Geneza, przedmiot i 

funkcje filozofii

2010

Konspekt

• Człowiek w poszukiwaniu sensu swego 

istnienia i celów działania. 

• Pytanie o naturę człowieka, życia i 

rzeczywistości materialnej, biologicznej i 
społecznej. 

• Wiedza a działanie. 
• Filozofia a światopogląd i ideologia. 
• Filozofia w strukturze ludzkiego 

myślenia i działania

Istota filozofii

• Filozofia jest:

– refleksją nad sensem ludzkiego życia oraz nad 

sposobami działania i myślenia o działaniu – 
ujęcie procesowe – rozumiana jako proces 
odkrywania celów działania (życia)

– nauką o najogólniejszych prawach rozwoju 

rzeczywistości przyrodniczej, społecznej i 
poznania ludzkiego. 

• Odbija się w światopoglądach i 

ideologiach społeczeństwa

Narodziny problematyki filozoficznej

• Poglądy filozoficzne a rozwój 

ludzkiego poznania i stosunków 
społecznych 

• Narodziny refleksji filozoficznej a 

religijna i mitologiczna oraz potoczna 
interpretacja rzeczywistości

• Przedmiot filozofii a przedmiot nauki

Główne etapy rozwoju 

filozofii

• Protofilozofia
• Starożytność
• Średniowiecze
• Czasy nowożytne
• Czasy współczesne
• Mechanizm przejścia

Starożytność 

• Filozofia jako nauka uniwersalna 
• Nurt kosmologiczno-ontologiczny – 

filozofia przyrody (VI-IV w. p.n.e.). 
Tales, Demokryt, Heraklit 

• Nurt antropologiczny (Sokrates – IV 

w. p.n.e.). Platon, Arystoteles

• Teistyczne pojmowanie filozofii w 

sensie „wiedzy spraw boskich i 
ludzkich”.

Średniowiecze

• Zawężenie i ograniczenie przedmiotu 

filozofii

• Dominacja chrześcijaństwa i  kościoła 

nad całokształtem duchowego życia 
społecznego; 

• Podporządkowanie rozumu wierze, 

nauki dogmatom wiary. 

• Służebna rola filozofii wobec teologii.
•  Scholastyka.

Czasy nowożytne 

• Geneza nowej filozofii człowieka 

(humanizm) i przyrody oraz metodologii 
nauk przyrodniczych. 

• Emancypacja nauk szczegółowych od 

filozofii przyrody i filozofii człowieka. 

• Czołowe miejsce problematyki 

teoriopoznawczej. 

• Rozwój nauk szczegółowych oraz ich wpływ 

na zmiany w technice i gospodarowaniu.

 Geneza społeczeństwa 

industrialnego i masowego

• Rozdźwięk między systemami filozofii 

spekulatywnej XVIII i połowy XIX w. a 
procesem rozwoju nauk 
szczegółowych. 

• Oświeceniowy scientyzm i 

progresizm. 

• Nowe zadania filozofii w 

społeczeństwie globalnym.

Przedmiot filozofii i jej 

struktura

• Tradycyjne dyscypliny wewnątrz 

filozofii: 

–  ontologia (teoria bytu), 
–  gnozeologia (teoria poznania),
–  etyka (teoria ludzkiego działania), 
–  teoria rozwoju społecznego, 
–  teoria człowieka... 

Poznawcze i społeczne funkcje 

filozofii

• Dwie funkcje wszelkiej nauki 
• Warunki określające naukowy charakter filozofii
• Poznawcze funkcje filozofii: 

– Gnozeologiczna 
– metodologiczna
– Światopoglądowa

• Tradycja uprawiania problematyki gnozeologicznej na gruncie 

filozofii

• Funkcja gnozeologiczna filozofii: analiza charakteru i dróg 

poznania

• Inspirująca i integracyjna rola filozofii w płaszczyźnie 

metodologicznej

• Filozofia jako zespół informacji o świecie podstawą 

światopoglądu

Istota, treść i funkcje światopoglądu 

• Światopogląd jako motywacyjno-

poznawcza struktura myślenia 
jednostki

• Poglądy dotyczące powstania i 

struktury świata

• Poglądy dotyczące miejsca człowieka 

w świecie

• Normy postępowania człowieka

Filozofia a światopogląd

• Pozanaukowe i nienaukowe typy 

światopoglądu

• Światopogląd religijny
• Światopogląd jako wynik badań opartych 

na zasadach poznania naukowego

• Światopogląd idealistyczny
• Kryteria weryfikacji podstawowych 

twierdzeń światopoglądu pozanaukowego

Ideologiczne funkcje filozofii

• Istota i struktura ideologii: 

– Poglądy stanowiące opis i ocenę rzeczywistości społecznej 
– Poglądy dotyczące kierunku rozwoju społecznego
– Dyrektywy działania określające sposób realizacji założonych 

celów społecznych

• Ideologia a położenie ekonomiczne i społeczne klas i 

grup społecznych

– Klasowy charakter ideologii: dążenia i interesy klas i grup 

społecznych determinantą poglądów ideologicznych

–  Apologetyczna i rewolucyjna funkcja ideologii w 

przekształcaniu stosunków społecznych oraz ekonomicznych

– Dyskurs instytucjonalny społeczeństwa
– Polityka

Aktualne kierunki badań 

filozoficznych

• Filozoficzne interpretacje rezultatów nauk 

przyrodniczych, antropologii filozoficznej, 
cybernetyki, współczesnych procesów społecznych

• Rozwój etyki i estetyki oraz metodologii nauk 
• Miejsce filozofii w dyskursach instytucjonalnych 

współczesności: między utopią a ideologią

• Problemy wysoko rozwiniętych społeczeństw 

rynkowych

• Walki klasowe a poszukiwanie celów i kierunków 

rozwoju społecznego

•  Problem społeczeństwa globalnego