Zatrucia Toksyczne Pochodzenia 

Zwierzęcego

         
                                        Ukąszenia

- Osy i Pszczoły 
- Szerszenie
- Żmija Zygzakowata

Osy i Pszczoły

Osy i pszczoły oraz owady im pokrewne należą do rzędu 
błonkoskrzydłych. Różnią się między sobą wyglądem, zwyczajami i 
sposobem zdobywania pokarmu.
Na co dzień, zwłaszcza w aglomeracjach miejskich, mamy do 
czynienia z osami, które chętnie żywią się resztkami z naszego 
piknikowego koszyka. Na użądlenia jesteśmy więc szczególnie 
narażeni, spożywając pokarmy na świeżym powietrzu, ale też 
chodząc boso po łące, gdyż owady te mogą zakładać swoje 
gniazda w ziemi. Z największym ryzykiem użądlenia muszą liczyć 
się pracownicy niewielkich sklepów spożywczych, a zwłaszcza 
cukierni, oraz osoby zatrudnione przy zbiorze owoców.
Pszczoły w naszej strefie klimatycznej właściwie w całości są 
„udomowione". Większość z nich przebywa jedynie w niewielkiej 
odległości od pasieki, a zasięg ich lotu zwiadowczego zwykle nie 
przekracza 4 kilometrów. Pszczoły też praktycznie w ogóle nie są 
agresywne i nawet jeśli usiądą bezpośrednio na ludzkiej skórze, nie 
mają tendencji do żądlenia i - o ile nie wykonujemy wtedy 
gwałtownych ruchów i nie zgniatamy ich - po chwili same odlatują. 
Agresywne zachowania tego rodzaju owadów są zwykle wynikiem 
naruszenia integralności ula, co odbierane jest przez nie jako 
poważne zagrożenie i prowokuje je do użądleń. W trakcie żądlenia 
pszczoła zostawia w skórze żądło i ginie. Równocześnie wydziela 
specjalne feromony, które zachęcają pozostałe mieszkanki ula do 
agresji.

Szerszenie

Z kolei szerszenie występują w otoczeniu jezior i wśród 
starodrzewów. W porównaniu ze swoimi wyżej wymienionymi 
krewniakami, mogą być także aktywne i żądlić w nocy.
U większości ludzi użądlenie przez któregoś z wymienionych 
owadów kończy się tylko reakcją miejscową w postaci rumienia 
i obrzęku okolicy, w którą dostał się jad. Objawy pojawiają się 
zwykle przed upływem 30 minut od użądlenia i zazwyczaj nie 
wymagają żadnego leczenia. Najważniejsze, aby szybko usunąć 
żądło ze skóry, jeśli w niej zostało. Należy to robić bardzo 
delikatnie, aby nie ucisnąć zbiorniczka z jadem, który znajduje 
się na wystającej ze skóry części żądła. Najlepiej w tym celu 
podważyć żądło krawędzią noża lub paznokciem. Trzeba też 
pamiętać, żeby zawsze przemyć rankę, np. wodą z mydłem, i 
unikać jej rozdrapywania, gdyż może to doprowadzić do 
wtórnego zakażenia bakteryjnego. W przypadku, gdy 
dolegliwości są bardziej uporczywe, ulgę mogą przynieść zimne 
okłady i unieruchomienie - jeśli to możliwe - części ciała, w 
którą nastąpiło żądlenie (np. podwieszenie ręki na temblaku). 
Można też zastosować miejscowo maści i kremy, które złagodzą 
nieprzyjemne objawy, np. Fenistil żel lub maści ze sterydami. 
Jeśli użądlenie miało miejsce w obrębie głowy lub szyi, a w 
szczególności - wewnątrz jamy ustnej, może dojść do 
niebezpiecznego obrzęku krtani i wystąpienia duszności. Na 
tego rodzaju powikłanie szczególnie narażone są dzieci, u 
których zwężenie dróg oddechowych może przebiegać bardzo 
szybko i stanowić nawet zagrożenie życia. Dlatego przy 
pierwszych objawach, takich jak chrypka, świst przy 
oddychaniu lub duszność, należy bezzwłocznie skontaktować 
się z lekarzem lub pogotowiem ratunkowym w celu 
zapewnienia sobie specjalistycznej pomocy.

Niebezpieczne są też reakcje toksyczne po użądleniu. Jad owadów 
błonkoskrzydłych zawiera różnego rodzaju substancje toksyczne, 
które w większym stężeniu mogą być niebezpieczne dla człowieka. 
Przyjmuje się, że dawką śmiertelną jest 19 użądleń pszczoły na 
kilogram masy ciała, co dla osoby ważącej 65 kg odpowiada 1235 
użądleń za jednym razem. Takie sytuacje są jednak niezmiernie 
rzadkie, a reakcje toksyczne zwykle objawiają się zmianami 
skórnymi - zarówno w miejscu użądlenia, jak i poza nim, ogólnym 
osłabieniem i złym samopoczuciem. Mogą też wystąpić nudności, 
wymioty, biegunka, a także zaburzenia psychiczne. Szczególnie 
niebezpieczne są zaburzenia w obrębie układu krążenia, rozpad 
mięśni i możliwość wystąpienia niewydolności nerek oraz wstrząsu 
toksycznego.
Sytuacją szczególną jest użądlenie osoby uczulonej na jad danego 
owada. Objawy mogą być podobne jak w reakcji toksycznej, ale 
występują już po użądleniu przez jednego osobnika danego 
gatunku. Szacuje się, że na jad owadów błonkoskrzydłych 
uczulonych jest 8-26% ludzi, aczkolwiek większość z nich reaguje 
jedynie nadmiernymi odczynami miejscowymi, tj. np. obrzękiem o 
średnicy powyżej 10 cm, który utrzymuje się dłużej niż przez 24 
godziny. Objawy ogólnoustrojowe występujące w alergii na jad 
owadów błonkoskrzydłych (duszność, obrzęk Quinckego, pokrzywka, 
świąd, lęk, nudności i wymioty, a także spadek ciśnienia tętniczego 
czy omdlenie) mają różne nasilenie i zdarzają się tylko u od 0,4 do 
8,9% osób. Zgonem kończy się jedynie od 0,03 do 0,48% użądleń. 

Szczególnie narażone na poważne powikłania są osoby, które mają 
więcej niż 60 lat, oraz cierpią na choroby przewlekłe, np. chorobę 
wieńcową lub astmę oskrzelową. Każda nadmierna reakcja na jad 
owada wymaga leczenia specjalistycznego, a następnie uważnej 
diagnostyki w poradni alergologicznej, a czasem także w szpitalu, 
gdzie lekarz określi ryzyko powikłań w przyszłości i w razie potrzeby 
wypisze stosowne leki, mające na celu zapobieganie tego rodzaju 
objawom w razie ponownego żądlenia.
Tak zwany zestaw interwencyjny dla pacjenta uczulonego na jad 
składa się z ampułkostrzykawki z adrenaliną, kortykosteroidu 
doustnego (np.prednisolonu) i leku przeciwhistaminowego - 
klemastyny. Zestaw interwencyjny powinien być noszony przez 
pacjenta w zasięgu ręki przez cały sezon zwiększonego narażenia na 
użądlenie owada i zastosowany natychmiast po takim incydencie. 
Ważne, aby pamiętać, iż nawet jego zastosowanie w odpowiednim 
momencie nie zwalnia osoby uczulonej z natychmiastowego kontaktu 
z lekarzem, który zdecyduje, czy nie należy zastosować dodatkowego 
leczenia, mającego na celu zapobieżenie późnej reakcji na jad. 
Uczulenie na jad owadów błonkoskrzydłych, potwierdzone wywiadem 
dotyczącym historii użądleń i dodatnimi testami alergicznymi 
zgodnymi z uzyskanymi w trakcie rozmowy z lekarzem informacjami, 
jest bezwzględnym wskazaniem do odczulania jadem.

Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania 
niepożądanym reakcjom po użądleniu jest po prostu 
ich unikanie. W tym celu należy:

- unikać gwałtownych ruchów w sąsiedztwie owada,
- unikać intensywnie pachnących kosmetyków i kolorowych ubrań, 
gdyż nie tylko przyciągają one owady, ale działają też na nie 
drażniąco,
- unikać miejsc przebywania owadów (sąsiedztwa pasiek, starych pni),
- nigdy nie usuwać samemu gniazd owadów,
- podczas pikników na świeżym powietrzu zabezpieczać żywność w 
szczelnych pojemnikach, nigdy nie pić napoi z puszek i innych 
pojemników, których zawartość nie jest w pełni widoczna,
- omijać z daleka kwiaty i przejrzałe owoce,
- nigdy nie chodzić boso po łące,
- unikać intensywnych wysiłków na świeżym powietrzu, gdyż pot 
przyciąga owady,
- w czasie jazdy motorem zakładać kask, rękawice i szczelne ubranie z 
długim rękawem, a podczas jazdy rowerem zachować szczególną 
ostrożność,
- w przypadku uczulenia na jad owadów błonkoskrzydłych - zawsze 
mieć przy sobie informacje na temat uczulenia i zestaw interwencyjny, 
którego zastosowanie powinno być dobrze opanowane.

Żmija Zygzakowata

W Polsce występuje tylko jeden jadowity gatunek węża - 
żmija zygzakowata. Naturalnym siedliskiem żmij są suche 
tereny pól i łąk, nasłonecznione leśne polany i przecinki, a 
także rumowiska skalne i składy drewna. Żmije lubią 
wygrzewać się na słońcu i - w przeciwieństwie do 
zaskrońców - unikają wody. Żmija może osiągać długość 
około 80 cm. Charakterystyczne umaszczenie, od którego 
pochodzi nazwa tego gatunku, nie występuje u wszystkich 
osobników. Dlatego łatwo pomylić tego węża z 
przedstawicielem innego, mniej groźnego gatunku. Cechą 
zdecydowanie odróżniającą żmiję od jej krewniaków jest 
to, iż jest to jedyny gatunek o pionowym przebiegu 
źrenicy. Żmija nigdy nie gryzie niesprowokowana. Jeśli 
więc nie usiądziemy na niej przez nieuwagę, nie 
przydepniemy jej, ani nie będziemy dotykać, kontakt z nią 
powinien skończyć się tylko na tym, że zdenerwowany gad 
zacznie na nas syczeć. W takim wypadku należy powoli i 
ostrożnie wycofać się z otoczenia węża. Warto też na 
piesze wędrówki zakładać buty z wysoką cholewką, gdyż 
żmija kąsa najczęściej na poziomie kostki. Żmija 
pozostawia na skórze ślad w postaci dwóch punkcików 
oddalonych od siebie o 5-10 mm i chociaż ugryzienie 
zawsze mocno boli, wcale nie musi być groźne. Żmija 
czasem kąsa tylko ostrzegawczo, nie wprowadzając jadu 
przez ranę na skórze. Ponadto, jeśli wcześniej zwierzę 
polowało, to zapas jadu jest już w znacznej mierze 
wyczerpany i dawka wprowadzona do organizmu jest 
minimalna.

W skrajnych przypadkach ukąszenie żmii może być jednak 
śmiertelne. Pojawiają się wówczas objawy ogólne w postaci 
nudności, pobudzenia, bólu głowy. Wraz z upływem czasu można się 
spodziewać wymiotów, biegunki, obrzęku w obrębie jamy ustnej i 
gardła; może dojść do zapaści krążeniowo-oddechowej i śmierci. Na 
groźne dla życia powikłania szczególnie narażone są małe dzieci i 
osoby starsze, chorujące na schorzenia układu oddechowego i serca.

Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania takim powikłaniom jest 
podanie specyficznej surowicy. Gdy dojdzie do ukąszenia, nie należy 
wpadać w panikę. Pierwsza pomoc w przypadku ukąszenia przez 
żmiję polega na uspokojeniu osoby poszkodowanej, oczyszczeniu 
rany i unieruchomieniu chorego, gdyż ruch przyśpiesza 
rozprzestrzenianie jadu po organizmie.
Warto założyć opaskę uciskową powyżej miejsca ukąszenia, jeśli 
żmija ugryzła nas w kończynę. Opaska powinna być zaciśnięta na tyle 
mocno, aby blokować odpływ krwi do serca, ale nie hamować jej 
dopływu do ręki czy nogi - tętno na nadgarstku lub grzbiecie stopy 
powinno być wyczuwalne. Pod żadnym pozorem nie wolno rozcinać 
rany i wysysać jadu. Osoba poszkodowana powinna być przewieziona 
do placówki służby zdrowia, w której dostępna jest surowica 
przeciwko jadowi żmii. Dlatego dzwoniąc po pogotowie ratunkowe, 
należy zawsze zaznaczyć, że miało miejsce ukąszenie przez węża.