktów  widzenia;  rozwijanie  świadomości  możliwości  kontrolowania
własnego

losu

i kierowania nim;
III typ –programy układane dla poszczególnych uczniów zgodnie z ich
indywidualnymi
potrzebami, zajęcia prowadzone w małych grupkach/indywidualne
spotkania wychowanków z opiekunami-wspieranie uczniów w
wykorzystaniu

wiedzy,

zdolności

do rozwiązywania problemów rzeczywistych w wybranym przez nich
obszarze

wiedzy

i dyscypliny

10. W. Limont, „Uczeń zdolny. Jak go rozpoznać i jak z nim pracować”, Wyd. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne,
Sopot 2010, s. 147.

Nauczyciel w tego typu kształceniu jest przewodnikiem stojącym z
boku. Pomaga uczniom w sprecyzowaniu problemu i budowie projektu
oraz w odpowiednim wykorzystaniu wiedzy, materiałów. Pomaga w
poszukiwaniu źródeł oraz właściwych ekspertów

W modelu SEM łączy się kształcenie zdolności intelektualnych i
uzdolnień

kierunkowych

oraz

rozwija

sfery:

emocjonalną,

motywacyjną  ,  a  także  funkcjonowanie  społeczne  wychowanków.
Poprzez odpowiednie programy  edukacyjno-wychowawcze kształtuje
u  uczniów  cechy  osobowości  pozwalające  na  świadome  wybieranie
celów
i konstruowanie strategii postępowania umożliwiających im osiąganie
sukcesów
w szkole oraz w późniejszym życiu, w pracy zawodowej, z możliwością
samorealizacji

http://austenauthors.net/wpcontent/uploads/2012/09/teacher
.jpeg

11. W. Limont, „Uczeń zdolny. Jak go
rozpoznać i jak z nim pracować”, Wyd.
Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne,
Sopot 2010, s. 150.
12. Ibidem, s. 152.

Model planowania

zindywidualizowanych programów

Realizacja programów odbywa się na czterech poziomach:
1. Przeznaczony dla wszystkich uczniów, kształci myślenie

krytyczne

twórcze

oraz umiejętności związane z analizą, syntezą.

2. Uczniowie biorą udział w programie „Ważne Książki”, w którym

zapoznają

się

z wybitnymi dziełami literatury światowej; piszą opowiadania,
poezje; biorą udział w zajęciach artystycznych, warsztatach
plastycznych, muzycznych, debatach.

3. Uczniowie zdobywają wiedzę i umiejętności na stażach

odbywanych w miejscach planowanej w przyszłości pracy,
realizują projekty indywidualne lub w małych grupach.

4. Programy przeznaczone dla wąskiej grupy uczniów wybitnie

zdolnych  i  obejmują  projekty  i  kursy  realizowane  przez  szkoły
wyższe.  Możliwość  „przeskakiwania  klas”  lub  częściowe
przyspieszenie w obrębie wybranego przedmiotu. Każdym takim
uczniem  zajmuje  się  mentor,  który  układa  program  kształcenia
odpowiadający profilowi zdolności i osobowości

13. W. Limont, „Uczeń zdolny. Jak go rozpoznać i jak z nim pracować”, Wyd. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot
2010, s. 154.

Nauczyciele różnią się między sobą głębokością i rozległością wiedzy
w przedmiocie nauczania. Im gorzej nauczyciel zna swój przedmiot,
tym ma bardziej ograniczone możliwości metodyczne. Nie sięga po
metody

aktywizujące

uczniów,

problemy

ze  sprawdzeniem  prawdziwości  i  trafności  odpowiedzi  uczniów,  nie
jest  w  stanie  właściwie  ocenić  błędów  i  ich  poprawić.  Natomiast  im
lepiej  nauczyciel  zna  swój  przedmiot  lub  temat,  tym  łatwiej  mu
pobudzić i wspomagać samodzielną aktywność intelektualną uczniów,
a także może też rozbudzić zainteresowanie przedmiotem

http://easylearningtools.files.wordpress.com/2011/11/classroo
m_teacher2.gif

14. K. Kruszewski, Sztuka nauczania.
Czynności nauczyciela, Wyd. PWN,
Warszawa 1995, s. 89.

Celem  indywidualizacji  pracy  ucznia  jest  poprawianie  wyników
uczenia  się  dzięki  wykorzystaniu  indywidualnych  właściwości
uczącego  się  i  zwiększanie  jego  indywidualnych  możliwości,  czyli
ważne  jest,  aby  dostosować  uczenie  do  możliwości  ucznia,
wykorzystywać  te  możliwości  w  największym  stopniu  i  rozwijać
je

http://www.eksperciwoswiacie.pl/gfx/oswiatainfo/pl/defaultaktualnosci/392/
28/1/298784549.jpg

15. K. Kruszewski, Sztuka nauczania. Czynności nauczyciela, Wyd. PWN, Warszawa 1995, s. 90.

Rola nauczyciela i ucznia w procesie indywidualizacji

Efektywna indywidualizacja nauczania w czasie lekcji wymaga nowego podejścia do roli

nauczyciela i ucznia w procesie uczenia (się). Nauczyciel przestaje stać w centrum
akcji, przekazując inicjatywę i odpowiedzialność za uczenie się właśnie uczniom.

Nauczyciel:
• darzy ucznia zaufaniem
• organizuje i moderuje
• towarzyszy i wspiera samodzielną naukę każdego ucznia
• dopuszcza błędy i samodzielne eksperymentowanie ucznia w dochodzeniu do wiedzy
• prowadzi ucznia poprzez dobrane ćwiczenia i wyznaczone cele
• przejmuje odpowiedzialność za własny proces uczenia się
• diagnozuje i daje informację zwrotną

Uczeń:
•  staje się aktywny
•  samodzielnie planuje, pracuje i tworzy
•  współpracuje w grupie, uczy się od innych
•  stosuje swoją wiedzę w praktyce i rozwiązuje bardziej złożone zadania
•  monitoruje własne postępy w nauce
•  ocenia siebie względem wyznaczonych cel

ROLA NAUCZYCIELA I UCZNIA

W szkole tradycyjnej

w nauczaniu

zindywidualizowanym

-nauczyciel showman

- uczeń mówi do nauczyciela

- tok heurystyczny i pytanie-

odpowiedź

- część uczniów bierna

- konkurencja i gwiazdorstwo

(kilkoro uczniów)

- nauczyciel odpowiada za

przebieg i realizację lekcji

- nauczyciel (program)

„ciągnie” ucznia w górę

- nauczyciel ocenia uczniów

- ocena formalna

- nauczyciel organizator i

konsultant

- uczniowie mówią między sobą

- rozwiązywanie problemu w

grupie

- aktywność wszystkich uczniów

- współpraca, współdziałanie,

uczniowie

uczą się dla siebie i uczą się od

siebie

- uczniowie tworzą rezultat i

pracują dla

osiągnięcia celu

- uczniowie rozwiązują problem

według

własnych możliwości

- uczeń ocenia sam siebie

- ocena samokrytyczna,

dotycząca

udziału i rezultatów

Analiza porównawcza ról nauczyciela i ucznia

Nauczyciel chcący indywidualizować nauczanie zwraca uwagę na:
1. Możliwości uczenia się. Właściwości psychofizyczne określające

w danym momencie granice efektów uczenia się.

a) możliwości merytoryczne – usuwanie luk utrudniających
opanowanie nowych partii materiału; to podstawowe kryterium
skuteczności poczynań indywidualizacyjnych;
b) możliwości intelektualne – zdolności ogólne i uzdolnienia
specjalne, a także właściwości takie jak pamięć i wyobraźnia;
c) możliwości emocjonalne – mogą stanowić siłę napędową uczenia
się i ustalać jego kierunek; wzbudzanie zainteresowania, aspiracji;
d) możliwości fizyczne – stan zdrowia, warunki fizyczne.

2. Sposób uczenia się. Właściwości indywidualne ucznia.

a) cechy psychologiczne – w projektowaniu kontroli i ocenianiu
należy uwzględnić wolniejsze tempo opanowania materiału u
nieaktywnych, ich nieodporność na sytuację emocjonalną, małą
zdolność do przenoszenia swych umiejętności
i wiadomości z zadania na zadanie;
b) cechy społeczne – środowiska pozaszkolne, w których przebywa
uczeń, rodzina, otoczenie sąsiedzkie, rówieśnicy dostarczają
wzorców zachowania od których zależy to, jak uczeń radzi sobie z
zadaniami szkolnymi, jak porozumiewa się z innymi uczniami, jak
rywalizuje, jak współpracuje

16. K. Kruszewski, Sztuka nauczania. Czynności
nauczyciela, Wyd. PWN, Warszawa 1995, s. 90.

Sposoby

indywidualizowania

1. Indywidualizowane przydziały czasu. Uczeń otrzymuje na

nauczenie się danego materiału tyle czasu, ile z racji swoich
możliwości, stylu pracy i innych ważnych cech potrzebuje.

2. Uzupełnienia wiadomości i umiejętności. Wyposażenie ucznia w

wiadomości,

które

są niezbędne do podjęcia pracy nad nowym materiałem. Stosuje się
zajęcia wyrównawcze bądź lekcje powtórzeniowe lub wprowadzające
dla całych grup.

3. Zmiany zakresu lub układu materiału. Materiał ma być

interesujący
i odpowiednio trudny aby wiodła przez niego najodpowiedniejsza dla
danego ucznia droga. Jeśli ten materiał będzie interesujący dla
ucznia, może być czynnikiem motywującym do nauki.

4. Stanowienie celów indywidualnych. Uczeń przed podjęciem pracy

nad materiałem powinien wiedzieć, czego się od niego oczekuje. Cele
dostatecznie trudne ale osiągalne mogą również motywować do nauki.

5. Dobieranie metody nauczania. Ze względu na indywidualne

możliwości,  uczniowi  nad  materiałem  lepiej  pracuje  się  w  swoisty
sposób,  trzeba  starać  się  organizować  sytuację  dydaktyczną  tak,  aby
ułatwić uczniowi zastosowanie  efektywniejszego sposobu.

6. Grupowanie uczniów. Uczniów grupuje się po to, żeby ujednolicić

grupę lub po to, żeby zorganizować korzystny kontekst społeczny
uczenia się.

7. Wykorzystanie środków nauczania. Zastosowanie materiałów,

informacji itp.

17. K. Kruszewski, Sztuka nauczania. Czynności nauczyciela, Wyd. PWN, Warszawa 1995, s. 95.

Ankieta dla nauczyciela – Indywidualizacja procesu nauczania i

wychowania

Ankieta ma charakter anonimowy. Poproszono o zaznaczenie wybranej
odpowiedzi poprzez podkreślenie.

1.Czy opracowuje Pan/Pani i wdraża działania skierowane na indywidualizację
procesu nauczania
i wychowania poprzez:
a/ rozpoznanie potrzeb uczniów
TAK NIE CZĘŚCIOWO
b/ dostosowanie programu nauczania do zdiagnozowanych potrzeb uczniów
TAK NIE CZĘŚCIOWO

2.Czy realizowany przez Pana/Panią program nauczania dostosowany jest do
potrzeb i możliwości uczniów, tj.:
a/ uwzględnia indywidualizację nauczania?
TAK NIE CZĘŚCIOWO
b/ uwzględnia uczniów ze specjalnymi potrzebami
TAK NIE CZĘŚCIOWO

3.Czy stosuje Pan/Pani na zajęciach
a/ zindywidualizowane formy pracy
TAK NIE CZĘŚCIOWO
b/ metody aktywizujące
TAK NIE CZĘŚCIOWO

4.Które spośród wymienionych form zindywidualizowanego motywowania
uczniów do nauki stosuje Pan/Pani w pracy z dziećmi?
a/ przygotowywanie uczniów do zewnętrznych konkursów, olimpiad
b/ organizowanie dla uczniów zdolnych przedmiotowych konkursów
c/ ocenianie kształtujące
d/ prowadzenie koła zainteresowań rozwijającego/ wyrównawczego
e/ praca w grupach/ parach
f/ przydzielanie dodatkowych zadań do wykonania
g/ różnicowanie zadań domowych
h/ praca domowa dla wszystkich i dla chętnych
i/ „uczeń w roli nauczyciela”

5.Czy prowadzi lub uczestniczy Pan/Pani w zajęciach pokazujących pracę
nauczyciela
z uczniem w formie zindywidualizowanej?
a/ NIGDY
b/ SPORADYCZNIE
c/ CZĘSTO
d/ BARDZO CZĘSTO

Nauczyciel żeby zindywidualizować nauczanie musi sobie
odpowiedzieć na pytania:

-jakie indywidualne właściwości uczniów są w danej sytuacji ważne?

- jak je rozpoznać?

- jak je uwzględnić w pracy pedagogicznej?

Nauczyciel musi brać pod uwagę fakt, że na nasilenie i kształt
niektórych właściwości indywidualnych nie ma żadnego wpływu, inne
w

jakimś

stopniu

zależą

niego,

a jeszcze inne może skutecznie modyfikować. Nauczyciel wykorzystuje
zatem cechy uczniów, żeby polepszyć skuteczność nauczania i stara
się

zmieniać

lub

udoskonalić

w pożądanym kierunku

http://www.teacherplus.org/wp-
content/uploads/2011/02/teacher-student.jpg

18. K. Kruszewski, Sztuka nauczania. Czynności
nauczyciela, Wyd. PWN, Warszawa 1995, s. 97.

Dziękujemy za uwagę!

Bibliografia:

1. Kruszewski K., Sztuka nauczania. Czynności nauczyciela, PWN,
Warszawa 1995.
2. Limont W., Uczeń zdolny. Jak go rozpoznać i jak z nim pracować,
Gdańskie
Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2010.
3. Okoń W., Słownik Pedagogiczny, PWN, Warszawa 1981.

Źródła internetowe:
1. www.educarium.pl/index.php/indywidualizacja-nauczania/233-

refleksje-o-lekcji-idealnie-indywidualizujcej.html.

2. www.edukacja.edux.pl/p-11315-indywidualizacja-nauczania-i-

wychowania.php.

Document Outline