Pedagogika 

krytyczna

CZYM JEST PEDAGOGIKA KRYTYCZNA?



Pedagogika krytyczna (pedagogika 
emancypacyjna)- , zróżnicowany ruch 
badawczy, kierunek w myśli pedagogicznej. 
Nurt w pedagogice podważający założenia, 
działania i wyniki edukacji uważane za 
oczywiste w edukacji instytucjonalnej. Źródeł 
jej należy poszukiwać w filozofii krytycznej 
np. w Szkole Frankfurckiej, a także w 
radykalizmie społecznym lat 60-tych. 
Zajmujący się tą pedagogiką nawiązują do 
Karla Poppera, który wystąpił z krytyką 
historycyzmu, opowiedział się za 
stosowaniem w nauce śmiałych hipotez i 
poddawaniu ich surowej krytyce.

PRZEDSTAWICIELE PEDAGOGIKI 

KRYTYCZNEJ



Robert Kwaśnica, 
Lech Witkowski, 
Andrea Folkierska, 
Teresa Hejnicka-
Bezwińska.



Paolo Freire, Henry 
Giroux, Peter 
McLaren.  

POLSKA

ZAGRANICA

PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA PEDAGOGIKI KRYTYCZNEJ:



1. 

Pedagogika krytyczna musi określić jakąś wizję człowieka i 

społeczeństwa, zarówno idealną  jak i realną; musi określić jaki 
świat jest a jaki być powinien. Musi więc poddać obserwacji i 
analizie rozgrywające się w społeczeństwie procesy edukacyjne 
i te procesy społeczne, które mają na nie wpływ. Musi też 
określić w jakim kierunku powinny podążać zmiany tego świata.



2. 

Konieczne jest określenie sposobów działania 

umożliwiających zbliżenie się tego jak jest do tego jak być 
powinno. Inaczej mówiąc konieczne jest zaprojektowanie jest 
określonych działań pedagogicznych. Sam proces musi być 
krytycznie kontrolowany, analizowaniu i monitorowany-musimy 
wiedzieć jakie skutki przynosi nasze „wtrącanie się” w 
rzeczywistość.



3. 

Społeczeństwo powinno być otwarte na dialog a człowieka 

trzeba przygotować do odpowiedzialnego uczestnictwa w tym 
dialogu.

JAK WYGLĄDA ŚWIAT AKTUALNY W 
PERSPEKTYWIE PEDAGOGIKI KRYTYCZNEJ?



Szkoła wychowuje jednostki tak aby akceptowały one zastany porządek 
społeczny i traktowały go jako coś oczywistego i nienaruszalnego. Z drugiej 
jednak strony to właśnie edukacji tradycja oświeceniowa przypisuje rolę 
czynnika społecznej zmiany i emancypacji.  Zatem edukacja zniewala, 
ale wyzwolenie wymaga edukacji.



Szkoła funkcjonuje według „logiki systemu społecznego” narzucając 
zgodny z nią sposób postrzegania świata jako oczywisty i nie podlegający 
dyskusji. Dobór treści kształcenia, kryteria egzaminowania czy 
obowiązujące w szkole przepisy dyscyplinarne powodują że istniejące 
społeczeństwo traktowane jest jako coś oczywistego i naturalnego. Dzięki 
takiej ukrytej indoktrynacji struktura społeczeństwa jest akceptowana i 
może być powielana z pokolenia na pokolenie. Jednym z zadań pedagogiki 
krytycznej jest odsłanianie tego rodzaju mechanizmów dominacji 
wpisanych w instytucje i praktyki edukacyjne.



Edukacja tworzy społeczne przeświadczenie o „legalności” czy 
„nielegalności” określonych praktyk kulturowych co nosi nazwę reprodukcji 
kulturowej. Dzieci nie należące do grup elitarnych muszą się w szkole 
oduczyć swojego języka, sposobu postrzegania więzi społecznych a nawet 
sposobu posługiwania się własnym ciałem (gestykulacja, postura) i przyjąć 
za własne kody kultury dominującej. Szkoła w której muszą paradować w 
„obcej skórze” staje się dla nich miejscem wrogim które chętnie opuszczą, 
gdy tylko nadarzy się po temu okazja. 



Ukryte programy szkolne- to nie tylko to co 
zostało co zostało oficjalnie zapisane w wymaganiach 
programowych, podręcznikach ale też całość swoistej 
kultury szkoły. Należą do nich nie tylko treści 
programowe, ale i nie dyskutowane z uczniami 
kryteria ich doboru (Dlaczego matematyka jest 
ważniejsza od plastyki?). Należą też tu wymagania 
regulaminowe (ubiór, system nagród i kar), 
obyczaje(kto pierwszy się komu kłania) , 
architektoniczna organizacja przestrzeni (gdzie jest 
biurko nauczyciela, kto widzi wszystkie twarze a kto 
nie) informują wyraźnie uczniów kto „rządzi”. 
Przebywanie w tego rodzaju otoczeniu, ma 
przygotować uczniów do życia w hierarchicznym 
świecie, do bezwzględnego posłuszeństwa, uczy 
milczenia wobec bezsensu i mówienia tego czego 
wymagają szkolne rytuały. 

JAK POWINIEN WYGLĄDAĆ ŚWIAT WEDŁUG 

PEDAGOGIKI KRYTYCZNEJ?



Zmiana społeczeństwa wymaga zmiany edukacji.



Edukacja powinna przede wszystkim:



-dostrzegać i akceptować różnice społeczne, (polityka 
różnicy)



-dopuszczać różnorodność wypowiedzi i uczyć młodych 
ludzi aktywnego zabierania głosu we własnych sprawach. 
(polityka głosu)



- uczyć aktywnego działania na rzecz zmiany 
nieakceptowanych cech życia społecznego. 
(upełnomocnienie).



Nauczyciel powinien być „transformatywnym 
intelektualistą” a więc sprzymierzeńcem słabszych grup 
społecznych a także tłumaczem między człowiekiem a 
złożonym światem społecznym. Powinien on pomagać w 
krytycznym rozumieniu świata, przede wszystkim wskazując 
nierówności w społeczeństwie.

PROCES SYMBOLICZNEJ 

PRZEMOCY. 



Świat społeczny wymaga zmiany, która jest blokowana 
przez praktyki kulturowe m.in edukację. Pełni ona 
funkcję maskowania rzeczywistości, ale stanowi 
również warunek życiowego powodzenia jedostki. ( jak 
dorota to ma u ciebie to luz jak nie to musi gdzies tu 
byc umieszczone bo te cele i kierunek to do tego jest)



 



Podstawowe strategie szkoły:



- ignorowanie różnic ( szkoła zakłada, że normalne 
dziecko jest Polakiem i katolikiem mimo, że uczęszczają 
do niej dzieci z różnych grup etnicznych i religijnych)



- trening milczenia ( dzieci określone jako "inne" 
przystosowują się do życia w cieniu, do społecznej 
marginalizacji)

CELE INTERWENCJI. 



- dostrzegać i akceptować różnice społeczne



- dopuszczać różnorodność wypowiedzi i 
uczyć młodych ludzi aktywnego zabierania 
głosu we własnych sprawach



- uczyć aktywnego działania na rzecz 
zamiany nieakceptowanych cech życia 
społecznego



 



Powyższe obszary działań można nazwać: 
"polityką różnicy", "polityką głosu" lub 
"upełnomocnieniem". Składają się one na 
podstawę strategii radykalnej zmiany. 

ROLA NAUCZYCIELA. 



Postrzegany jest jako:



- sprzymierzeniec słabszych grup społecznych



- osoba działająca wspólnie z nimi na rzecz zmiany ich 
sytuacji życiowej



 



 Wg Henry Giroux:



- "transformatywny intelektualista" ( tzn. tłumacz 
pośredniczący między człowiekiem a złożonym światem 
społecznym, umożliwiający krytyczne rozumienie 
rzeczywistości). Przeciwstawia się to pojmowaniu roli 
nauczyciela jako profesji. która akcentuje głownie 
techniczną stronę zawodu. Jego funkcja w ujęciu 
krytycznej teorii edukacji wymaga zdolności nie tylko o 
tym, jak , ale i o tym, kogo i czego użyć.

NA CZYM POLEGA PRACA Z UCZNIAM 

POCHODZĄCYMI Z DOMINUJĄCYCH GRUP 

SPOŁECZNYCH?



Odwołuje się ona do edukacji międzykulturowej, która postrzega 
szkołę jako miejsce spotkań kultur. Takie spotkanie powinno 
doprowadzić do umiejętności dialogu międzykulturowego. Dialog 
zakłada:



a)



- umiejętność rozumienia inności  kulturowej



- komunikowanie się z przedstawicielami innych kultur



b)



- szczególne "otwarcie tożsamości" (spojrzenie na własną kulturę 
innym oczami)



 



W momencie pojawienia się trudności edukacja międzykulturowa 
zwraca się nie w kierunku kultury zdominowanej, ale w kierunku 
kultury dominującej. Takie działanie powinno prowadzić do 
otwarcia przestrzeni na negocjacje różnic. Wówczas kultura 
dominująca wymaga szczególnej prezentacji.

"WHITE MOVEMENT" 



Jest to napięcie pomiędzy białą i kolorową 
kulturą, wywołujące liczne kontrowersje i 
konflikty. (m.in. wynika to z faktu iż, 
większość nauczycieli to osoby z kultury 
białej, a większość uczniów należy do kultury 
kolorowej). Różnice kulturowe wywodzą się z 
różnych grup nie tylko etnicznych i 
religijnych, ponieważ każda grupa społeczna 
może być grupą kulturową. Szkoła staje się w 
ten sposób istotnym składnikiem procesu 
(politycznego) budowy demokratycznej sfery 
publicznej, czyli przestrzeni, w której różnice 
mogą być negocjowane, by zrekonstruować 
własny świat.

PRAKTYCZNY SENS PEDAGOGIKI 

KRYTYCZEJ POLEGA NA: 



- działaniu kolektywnym ( działania 
zorientowane na zmianę społeczną nabierają 
charakteru zespołowego, stają się ruchem i 
dopiero wtedy mają szanse na 
zapoczątkowanie dalekosiężnych zmian)



- działaniu lokalnym na rzecz "wyrwania" 
określonych grup społecznych lub jednostek 
z " logikii społecznej determinacji" ( czynić 
różnicę w funkcjonowaniu określonej 
społeczności)

KONTROWERSJE: 



- na temat raportu Helen Ellsworth ( wg niej 
nauczyciel w sytuacji konfliktu lultur może 
kierować się jedynie zasadą bieżącego 
reagowania na kontekst, na sytuację w której 
wypowiadane są poszczególne stanowiska).



- wynikające z zniecierpliwienia  pedagogów 
zainteresowanych zmianą społecznego 
świata.( pomimo dążenia do poprawy 
warunków życia lokalnych społeczności, świat 
zmierza w kierunku silniejszej władzy 
pieniądza i twardej logiki ekonomicznej).