Podstawy 

pedagogiki ogólnej

Wykład VII 

Kilka pojęć 

leżących u podstaw 

rozważań pedagogicznych.

Cz. 2

dr Jakub Jerzy 
Czarkowski

W trakcie poprzedniego 
spotkania :



Mówiliśmy o terminach 

kluczowych dla 
pedagogiki



Rozważaliśmy pojęcie 

wychowania

”Gdy chcemy kogokolwiek 
wychowywać, lub nawet gdy 
czynimy to bezwiednie, zawsze 
wchodzimy w relację społeczną 
tzn. że oboje znajdujemy się w 
takiej konkretnej sytuacji, gdy 
nasza w niej wspólna obecność 
nie jest bez znaczenia dla drugiej 
osoby.  Istotą tej współobecności 
jest to, że wychowawca ma jakiś 
zamiar i działa, by ten zamiar 
zrealizować, tzn. by oddziaływać, 
wywrzeć jakiś wpływ na drugiego 
człowieka, by pomóc mu w jego 
rozwoju” 

Antonina Górycka, O sztuce 
wychowania, 
CODN, Warszawa 1997, s 29

Milerski, Śliwerski 

Wychowanie to 

"całokształt procesów i 
oddziaływań 
zachodzących w toku 
wzajemnych relacji 
między dwiema osobami, 
pomagających im 
rozwijać własne 
człowieczeństwo" 

B.Milerski, B.Śliwerski (red.), Leksykon 
PWN, Pedagogika, Warszawa 2000 s. 
274

 

Wychowanie jako 
proces

Stan 

zastany

antycypowany cel

Oddziaływania wychowawcze

Czase

m nie

 udaj

e się

!

Globalizacja

Etatyzacja 

Nacjonalizacj

a 

Kolektywizacja 

socjalizacja 

wtórna

Polityzacja, 

biurokratyzacja, 

profesjonalizacj

a 

Socjalizacja 

(uspołecznienie 

pierwotne)

Inkulturacja, 

personalizacj

a

Wychowanie i 

jurdyfikacja 

Kształcenie i 

humanizacja

Hominizacja 

NAJLEPSZ

A

JEST

RÓWNOW

AGA

I ZDROWY

ROZSĄDEK

Kilka  nowych 

pojęć 

podstawowych

 

O

to

c

ze

n

ie

E

fe

k

to

r

y

Rejestrator

danych

sensoryczn

ych

Pamięć

krótkotr

wała

Pamię

ć

długo

termi

nowa

Generator odpowiedzi

R

e

c

e

p

to

r

y

osoba

Proces uczenia się

Kontrola 

wykonania

Oczekiwania

Uczenie się

To proces zamierzonego 

nabywania przez podmiot 
uczący się określonych 
wiadomości, umiejętności 
i nawyków, dokonujący 
się w toku 
bezpośredniego i 
pośredniego poznawania 
rzeczywistości. 

Nauczanie

Należy rozumieć jako 

celową, planową i 
systematyczną pracę 
nauczyciela z uczniami. 
Czesław Kulisiewicz 
wskazuje że: nauczanie to 
organizowanie uczenia i 
kierowanie uczeniem się 
uczniów, ma ono 
doprowadzić do 
pożądanych wyników.

Kształcenie

To ogół czynności 

nauczyciela i uczniów, 
umożliwiających ludziom 
poznanie rzeczywistości, 
uczestnictwo w jej 
kształtowaniu, a zarazem 
osiągnięcie możliwie 
wielostronnego rozwoju 
sprawności, zdolności, 
uzdolnień, zainteresowań 
i zamiłowań, przekonań i 
postaw. 

Samokształcenie

Nabywanie 

wykształcenia w 
toku działalności 
własnej, której cle, 
treści, warunki i 
środki ustala sam 
podmiot. 

Edukacja

 (łac. educatio - wychowanie) – pojęcie 

związane z rozwojem umysłowym i wiedzą 
człowieka, stosowane w następujących 
znaczeniach:



proces zdobywania wiedzy.



określenie stanu wiedzy danej osoby, 

społeczeństwa itp. 



wychowanie (głównie pod względem 

umysłowym), 



ogół czynności i procesów mających na celu 

przekazywanie wiedzy, kształtowanie 
określonych cech i umiejętności

Edukacja 

formaln

a

odnosi się do 

zinstytucjonalizowanych form ( np. 
szkoły, uczelnie) nauczania i 
uczenia się opartych na stałych 
pod względem czasu i treści nauki 
formach (np. klasy, stopnie, 
programy, podręczniki).

Edukacja ustawiczna

jest to uzyskiwanie i uzupełnianie wiedzy 

ogólnej, umiejętności i kwalifikacji 
zawodowych w formach pozaszkolnych, 
przez osoby, które spełniły obowiązek 
szkolny. 

 lifelon

g 

educat

ion 

Edukacja całożyciowa

Inaczej Uczenie się przez całe życie - 

współczesna koncepcja edukacji całożyciowej 
bezpośrednio wiąże się z ideą kształcenia 
ustawicznego czerpiąc z jej definicji. Edukacja 
całożyciowa jest to proces obejmujący swoim 
zasięgiem całe życie człowieka, rozwój jego 
cech indywidualnych i rozwój cech społecznych 
we wszystkich formach i wszystkich 
kontekstach - w systemie formalnym, 
nieformalnymn i pozaformalnym.

lifelon

g 

learnin

g 

Edukacja nieformalna

odnośni się do każdej świadomie 

zorganizowanej działalności oświatowej, która 
odbywa się poza ustalonym systemem 
kształcenia formalnego, podejmowana czysto 
samodzielnie czy też w ramach zorganizowanej 
akcji, umożliwiająca określonej grupie 
uczestników osiągniecie założonych celów ( np. 
warsztaty, treningi, szkolenia, kursy 
korespondencyjne).

Edukacja pozaformalna

- niezorganizowany i niesystematyczny proces 

odbywający się faktycznie w ciągu całego życia, 
dzięki któremu jednostka nabywa wiedze i 
umiejętności, kształtuje swoje postawy, utrwala 
wartości, korzystając z codziennego 
doświadczenia oraz wychowawczego wpływu 
swojego środowiska.

incyd

ental

na

Oświata

jest to ogół odpowiednio powiązanych 

ze sobą placówek i instytucji 
wychowania bezpośredniego i 
pośredniego, umożliwiających 
obywatelom zdobywanie ogólnego i 
zawodowego wykształcenia oraz 
wszechstronny rozwój osobowości.

pojęcie 

"oświat

a" 

używan

e jest cz

ęsto 

zamienn

ie z wyr

ażeniem

 

"system

 oświaty

"

Nauki współpracujące z 
pedagogiką:



Biologiczno - 

medyczne



Historyczne



Polityczne



Ekonomiczne



Nauki o kulturze

Działy współczesnej 
pedagogiki:



Pedagogika społeczna



Pedagogika opiekuńcza (opiekuńczo-

wychowawcza)



Pedagogika kultury



Pedagogika wczesnoszkolna (i przedszkolna)



Pedagogika specjalna



Pedeutologia



Andragogika



Dydaktyka



Metody badań pedagogicznych (metodologia 

pedagogiki)

Pedagogika 
społeczna:



Jest nauką, która zajmuje się środowiskowymi 

uwarunkowaniami, procesami oraz wpływem 
człowieka na zmianę i przeobrażanie tych 
procesów.



Współczesny zakres badań: wpływ instytucji, 

środowiska socjalizacyjnego i 
wychowawczego, czyli inaczej rodziny, szkoły, 
instytucji edukacyjnych, domu kultury a także 
wpływ np. środków masowego przekazu (mass 
media).



Przedstawiciele: Aleksander Kamiński, Ryszard 

Wroczyński, Andrzej Radziewicz, Irena 
Lepalczyk, Andrzej Janowski, Edmund Trępała, 
Tadeusz Pilch, Stanisław Kawula.

Pedagogika 
opiekuńcza 



Zajmuje się opieką i wychowaniem osób, 

które nie są z stanie samodzielnie zaspokoić 
swoich potrzeb.



Wyrosła z pedagogiki i medycyny.



Przedstawiciele: Czesław Babicki, Albin Kelm, 

Janusz Korczak.

niekied

y nazy

wana 

opieku

ńczo- 

wychow

awczą

Pedagogika kultury



Jest subdyscypliną, która 

zajmuje się wpływem 
wartości i norm kulturowych 
na zachowanie jednostki 
ludzkiej.



Zajmuje się analizą treści 

przekazu i jego wpływu na 
osobowość ludzką.



Przedstawiciele: Bogdan 

Nawroczyński, Bogdan 
Suchodolski, Sergiusz Hesen, 
Zbyszko Melosik.

Bogdan 

Naworczy

ński

Wczesnoszkolna 

(i 

przedszkolna)



Jest subdyscypliną zajmującą się procesem 

uczenia się i nauczania dzieci w klasach tzw. 
zerowych i w klasach I-III a obecnie również w 
klasach 0.



Zadania: opracowanie ogólnych teorii i 

planów pracy dydaktycznej, opracowanie 
koncepcji programowych, analiza treści 
szkolnych.



Przedstawiciele: Lucyna Jeleńska, Ryszard 

Więckowski, Tadeusz Wróbel.

Specjalna



Zajmuje się zagadnieniami 

związanymi z opieką, 
wychowaniem i 
kształceniem osób 
wykazujących pewnego 
rodzaju niepełnosprawność.



Wyrosła z medycyny i 

pedagogiki.



Za twórcę uważa się:.



Przedstawiciele: Maria 

Grzegorzewska, Otto 
Lipkowski, Teresa 
Doroszewski, Aleksander 
Hulek, Czesław Kosakowski.

Maria

Grzegorze

wska

Pedagogika  

specjalna

terapeut

yczna

oligofreno

pedagogi

ka 

tyflopeda

gogika

surdoped

ago

gika

pedagogik

a 

przewlekl

e chorych 

resocjaliz

a

cja

Pedeutologia



Zajmuje się analizą zagadnień związanych z 

zawodem nauczyciela, doborem kandydatów 
do zawodu nauczyciela, zagadnieniami 
kształcenia i samokształcenia nauczycieli oraz 
przemianami zachodzącymi w relacji 
nauczyciel - uczeń.



Badania prowadzi się nad osobowością 

nauczyciela, poziomem i zakresem jego 
wykształcenia, warunkami i efektywnością 
jego pracy.



Przedstawiciele: Grzegorz Piramowicz, Jan 

Władysław Dawid, Stefan Szuman, Stanisław 
Dobrowolski, S. Baley.

Andragogika



Jest to dyscyplina zajmująca 

się badaniem warunków 
edukacji i samokształcenia 
osób dorosłych  wg. normy 
UNESCO od 21 roku życia



Wyrosła z pedagogiki 

społecznej.



Przedstawiciele: Józef 

Półturzycki, Olga 
Czerniawska, Tadeusz 
Aleksander, Lucjan Turos.

Józef

Półturzycki

Dydaktyka



teoria uczenia się i 

nauczania, zajmuje się 
problematyka szeroko 
rozumianego 
kształcenia 



badania prowadzone 

sa nad skutecznością 
uczenia, oceniania, 
ewaluacji procesu 
nauczania



Przedstawiciele: 

Kazimierz Sośnicki, 
Wincenty Okoń, 
Władysław Zaczyński, 
Krzysztof Kruszewski.

Kazimierz 

Sośnicki

Wincenty

Okoń

Metody badań 
pedagogicznych 

(metodologia pedagogiki)



zajmuje się teoretycznymi 

podstawami badań 
prowadzonych w ramach 
pedagogiki.



szuka nowych metod 

poznawania i opisywania 
rzeczywistości edukacyjnej i 
analizuje dotychczasowe 
metody oraz proces 
badawczy



Przedstawiciele Władysław 

Zaczyński, Mieczysław 
Łobocki, Tadeusz Pilch

Władysła

wa

Zaczyńsk

i

I inne

Teoria wychowania

Historia wychowania (oświaty)

Pedagogika porównawcza 

(komparatystyka)

Pedagogika pracy

Dziękuję za uwagę

dr Jakub Jerzy 
Czarkowski