Kościół we wczesnym 

średniowieczu

Władze i idee uniwersalne

Powstanie nowych państw 

europejskich nie oznaczało zaniku 

władzy uniwersalnej 

czyli 

zwierzchniej rzeczywistej lub 
głoszącej, że ma do tego prawo. 
Takimi władzami były Kościół (Papież) 
i cesarstwo.

Przemiany polityczne i religijna we 

wczesnym średniowieczu 
doprowadziły do konfliktu między 
tymi ośrodkami władzy  znanego jako 
„

spór o inwestyturę

”.

Cesarstwo Ottonów

Po podziale Państwa Franków część 

ofiarowana Ludwikowi Niemieckiemu 
straciła na znaczeniu, zapewne 
dlatego iż jej władcom nie udało się 
zdobyć tytułu cesarskiego. 
Odbudowę autorytetu państwa 
wschodniofrankijskiego podjął król 

Otton I 

z dynastii saskiej. Dzięki 

rozmyślnej polityce i ekspansji udało 
się mu zdobyć Lotaryngię i wpływy w 
Burgundii oraz w Czechach.

Otton I

Duże znaczenie dla potęgi niemieckiej w Europie 

miało odepchnięcie najazdu Węgrów w bitwie 
na 

Lechowym Polu w 955 

r. To utorowało 

Ottonowi I drogę do korony cesarskiej, tym 
bardziej że sukcesem okazała się jego 
wyprawa do Włoch i detronizacja króla 
włoskiego. Z taką siłą papież musiał się liczyć, 
dlatego w 

962

 roku 

papież Jan XII koronował 

Ottona I na cesarza rzymskiego

.

Koronacja ta dawała szczególne miejsce i prawa 

cesarstwu Niemieckiemu.

Reformy w Kościele

Od X wieku autorytet i potęga 

papiestwa zaczęły słabnąć. W siłę zaś 
rosło cesarstwo, zdobywając coraz 
więcej praw i nowe terytoria. Władza 
papieża zmalała jeszcze po 1054 r. 
kiedy dokonała się schizma 
wschodnia, bo władza uniwersalna 
papieża ograniczyła się do 
chrześcijaństwa zachodniego. 
Dlatego od połowy X w. w Kościele 
powstaje konieczność 
przeprowadzenia reform.

Reformy w Kościele

Celem reform było podniesienie 

kwalifikacji kleru oraz pogłębienie ich 
religijności i moralności. Stąd pomysł 
wprowadzenia 

celibatu

 (bezżenności) 

wśród duchownych. Ważną zmianą 
było również uwolnienie się od 
zwierzchnictwa władzy świeckiej i 
wyeliminowanie tzw. 

symonii

, czyli 

handlowania stanowiskami 
kościelnymi.

Cluny

Decydujące znaczenie dla reformy 

Kościoła miało wybudowanie opactwa 

w Cluny w Burgundii w 910 roku. 

Stało się ono centrum reformy 
zrzeszającym sieć opactw w całej 
Europie. Była to tzw. „

kongregacja 

kluniac

ka”.

W 

1059 r. na synodzie w Rzymie 

zapadło wiele decyzji kluczowych dla 
organizacji Kościoła  w 
średniowieczu.

Reformy

- Papieża wskazywać miał cesarz, a nie jak 

dotychczas wybrani przedstawiciele kleru;

- Wyboru dokonywali kardynałowie;
- Wyboru biskupów dokonywać miały kapituły 

katedralne (zgromadzenia księży przy katedrach);

- Zwalczano 

nepotyzm

, czyli zjawisko obsadzania 

stanowisk krewnymi;

- Zakazano przyjmowania inwestytury od osób 

świeckich;

Najwybitniejszym reformatorem stał się powiązany 

z ruchem kluniackim 

papież Grzegorz VII

.

Grzegorz VII

Grzegorz VII dążył do całkowitego 

uniezależnienia się papieży od 
cesarzy oraz głosił niewątpliwą 
wyższość władzy kościelnej nad 
świecką.

W uchwalonym akcie 

Dictatus Papae 

stwierdził, że papież powinien być 
zwierzchnikiem całego 
chrześcijaństwa, a więc jest ponad 
cesarzami, królami  i władcami 
świeckimi.

Spór o inwestyturę

Kiedy Grzegorz VII ogłosił zakaz przyjmowania 

godności, 

Henryk IV 

– król niemiecki, 

zdetronizował go. Papież odpowiedział 
ekskomuniką Henryka IV, co wywołało bunt 
lenników wobec przeklętego monarchy. 
Osamotniony król udał się do Włoch i w 

1077

 roku 

pod zamkiem w Canossie

 ( gdzie przebywał 

papież) klęczał i prosił Grzegorza VII o 
wybaczenie. Wydarzenie to wstrząsnęło 
ówczesnym światem. Jako że pokuta  i 
rozgrzeszenie są jednymi z najważniejszych 
sakramentów, papież zdjął klątwę.

Do dziś jednak pozostało powiedzenie „

udać się 

do Canossy

” – prosić o rozgrzeszenie.

Henryk IV powrócił do Niemiec, tam rozprawił się 

z buntownikami i zebrał armię. Wyruszył do 
Włoch gdzie ponownie zdetronizował 
Grzegorza VII i wybrał „swojego” papieża 
(

antypapieża

) i z jego rąk odebrał koronę 

cesarską w 1084 roku. Grzegorz VII niebawem 
zmarł na wygnaniu.

Konflikt Grzegorza VII z Henrykiem IV był jednym 

z największych konfliktów w średniowiecznej 
Europie. Ale spór o przewodnictwo w 
chrześcijaństwie trwał aż do 1122 roku

.

Konkordat wormacki

W 

1122 

roku zawarty został tzw. 

Konkordat 

wormacki

, czyli 

kompromisowy układ 

pomiędzy papiestwem a cesarstwem.

Cesarz zgadzał się na wybór biskupów 

zgodnie z prawem kościelnym, ale 
zachował prawo do przekazywania im 
dóbr lennych. Akt ten również potwierdzał 
niezależność papieży i umacniał ich 
pozycje jako głowy Kościoła 
chrześcijańskiego.