1
Działanie estrogenów na organizm kobiety
•
odpowiadają za rozwój drugorzędowych cech płciowych u
kobiety
•
są odpowiedzialne za kształtowanie sylwetki kobiecej,
rozmieszczenie tkanki tłuszczowej i miękkość skóry
•
wpływają na regulację wydzielania gonadotropin
•
odgrywają ważną rolę w psychicznym i emocjonalnym typie
zachowania kobiecego oraz reakcjach seksualnych
2
Biologiczne działanie estrogenów w obrębie
narządów płciowych kobiety
3
Biologiczne działanie estrogenów w obrębie
gruczołu sutkowego kobiety
Pobudzają:
•
wzrost nabłonka kanalików i pęcherzyków gruczołowych
•
rozwój podścieliska łącznotkankowego i tkanki tłuszczowej
4
Działanie ogólnoustrojowe estrogenów
To wielokierunkowe działanie anaboliczne
•
na biosyntezę tłuszczów, białek i zasad purynowych i pirymidynowych
•
utrzymanie masy kostnej (hamują osteolityczny wpływ parathormonu i
stymulują działanie osteoblastyczne)
•
regulację syntezy lipoprotein i odpowiedzi tkanek na insulinę
•
zwiększają biosyntezę białek wiążących hormony tarczycy i nadnerczy
•
zwiększają przepuszczalność błon komórkowych i wzmagają
nawodnienie tkanek, poprawiają krążenie krwi, elastyczność i stan błon
śluzowych poprzez zatrzymanie sodu i wody w ustroju
•
zapobiegają atrofii nabłonka dróg moczowo-płciowych
•
wywierają ochronny wpływ na serce i jelito grube
•
w organizmie mężczyzn podstawową rolą estrogenów jest utrzymanie
właściwej masy kostnej i wzrostu kości długich w młodym wieku
5
Wpływ estrogenów na układ sercowo-naczyniowy
•
receptory dla estrogenów stwierdzono w ścianach naczyń i w płytkach
krwi, gdzie hamują proliferację komórek mięśni gładkich i śródbłonka
związaną z uszkodzeniem endotelium
Estrogeny:
•
poszerzają naczynia wieńcowe
•
zwiększają ryzyko zakrzepicy
•
17β-estradiol wpływa zarówno na śródbłonkowo zależny, jak i
śródbłonkowo niezależny mechanizm produkcji NO
•
estrogeny posiadają również właściwości antyoksydacyjne
6
Działanie progesteronu w narządach płciowych
•
ogólne działanie progestagenów wyraża się zmniejszaniem zdolności
receptorów komórkowych do wiązania estrogenów - działanie
antyestrogenowe i antyowulacyjne
•
wywołuje przemiany wydzielnicze, a następnie doczesnowe w błonie
śluzowej macicy uprzednio przygotowanej estrogenami
•
umożliwia implantację zapłodnionego jaja – powoduje rozrost
podścieliska, pobudza wydzielanie gruczołów i blokuje dalszy wzrost
endometrium pod wpływem estrogenów, co zapobiega jego
rozrostom
7
Działanie progesteronu w narządach płciowych
•
powoduje przekrwienie i rozpulchnienie mięśnia macicy oraz jego
relaksację ze zniesieniem samoistnej i stymulowanej reaktywności
skurczowej
•
znosi działanie hormonów estrogennych na gruczoły szyjki macicy, śluz
szyjkowy staje się pod wpływem progesteronu gęsty, nierozciągliwy i
nieprzenikliwy dla plemników
•
w jajowodzie zwiększa czynność wydzielniczą nabłonka i hamując
działanie prostaglandyn zapobiega niepożądanej akcji skurczowej
jajowodu
•
w obrębie gruczołów sutkowych synergistycznie z estrogenami pobudza
wzrost pęcherzyków gruczołowych, ograniczając jednocześnie nadmierny
wzrost nabłonka przewodów
8
Działanie progesteronu poza układem rozrodczym
•
obniżenie stężenia aminokwasów w surowicy
•
obniżanie działania hipoglikemicznego insuliny, zwiększanie
poziomu glikogenu w tkankach
•
obniżanie napięcia mięśni gładkich układu moczowego
•
działanie diuretyczne poprzez blokowanie aldosteronu w cewce
dalszej nefronu - zwiększenie wydalania H
2
O i Na
+
z organizmu
•
zwiększanie wydzielania wapnia i fosforu
•
podwyższanie ciepłoty podstawowej ciała
•
w obrębie skóry działanie antyandrogenne
Narządy estrogenozależne
•
gruczoł piersiowy
•
mózg
•
układ sercowo – naczyniowy
•
narządy moczowo - płciowe
•
kości
•
układ immunologiczny
•
przewód pokarmowy
•
wątroba
•
skóra i jej przydatki
9
10
•
działanie estrogenów w tkankach odbywa się za
pośrednictwem receptora dla estrogenów, należącego do
rodziny steroidowych receptorów jądrowych
•
estrogeny oddziałują na tkanki docelowe za pośrednictwem
dwóch typów receptora (receptor estrogenowy, ER) alfa i beta
(ERα i ERβ)
•
ERα i ERß nie są równoważne czynnościowo i mają różną
ekspresję w tkankach
•
dystrybucja obu typów receptora, tj. α i β w organizmie oraz
interakcje pomiędzy nimi w istotny sposób decydują o efekcie
działania estrogenów na poszczególne tkanki
•
istnieje także pozareceptorowa, tj. błonowa droga wiązania
estrogenu z komórką
Receptory dla estrogenów
11
•
liczba receptorów estrogenowych w skórze waha się zależnie
od płci (znacznie więcej receptorów estrogenowych występuje
u kobiet niż u mężczyzn) i okolicy ciała
•
największą gęstość ER obserwuje się w okolicach płciowych (w
obrębie pochwy jest więcej receptorów estrogenowych aniżeli
w nabłonku warg sromowych), w skórze twarzy i kończyn
dolnych
Liczba receptorów dla estrogenów w skórze
12
•
w skórze dominuje r e c e p t o r β , który jest obecny w
komórkach naskórka i skóry właściwej
•
jądrowy r e c e p t o r α występuje w fibroblastach i
makrofagach, ale nie stwierdzono go w keratynocytach
•
receptory estrogenowe są obecne także w melanocytach,
komórkach dendrytycznych i komórkach śródbłonka naczyń
Receptory dla estrogenów w skórze
13
Receptory dla hormonów płciowych w skórze
•
receptor androgenowy występuje w jądrach większości
keratynocytów, w mniej więcej 10% fibroblastów skóry
właściwej, w sebocytach gruczołów łojowych, mieszkach
włosowych i nielicznych komórkach wydzielniczych gruczołów
potowych
•
receptor progesteronowy występuje w keratynocytach,
gruczołach łojowych, mieszkach włosowych, gruczołach
potowych ekrynowych i melanocytach
•
w okresie menopauzy zmienia się ekspresja receptorów dla
hormonów płciowych w skórze okolicy łonowej - istotnie maleje
gęstość receptora androgenowego (spadek ok. 40% w
porównaniu z okresem premenopauzalnym) i
progesteronowego, natomiast koncentracja receptora
estrogenowego pozostaje podobna
14
Wpływ estrogenów na skórę
Estrogeny:
•
są zaangażowane w proces angiogenezy, apoptozy,
prezentacji antygenu
•
oddziałują na keratynocyty (promują proliferację
keratynocytów) i fibroblasty (zwiększają syntezę kolagenu)
oraz na limfocyty T, komórki dendrytyczne, makrofagi i
komórki śródbłonka (obniżają produkcję cytokin prozapalnych)
•
przyspieszają gojenie się ran poprzez odbudowę unerwienia
skóry, reepitelizacji i pobudzenia ziarninowania w obrębie
rany
15
Wpływ estrogenów i progesteronu na skórę
•
estrogen aplikowany miejscowo przyśpiesza produkcję
kolagenu typu I i III przez fibroblasty
•
progesteron stosowany miejscowo zmniejsza aktywność
niektórych metaloproteinaz, hamuje proces kolagenolizy i
oszczędza w ten sposób obecne w skórze włókna kolagenowe
•
estradiol in vivo stymuluje produkcję kwasu hialuronowego
•
estradiol pozytywnie oddziałuje na macierz pozakomórkową -
badania na zwierzętach udowodniły korzystny i szybki wpływ
substytucyjnej terapii estrogenowej na zawartość
glikozaminoglikanów oraz na wzrost nawilżenia skóry
•
hormony płciowe w zapobiegają atrofii, suchości i nadmiernej
wiotkości skóry
16
Wpływ hipoestrogenizmu na właściwości
skóry
Naskórek
•
ścieńczenie naskórka (spowolnienie podziałów komórkowych)
•
zmniejszone przyleganie komórek warstwy rogowej
•
spłaszczenie granicy naskórkowo-skórnej z osłabieniem wymiany
składników odżywczych/metabolitów pomiędzy naskórkiem a skórą
właściwą
Skóra właściwa
•
zmniejszenie ilości fibroblastów i mastocytów
•
spadek zawartości kolagenu
•
uszkodzenie włókien sprężystych
•
osłabienie przepływu włośniczkowego, rozszerzenie naczyń
warstwy brodawkowatej
•
zmniejszenie rozmiarów i czynności sekrecyjnej przydatków skóry
(mniejsza się ilość łoju i potu)
17
ANTYKONCEPCJA
HORMONALNA
Antykoncepcja hormonalna polega na wprowadzeniu do organizmu
dodatkowych ilości hormonów płciowych estrogenów i progestagenów w
celu kontrolowanego zaburzenia istniejącej między nimi naturalnej
równowagi i hamowania uwalniania gonadotropin. Cykle są bezowulacyjne, a
endometrium ulega przyspieszonej transformacji sekrecyjnej, co
uniemożliwia zagnieżdżenie blastocysty.
18
Pigułka antykoncepcyjna
W skład tabletki antykoncepcyjnej wchodzą hormony:
•
progestageny, które są właściwymi środkami antykoncepcyjnymi
•
estrogeny zapobiegające krwawieniom międzymiesiączkowym i
zmianom zanikowym błony śluzowej macicy
Działanie tabletek antykoncepcyjnych:
•
wpływając na wydzielanie przez przysadkę hormonów FSH i LH
hamują dojrzewanie pęcherzyka jajnikowego i tym samym
jajeczkowanie
•
zmniejszają reaktywność jajników na działanie hormonów przysadki
•
zmniejszają wydzielanie przez jajniki estrogenów i progesteronu
•
wywołują w błonie śluzowej macicy zmiany uniemożliwiające
zagnieżdżenie się zapłodnionej komórki jajowej
•
powodują zagęszczenie śluzu szyjkowego
•
pobudzają skurcze jajowodów i zagęszczają obecny w nich śluz
19
Dobór pigułki antykoncepcyjnej
Przed włączeniem antykoncepcji hormonalnej konieczne jest
wnikliwe badanie ginekologiczne i wykluczenie chorób
będących przeciwwskazaniem do tej metody.
Badania, które powinno się wykonać przed doborem tabletki
antykoncepcyjnej:
•
badanie ginekologiczne
•
cytologia
•
badanie sutków
•
badania hormonalne
•
ocena wskaźników wątroby i ocena układu krzepnięcia krwi
•
oznaczenie poziomu cholesterolu i trójglicerydów we krwi
•
kontrola ciśnienia tętniczego
20
Bezwzględne przeciwwskazania do
antykoncepcji hormonalnej
Najistotniejszym zagrożeniem związanym ze stosowaniem
tabletek antykoncepcyjnych jest możliwość wystąpienia powikłań
zakrzepowo-zatorowych.
•
niezdiagnozowane krwawienia z dróg rodnych
•
nowotwory sutków, jajników, trzonu macicy oraz odbytnicy
ponieważ ich rozwój zależny jest od hormonów płciowych
•
ciężkie choroby wątroby
•
choroby układu krążenia, nadciśnienie, choroba wieńcowa
•
zaburzenia krzepliwości krwi, stany po zapaleniach żył oraz duże
żylaki podudzi (zwłaszcza z ich stanami zapalnymi w przeszłości)
•
długotrwałe unieruchomienie, ponieważ dochodzi także wtedy do
zaburzeń krążenia krwi i nadmiernej jej krzepliwości
•
znaczna otyłość
21
Bezwzględne przeciwwskazania do
antykoncepcji hormonalnej
•
wysoki poziom tłuszczów i cholesterolu we krwi
•
palenie papierosów - estrogeny w połączeniu z nikotyną
znacznie zwiększają ryzyko powstania chorób układu krążenia
•
ciąża , karmienie piersią- stosowanie antykoncepcji
hormonalnej powoduje zanik pokarmu
•
porfiria (choroba metaboliczna)
•
po przebytym wirusowym zapaleniu wątroby (zwłaszcza typu
B) tabletki antykoncepcyjne można stosować tylko pod ścisłą
kontrolą lekarską
•
choroby układu krążenia w rodzinie
•
choroba zakrzepowo - zatorowa w rodzinie (zwłaszcza u kobiet)
22
Metody antykoncepcji hormonalnej
m e t o d a j e d n o f a z o w a – k l a s y c z n a
•
wszystkie przyjmowane tabletki mają niezależnie od dnia cyklu
taką samą zawartość hormonów
•
tabletki przyjmuje się od pierwszego dnia krwawienia przez 21
kolejnych dni po czym robi się 7-dniową przerwę, w trakcie której
występuje krwawienie z odstawienia
•
8-go dnia rozpoczyna się kolejne przyjmowanie hormonów
•
w zależności od poziomu hormonów płciowych stosuje się różne
typy leków
•
u kobiet o wysokim stężeniu estrogenów we krwi stosuje się
tabletki typu gestagennego (mniejsze stężenie estrogenów, a
wyższe progestagenów), natomiast w przypadku wyższego
poziomu progesteronu tabletki estrogenne
23
Metody antykoncepcji hormonalnej
m e t o d a d w u f a z o w a
•
w pierwszej połowie cyklu przyjmuje się tabletki z pochodnymi
estrogenów i niewielkimi dawkami pochodnych progestagenów
•
w II połowie cyklu nadal przyjmuje się takie same dawki
estrogenów, ale zwiększa się stężenie progestagenów
•
w skład jednego opakowania leku wchodzą dwa rodzaje
tabletek
24
Metody antykoncepcji hormonalnej
m e t o d a t r ó j f a z o w a
•
jest próbą naśladowania naturalnego cyklu miesięcznego
•
stosuje się w zależności od fazy cyklu tabletki o różnym
składzie z mniejszą lub większą zawartością estrogenów i
progestagenów
•
terapię zaczyna się od pierwszego dnia krwawienia, prowadzi
się przez 21 dni i robi się 7- dniową przerwę
•
jest zalecana w okresie okołomenopauzalnym oraz u młodych
dziewcząt - wprowadza niewielkie zmiany w gospodarce
hormonalnej
•
w przypadku kobiet wchodzących w okres okołomenopauzalny
metoda ta może w pewnym stopniu regulować zaburzoną w
tym okresie przemianę hormonów płciowych
25
Zastosowanie progestagenów
•
progestageny poza leczeniem niepłodności i ciąży zagrożonej, są
stosowane jako składowe leków antykoncepcyjnych i leków w
hormonalnej terapii zastępczej (HTZ)
•
pochodne 17-alfa-hydroksyprogesteronu charakteryzują się
zróżnicowaną aktywnością
•
ctan cyproteronu wykazuje największy wśród progestagenów
potencjał antyandrogenowy, jest stosowany w leczeniu
hirsutyzmu, trądziku i chorób gruczołu krokowego
•
octan medroksyprogesteronu ma właściwości antyestrogenowe,
ma takie samo zastosowanie kliniczne, jak progesteron, wywołuje
niewielkie zaburzenia nastroju, podobne do tych, jakie występują
w zespole napięcia przedmiesiączkowego
•
dydrogesteron charakteryzuje się czynnością progestagenną, bez
antyandrogenowej.
26
Powikłania antykoncepcji hormonalnej
•
plamienia i krwawienia, upławy
•
obrzmienie i bolesność piersi
•
kurcze i bóle łydek
•
przejściowe obniżenie nastroju, zmniejszenie popędu płciowego
•
bóle głowy
•
nudności
•
częstsze zakażenia układu moczowego
•
wzrost masy ciała zwykle o 2-3 kilogramy w przeciągu
pierwszych miesięcy stosowania tabletki (później waga ciała
stabilizuje się)
•
często pierwszym objawem nietolerancji tabletki jest wzrost
ciśnienia tętniczego krwi
27
Powikłania antykoncepcji hormonalnej
Estrogeny zawarte w tabletkach
•
są jednym z czynników zwiększających ryzyko wystąpienia
chorób układu krążenia, choroby wieńcowej, nadciśnienia
tętniczego
•
powodują nadmierny wzrost krzepliwości krwi (sprzyja to
zakrzepom i zatorom w naczyniach a także udarom
niedokrwiennym mózgu)
•
mogą powodować rozwój wielu chorób wątroby - wzrasta
ryzyko powstania kamicy pęcherzyka żółciowego, łagodnych i
złośliwych nowotworów wątroby
•
u kobiet przed 35 rokiem życia zwiększają ryzyko rozwoju
nowotworów sutka
28
Korzyści stosowania antykoncepcji
hormonalnej
Antykoncepcja hormonalna oprócz zapobiegania nieplanowanej
ciąży powoduje też pewne korzystne zmiany w układzie
płciowym:
•
pozwala na zmniejszenie dolegliwości związanych z
krwawieniami miesięcznymi
•
rzadziej występuje zespół napięcia przedmiesiączkowego
•
krwawienia są mniej obfite i niebolesne
•
środki hormonalne pozwalają na regulację czasu wystąpienia
miesiączki
•
zmniejsza ryzyko wystąpienia chorób narządu rodnego - rzadziej
występuje zapalenie przydatków, mniej jest torbieli
czynnościowych jajników
•
zapobiega rozwojowi nowotworów trzonu macicy i jajników oraz
łagodnych rozrostów sutka (włókniaki, łagodne gruczolaki)
•
zmniejszone jest ryzyko wystąpienia ciąży pozamacicznej
•
mniejsze jest ryzyko rozwoju chorób tarczycy oraz osteoporozy