Slajd 1

KL Auschwitz-Birkenau

Zespół

niemieckich

obozów

koncentracyjnych,  w  tym  obozu  zagłady  na
terenie Oświęcimia i pobliskich miejscowości,
istniejący  w  latach  1940-1945,  symbol
Holocaustu.  Nazwy  Auschwitz  i  Birkenau  są
niemieckimi  odpowiednikami  polskich  nazw
Oświęcim i Brzezinka, stosowanymi po agresji
Niemiec na Polskę w 1939 i aneksji tych ziem
przez  III  Rzeszę.  W  1940  na  tych  terenach
władze

niemieckie

utworzyły

obóz

przeznaczony początkowo do osadzania
więźniów politycznych i opozycji, głównie
Polaków .

Rozbudowywany  był  potem  stopniowo  w
główne miejsce masowej eksterminacji około
miliona Żydów z całej Europy, a także wielu
Polaków,  Romów,  jeńców  radzieckich  oraz
ofiar innych narodowości. Jest to jedyny obóz
koncentracyjny  znajdujący  się  na  liście
światowego  dziedzictwa  UNESCO,  figuruje
tam

pod

oficjalną

nazwą

Auschwitz-

Birkenau.

Niemiecki

nazistowski

obóz

koncentracyjny i zagłady (1940-45).

Podział obozu Auschwitz:
1. Auschwitz I – obóz macierzysty w Oświęcimiu. W sierpniu 1944 r.

przebywało w tym obozie około 16 tys. więźniów (w tym około 10 tys.
Żydów,  około  4  tys.  Polaków  i  około  3  tys.  więźniów  innych
narodowości).  Tu  mieściła  się  siedziba  administracji  garnizonowej  ),
dowódcy  miejscowego  garnizonu  i  komendanta  KL  Auschwitz  I.
Auschwitz  I  był  również  siedzibą  centralnych  biur  wydziału
politycznego  i  wydziału  zatrudnienia,  tutaj  mieściły  się  główne
magazyny zaopatrzenia, warsztaty oraz przedsiębiorstwa SS .

Niektóre bloki i budynki obozowe pełniły w różnych okresach specjalne

funkcje:

 Dziewięć bloków od października 1941 r. do marca 1942 r. stanowiły

odgrodzony obóz

dla radzieckich jeńców wojennych;

 Blok 10 stanowił miejsce zbrodniczych medycznych eksperymentów in

vivo;

 Bloki od 1 do 10 w okresie od marca do sierpnia 1942 stanowiły

pierwszy obóz kobiecy,

który

potem

został

przeniesiony do

obozu w Brzezince;

 Blok 11 był wewnętrznym
więzieniem

przeznaczonym

odbywania kar za naruszenia

prawa

obozowego – dotyczyło to

zarówno

załogi jak i więźniów;

 Blok 24 mieścił od lata

1943 r., na

rozkaz Himmlera, obozowy

dom

publiczny.

2. Auschwitz II (Birkenau) – był największym z ponad 40 obozów i podobozów

wchodzących w skład

kompleksu obozów Auschwitz. W czasie 3 lat istnienia pełnił on szereg funkcji:

zaczęto go budować w

październiku 1941 r. jako obóz dla około 125 000 jeńców wojennych, uruchomiono w

marcu 1942 r. jako

filię KL Auschwitz, przy czym pełnił równocześnie funkcję ośrodka zagłady Żydów. W

ostatniej fazie

istnienia, od 1944 r. stał się również miejscem koncentracji więźniów przed

przeniesieniem ich do pracy

dla niemieckiego przemysłu w głębi Trzeciej Rzeszy.
W wyniku przeprowadzonej na rozkaz Himmlera reorganizacji i podziału obozu

Auschwitz na trzy odrębne

obozy, obóz w Brzezince został przemianowany na obóz koncentracyjny Auschwitz II.
Jako pierwszy spośród kilku założonych tam obozów w marcu 1942 r. powstał obóz

męski dla więźniów

różnych narodowości. W sierpniu 1942 r., powstał obóz żeński , gdzie początkowo

przebywało ponad

10000 więźniarek różnych narodowości. W dniu 8 września 1943 r. powstał obóz

rodzinny dla Żydów z

Teresina. Umieszczono w nim w ciągu 1943 i 1944 r. około 18 000 Żydów z getta w

Tresinie. Był to drugi po

cygańskim obóz, w którym mężczyźni przebywali razem z kobietami i dziećmi.
Obóz w Brzezince zaczęto budować jako obóz dla
jeńców wojennych. W rzeczywistości obóz ten nigdy
nie podjął swej pierwotnie zakładanej funkcji,
albowiem jeszcze w trakcie budowy podjęto decyzję
o zmianie charakter obozu i postanowiono włączyć
go jako integralną część składową do obozu
koncentracyjnego Auschwitz. Obóz Auschwitz II był
przede wszystkim centrum eksterminacji przywożo-
nych na zagładę Żydów. Tutaj również gromadzono i
systematycznie zabijano chorych i wyselekcjonowa-
nych na śmierć z całego kompleksu obozów
oświęcimskich, a na niewielką skalę także z innych
obozów.

Ryc. Panorama zakładów Buna-Werke,
należących do IG Farben. Fotografia
wykonana w 1945 r.

3. Auschwitz III (Monowitz) - Założony w

październiku

1942 roku jako podobóz Auschwitz I, Obóz w
Monowicach był jednym z pierwszych i

jednocześnie

największych podobozów KL Auschwitz. Z

biegiem czasu

uzyskał

status

centrali

podobozów

„przemysłowych”

(około 30), a jego komendant skupił w swym

ręku

zarówno

funkcje

zarówno

kierownicze,

administracyjne

jak i dowódcze wobec podległych mu załóg SS.

Założony

w październiku 1942 roku jako podobóz

Auschwitz I.

Obóz był założony na potrzeby koncernu IG
Farbenindustrie (zakłady Buna-Werke) i miał od
założenia

likwidacji

charakter

ciężkiego,niewolniczego

obozu pracy. Więźniowie byli wynajmowani

przez

niemieckie firmy i wyniszczani przy morderczej pracy.
W  okresie  istnienia  obozu  ofiarą  selekcji  padło  ponad  dziesięć  tysięcy  więźniów,
których wywieziono do szpitala w obozie macierzystym lub do Birkenau. W szpitalu w
Monowicach zmarło ponad 1600 więźniów, kilkudziesięciu zastrzelono na placu budowy
lub  powieszono  w  obozie.  Sumując  powyższe  dane  oraz  wliczając  kilkuset  zapewne
ofiar komanda „Buna” okazuje się, że w wyniku pracy dla IG Farben życie utraciło około
10  000  więźniów  KL  Auschwitz.  Znaczna  liczba  ofiar  obozu  w  Monowicach  nie  była
jedynie  wynikiem  typowych,  panujących  we  wszystkich  niemal  części  kompleksu  KL
Auschwitz, trudnych warunków bytowych: wszak baraki mieszkalne, choć podobnie jak
w Birkenau panowała w nich ogromna ciasnota, to jednak posiadały okna i były w zimie
ogrzewane;  niewystarczające  wyżywienie,  przynajmniej  w  niewielkim  stopniu,
uzupełniały dodatkowe porcje wodnistej zupy.
W styczniu 1945 roku większość więźniów ewakuowano pieszo do Gliwic, a następnie
przewieziono ich koleją do obozów Buchenwald i Mauthausen.
Więźniami obozu w Monowicach byli m.in. laureat pokojowej nagrody Nobla Elie Wiesel
oraz autor znany i wielce ceniony pisarz włoski Primo Levi.

Więźniowie

Więźniowie obozowi byli numerowani, w początkowej fazie fotografowani,
następnie

tatuowani

Auschwitz

był

jedynym

hitlerowskim

obozem

koncentracyjnym,  w  którym  wprowadzono  tatuaż  jako  metodę  oznaczania
więźniów. Każdy więzień przynależał do jednej z oznaczonych kategorii (polityczni,
Świadkowie  Jehowy  i  duchowni,  emigranci,  aspołeczni,  przestępcy  pospolici,
homoseksualiści,  dodatkowo  literami  oznaczano  ich  przynależność  narodową,  a
Żydzi  mieli  dodatkowe  żółte  trójkąty).  Dostawali  jako  jedyne  ubrania  bieliznę  i
cienkie pasiaki. Po przejściu kwarantanny więźniowie byli kierowani do baraków i do
komand pracy przymusowej.
Racje żywnościowe nie stanowiły nawet połowy normy niezbędnej dla narzuconych
obozowych warunków egzystencji.

1. Żydzi - Do końca istnienia obozu władze obozowe

traktowały Żydów

najbardziej bezwzględnie, częstokroć z wyrafinowanym

okrucieństwem.

Wartość ich życia wedle esesmanów była najniższa. W

najszerszym

zakresie stawali się ofiarami głodu, zimna, pracy ponad siły,

nieustannego

szykanowania i maltretowania, ponawianych wciąż różnego

rodzaju akcji

eksterminacyjnych. Łącznie zginęło w KL Auschwitz co

najmniej 1 mln

Żydów, z czego ok. 100 tys. jako zarejestrowani więźniowie.

Nie mniej niż

900 tys. Zabito niezwłocznie lub niedługo po przywiezieniu

w komorach

gazowych.

Ryc. Rodzina byłej więźniarki, Żydówki słowackiej Lili Jacob -
ciotka  o  imieniu  Tauba  (siostra  ojca  Lili)  wraz  z  czwórką
swoich  dzieci,  w  grupie  kobiet  oczekujących  na  rampie  w
Birkenau  na  selekcję.  Podczas  selekcji  wszyscy  zostali
skierowani do komory gazowej.

2. Polacy - Podstawowym celem polityki niemieckiej na obszarze okupowanej Polski po
zlikwidowaniu polskiego państwa i jego instytucji była eksploatacja zasobów
materialnych, siły roboczej oraz usuwanie z jej terenu miejscowej ludności – Polaków i
członków mniejszości narodowych. Odbywało się to poprzez ich wysiedlenie i
systematyczną eksterminację. Ziemie polskie miały być całkowicie zgermanizowane przez
zasiedlenie Niemcami opustoszałych terenów. Od początku okupacji w procesie
systematycznego wyniszczania narodu polskiego, osłabiania jego potencjału
intelektualnego oraz wymuszania bezwzględnego posłuszeństwa, istotną rolę odgrywały
różnego rodzaju miejsca uwięzienia, areszty policyjne, więzienia sądowe, obozy

przejściowe,

pracy, wychowawcze i karne, a przede wszystkim obozy koncentracyjne. Oprócz osób
Naruszających czy podejrzanych o naruszenie zarządzeń władz okupacyjnych i

działalność w ruchu oporu, w obozie osadzano ludzi cieszących się przed wojną,

Ryc. Józef Szajna, b.

ze względu na swe wykształcenie, działalność i pozycję społeczną,

autorytetem

więzień Auschwitz nr 18729

ze względu na swe wykształcenie, działalność i pozycję społeczną, autorytetem
w środowisku. Byli to przedwojenni funkcjonariusze państwowi, politycy, nauczyciele szkół

różnych szczebli od

podstawowych do wyższych uczelni, lekarze, oficerowie zawodowi, duchowni, zakonnicy.

Łącznie według

szacunkowych danych do KL Auschwitz przywieziono transportami bezpośrednimi lub tzw.

zbiorowymi około 130-

140 tys. Polaków, których ujęto w ewidencji numerowej, i około 10 tys. Polaków, których

bez umieszczenia w

ewidencji numerowej (m.in. więźniów policyjnych) zabito w obozie. Szacuje się, że co

najmniej połowa

osadzonych w obozie Polaków zginęła tam na skutek: głodu, bicia, chorób, nadmiernej

pracy, braku opieki

lekarskiej, egzekucji przez rozstrzelanie albo zastrzyk
fenolu, lub w komorach gazowych. Wielu więźniów
Zginęło już po przeniesieniu do innych obozów
koncentracyjnych.

Ryc. Fotografia obozowa Władysława

Bartoszewskiego (Archiwum

Państwowego Muzeum Auschwitz-

Birkenau)

Eksperymenty pseudomedyczne - W obozach Auschwitz grupa niemieckich
lekarzy

rozpoczęła

szeroką

skalę

przeprowadzanie

nieetycznych

niehumanitarnych  eksperymentów  medycznych  na  więźniach.  Traktując  ich  jako
łatwy  i  tani  materiał  doświadczalny,  prowadzili  eksperymenty  z  różnych  zakresów
medycyny,  patologii,  genetyki.  Badania  te  były  w  mocnym  stopniu  uwarunkowane
ideowo nazistowską teorią rasizmu oraz sprzeniewierzały się zupełnie zasadom etyki
lekarskiej  zawartym  w  przysiędze  Hipokratesa.  W  szczególności  barbarzyńskie
eksperymenty nad sterylizacją prowadzono na kobietach. Swoją pracownię badawczą
miał tutaj dr Carl Clauberg i dr Horst Schumann. Analizowano skutki skrajnego głodu
na najbardziej wyczerpanych więźniach, testowano leki, sztucznie zarażano więźniów
chorobami  (głównie  tyfusem  plamistym  i  durem  brzusznym),  wykonywano
niepotrzebne zabiegi operacyjne. Dr Josef Mengele poddawał doświadczeniom dzieci
romskie, karły i specjalnie selekcjonowane pary dzieci-bliźniąt.

Ryc. Lekarz SS, doktor Josef Mengele.

Ryc. Dzieci będące

przedmiotem

eksperymentów dr

Jozefa Mengele

Ruch oporu.
W KL Auschwitz istniała zorganizowana działalność
konspiracyjna. W pierwszych latach istnienia obozu
tworzyli ją przede wszystkim polscy więźniowie
polityczni. Jednym z jej założycieli był działacz polskiego
ruchu oporu Witold Pilecki (Tomasz Serafiński),
nazywany także „ochotnikiem do Oświęcimia”. Celowo
dał się ująć w czasie łapanki w Warszawie we wrześniu

Ryc. Fotografia obozowa

rotmistrza Witolda Pileckiego,

1940 r., aby w ten sposób dostać się do KL Auschwitz i

organizatora konspiracji w

KL Auschwitz

poinformować przełożonych o warunkach panujących w obozie oraz założyć tam tajną
organizację.

Ewakuacja i likwidacja obozu.
Od 17 do 21 stycznia wyprowadzono z KL Auschwitz i jego podobozów około 56 tys.
więźniów w pieszych kolumnach ewakuacyjnych, głównie na zachód, przez Górny i
Dolny Śląsk, dwa dni później w transportach kolejowych ewakuowano 2 tys. więźniów
z podobozów w Świętochłowicach i Siemianowicach.

Ryc. Trasa ewakuacji

obozu

Trudno określić, ile osób rzeczywiście zginęło, ze względu na sprzeczności w zeznaniach
świadków,  m.in.  więźniów  z  Sonderkommando,  oraz  niewielką  liczbę  dokumentów
ocalałych  po  celowym  ich  niszczeniu  przez  nazistów.  Ponadto  zdecydowana  większość
deportowanych zginęła w Birkenau, gdzie nie byli rejestrowani i nie były im nadawane
numery.
W  raporcie  rotmistrza  Witolda  Pileckiego,  który  był  także  więźniem  obozu  liczbę  ofiar
określa się na około 2 do 5 milionów, sam autor raportu określa ją w liczbie 2 milionów
ludzi. Pilecki pisał m.in. : „Gdy wychodziłem z Oświęcimia (27 IV 1943) zginęło [już] 97
tysięcy  numerowanych  więźniów.  Nie  ma  to  nic  wspólnego  z  ilością  ludzi,  których
masami,  bez  ewidencjonowania,  gazowano  i  palono.  Zginęło  [ich]  ponad  dwa  miliony.
Podawałem te liczby oględnie, żeby nie przesadzić. Koledzy, którzy tam dłużej siedzieli i
byli świadkami gazowania po osiem tysięcy ludzi [dziennie] podają liczbę plus minus 5
milionów ludzi.”
Obecnie historycy, za wyczerpującymi badaniami Franciszka Pipera, oceniają, że ogółem
do obozu trafiło co najmniej 1,3 miliona osób, w tym:

1,1 mln Żydów

do 150 tysięcy Polaków

23 tysiące Romów

i ponad 30 tysięcy osób innych narodowości.

Liczba zabitych sięgnęła prawie 1,1 mln osób, w tym:

960 tysięcy Żydów, czyli prawie 90%

do 75 tysięcy Polaków

21 tysięcy Romów

15 tysięcy jeńców radzieckich różnych narodowości

oraz do 15 tysięcy ludzi innych narodowości.

Ofiary zagłady i ich liczba

Treblin
ka

Arbeitslager  Treblinka,  SS-Sonderkommando
Treblinka,  Vernichtungslager  Treblinka  –
wymiennie  stosowane  nazwy  kompleksu  dwóch
niemieckich  obozów,  pracy  i  zagłady,  istniejących
w  latach  1941-1944/1942-1943  w  lasach  nad
Bugiem,  wzdłuż  linii  kolejowej  Siedlce-Małkinia,
niedaleko  wsi  Poniatowo.  Nazwa  pochodzi  od
nazwy  stacji  kolejowej  znajdującej  się  4  km  od
obozu.  Obóz  rozciągał  się  na  17  ha  i  był
podzielony  na  dwie  części:  więźniarską  i
administracyjno-gospodarczą.

Karny  Obóz Pracy  - TREBLINKA  I  -  funkcjonował  od lata 1941 r.  do końca  lipca
1944  r.  Przez  obóz  przeszło  20  000  więźniów,  z  czego  około  10  000  zmarło  lub
zostało  rozstrzelanych.  Na  początku  funkcjonowania  obozu  kierowano  przede
wszystkim  Polaków.  W  1941  r.  nie  było  wyraźnego  podziału  na  więźniów  polskich  i
żydowskich.  Nastąpił  on  w  1942  r.  Od  lipca  1942  r.  wzrosła  liczba  kierowanych  tu
Żydów,  głównie  fachowców  i  rzemieślników.  Stała  liczba  więźniów w  obozie trudna
jest do ustalenia. Można przyjąć, że przebywało tam jednorazowo 1 000–2 000 osób.
Więźniowie  podzieleni  byli  na  oddziały  robocze.  Najliczniejsza  grupa  pracowała  w
żwirowni,  kolejna  nad  rzeką  Bug,  inna  pozyskiwała  drewno  na  opał  i  do  produkcji
mebli  oraz  budowy,  kancelarię  obsługiwali  Żydzi  niemieccy  i  czescy.  Duże  grupy
więźniów  zatrudnione  były  wewnątrz  obozu,  w  warsztatach  rzemieślniczych,  przy
obsłudze załogi oraz w budynkach gospodarczych: stajni, chlewni, kurniku, piekarni,
fermach lisów i królików.
Obóz  został  zlikwidowany  w  lipcu  1944  r.,  w  momencie  zbliżania  się  Armii
Czerwonej; część więźniów rozstrzelano, pozostałych zwolniono.

Obóz  Zagłady  -  TREBLINKA  II  -  Powstał  późną  wiosną  1942  roku,  w  ramach
Einsatz  Reinhard,  mającej  na  celu  fizyczną  likwidację  ludności  żydowskiej,  obok
istniejącego  już  karnego  obozu  pracy.  Istniał  do  listopada  1943.  Pod  względem
ilości ofiar był to drugi – po Birkenau – obóz zagłady Żydów. Zajmował 17 ha ziemi.
Otoczony

był

wysokim

ogrodzeniem

drutu

kolczastego.

Pierwszy  transport  deportowanych  tu  ludzi  przybył  23  lipca  1942  roku,  przywiózł
Żydów  z  getta  warszawskiego.  Deportowanych  uśmiercano  za  pomocą  gazów
spalinowych  w  specjalnie  do  tego  celu  wybudowanych  komorach  gazowych.
Oblicza  się,  że  zginęło  tu  ponad  800  tysięcy  ludzi.  Dnia  2  sierpnia  1943  roku
wybuchło w obozie zbrojne powstanie zorganizowane przez więźniów. Z 840 osób
jedynie około 200 udało się wydostać z obozu. Końca wojny mogło doczekać się co
najwyżej  około  100.  Po  powstaniu  obóz  powoli  zaczęto  likwidować.  W  listopadzie
1943 roku rozebrano wszelkie obozowe zabudowania oraz instalacje. Wybudowano
dom  dla  ukraińskiej  rodziny,  a  teren  obozu  zaorano  i  zasiano  łubinem.  Przed
nadejściem frontu wschodniego zabudowania zostały spalone.

Na  terenie  całego  obozu  zagłady
przebywało  jednorazowo  około  1  000
więźniów.  Ilość  ta  zmieniała  się  w
zależności

potrzeb

niemieckiej

obsługi.  Rotacja  wśród  więźniów  była
duża.  Chorych  i  słabych  odsyłano  do
komór,  a  na  ich  miejsce  wybierano
więźniów z tłumu przybyłych. Więźniowie
podzieleni byli na komanda.

Wśród więźniów w Treblince był m. in.
Janusz Korczak – wybitny pedagog,
pisarz, działacz społeczny i lekarz.

Bełżec

Niemiecki Obóz Zagłady w Bełżcu był ośrodkiem eksterminacji ludności żydowskiej,
w  którym  od  marca  do  grudnia  1942  roku  wymordowano  około  500  tysięcy  osób,
przede wszystkim Żydów z Polski. Data pierwszych deportacji do Bełżca – 17 marca
1942  r.  –  to  także  początek  „Akcji  Reinhardt”,  czyli  operacji  mającej  na  celu
deportację, zagładę i grabież mienia Żydów z Generalnego Gubernatorstwa. Na jego
terenie  naziści  wykonywali  z  użyciem  różnych  środków  eksperymenty,  za  pomocą
których  planowali  uśmiercenie  tysięcy  Żydów.  Budowa  obozu  zagłady  została
rozpoczęta przez Niemców w dniu 1 listopada 1941 roku. Obóz zagłady w Bełżcu był
pierwszym  ośrodkiem,  gdzie  wykorzystano  stacjonarne  komory  gazowe  do
mordowania  ludności  żydowskiej.  Transporty  z  ludnością  żydowską  przywożono  do
Bełżca  w  wagonach  bydlęcych.  Średnio  w  jednym  wagonie  transportowanych  było
około  100  osób.  Ekstremalne  warunki  przewozu  -  przepełnienie,  upał,  brak  wody  i
pożywienia  powodowały  śmierć  wielu  ludzi  już  w  czasie  drogi  do  Bełżca.
Obóz zakończył funkcjonowanie w grudniu 1942 roku, najprawdopodobniej z powodu
braku miejsca na kolejne masowe groby. Do wiosny 1943 roku trwała akcja spalania
zwłok  i  zacierania  śladów.  Wszystkie  budynki  oraz  urządzenia  obozowe  zostały
rozebrane  do  czerwca  1943  r.  Członkowie  ostatniego  Sonderkommando  biorącego
udział  w  likwidacji  obozu  zostali  wywiezieni  do  obozu  zagłady  w  Sobiborze  i  tam
zamordowani.
Obóz  w  Bełżcu  nadal  pozostaje  słabo  poznanym  obozem,  gdyż  nie  zachowały  się
archiwalia  i  dokumentacja  obozowa.  Przez  wiele  lat  miejsce,  gdzie  dokonano  tak
strasznej zbrodni, było zapomniane i zaniedbane. Odsłonięcie pierwszego
pomnika na terenie byłego obozu
zagłady miało miejsce w 1963 r.

Obóz  I  –  W  obszarze  przyjęć  znajdowała  się  rampa  kolejowa,  która  mogła
pomieścić 20 wagonów, plac dla deportowanych oraz dwa baraki: rozbieralnię i
magazyn mienia ofiar.
Obóz  II  –  Obszar  zagłady,  składał  się  z  komory  gazowej  i  masowych  grobów,
które  były  we  wschodniej  i  północnej  części  obozu.  Komora  gazowa  była
otoczona  drzewami,  a  nad  dachem,  aby  zapobiec  obserwacji  z  powietrza,
założono  siatkę  maskującą.  Był  bardzo  dokładnie  oddzielony  od  innych  części
obozu.

Więźniowie: Ofiary były przywożone z gett najczęściej całymi rodzinami. Byli
to poza nielicznymi wyjątkami z założenia sami Żydzi, gdyż obóz ten, podobnie
jak Treblinka i Sobibór, został założony dla realizacji celów zagłady Żydów, w
ramach "Operacji Reinhard".

W połowie grudnia 1942
transporty

Bełżca

wstrzymano. Liczba Żydów
deportowanych

zamordowanych  w  Bełżcu,
którą  można  ustalić,  wynosi
około  414  tysięcy.  Jednakże
są

setki

maleńkich

miejscowości,

skąd

deportowano  tysiące  ludzi,
ale  nie  pozostały  po  nich
żadne  ślady.  Tysiące  Żydów  z
Niemiec,

Austrii,

Czechosłowacji

innych

krajów deportowano najpierw
do

gett

dystrykcie

lubelskim,  a  potem  wysłano
ich  do  Bełżca.  Ich  liczbę
można  szacować  na  100
tysięcy.  Jeżeli  dodamy  93
tysiące  Żydów  zabitych  w
Bełżcu  pomiędzy  marcem  i
czerwcem

1942

r.,

otrzymamy liczbę 600 tysięcy.

Sobibor

Funkcjonował w latach 1942-1943. Budowa obozu
rozpoczęła się w marcu 1942 w ramach "Aktion Reinhard",
analogicznie do obozów Bełżec i Treblinka. Obóz powstał
przy małej stacji kolejowej Sobibór, 5 km od

wschodniej granicy Generalnego Gubernatorstwa. Pierwsze transporty zaczęły
docierać w maju 1942.
Liczba ofiar nie jest łatwa do ustalenia ze względu na niewielkie pozostałe
archiwalia, szacunki wskazują na min. 250 000 Żydów. Pochodzili oni głównie z
Lubelszczyzny, ale również z Galicji. Brak jednoznacznych dowodów na istnienie
nieżydowskich ofiar, choć nie można wykluczyć pojedynczych ofiar polskich.

Ryc. Tablica przy wejściu do
obozu Sobibor.

Ryc. Stacja w Sobiborze.

Sam obóz zajmował z początku obszar ok. 12 ha, a po
rozbudowie ok. 60 ha. Składał się z części garnizonowej
i czterech ponumerowanych Lagrów (Lager I, II, III i IV).

Przedpole (Vorlager): tam znajdowała się rampa
kolejowa na którą przyjeżdżały transporty, oraz budynki
gospodarcze SS.

Lager I: na tym terenie mieszkali więźniowie żydowscy
pracujący przy warsztatach, głównie szewskim,
krawieckim i rymarskim.

Lager  II:  stanowił  plac,  na  którym  więźniowie  z
transportów  musieli  się  rozbierać.  Tam  też  znajdowały
się  baraki,  w  których  magazynowano  ubrania  i  bagaże
ofiar.

Lager  III:  miejsce  zagłady,  na  które  składały  się
komory  gazowe,  ruszty  paleniskowe  i  masowe  groby.
Instalacje pozwalały na jednoczesne zagazowanie 1200
osób.  Lager  III  był  całkowicie  odizolowany  od  reszty
obozu  -  do  tego  stopnia,  że  gdy  wybuchł  bunt
więźniów, ta część nie wzięła w nim udziału nie będąc o
niczym poinformowana.

Lager  IV:  nazywany  "Obozem  Północnym",  powstał
podczas  powiększania  obszaru  obozu  w  1943  r.,  w
ostatniej  fazie  jego  funkcjonowania.  Nie  odgrywał
żadnej roli w procesie eksterminacji.

Ryc. Plan obozu.

Powstanie w Sobiborze
Na przełomie lipca i sierpnia 1943 zawiązała się w obozie  organizacja podziemna pod
przywództwem  Leona  Feldhendlera,  byłego  przewodniczącego  Judenratu  w  getcie  w
Żółkwi. Rozpoczęcie buntu planowano na 13 października, jednak wybuch opóźniono z
powodu  niespodziewanego  przybycia  do  obozu  oddziału  SS  z  obozu  pracy  w  Ossowa.
Nieobecność  strażników  14  października

ośmieliła powstańców i rozpoczęto

działania.

Około godz. 16:00 zastępca komendanta Johann Niemann odwiedził obozowy warsztat
krawiecki  aby  przymierzyć  nowy  mundur.  Został  tam  zabity  siekierą  przez  Yehudę
Lernera.  W  czasie  buntu  zginęło  co  najmniej  10  Niemców,  2  volksdeutschów  i  8
strażników  ukraińskich,  a  SS-Oberscharführer  Werner  Dubois  został  poważnie  ranny.
Spośród 700 więźniów przetrzymywanych wtedy w obozie na ucieczkę zdecydowało się
około  300  osób.  W  dniu  15  października  1943  roku  SSPF  Lublin  przesłało  SS
Brigadeführerowi  Wilhelmowi  Güntheowi,  wiadomość  radiową,  że  około  700  Żydów
uciekło z obozu Sobibor i ucieka w jego kierunku (faktycznie było ich znacznie mniej).
Podjęto  pościg  i  większość  uciekinierów  została  złapana  i  rozstrzelana.  49  osobom
ucieczka  się  powiodła,  a  ok.  30  z  nich  doczekało  końca  wojny.  Po  stłumieniu  buntu
Niemcy podjęli decyzję o likwidacji obozu, do czego wykorzystali więźniów z Treblinki.

Ryc. Transport Żydów z Lublina do Sobiboru,
1942 r.

Ryc.

Rysunki Józefa Rychtera

na gazecie.

Chełmno – Kulmhof

Obóz zagłady założony przez Niemców we wsi Chełmno nad Nerem.
Funkcjonował od jesieni 1941 roku do kwietnia 1943, oraz na krótko w 1944 roku.
Kulmhof był przede wszystkim ośrodkiem zagłady dla ludności żydowskiej z
wcielonego do III Rzeszy "Kraju Warty”. Kulmhof został założony jeszcze przed
konferencją z Wannsee, która formalnie podjęła decyzję o eksterminacji ludności
żydowskiej.
Transporty przybywały już od grudnia 1941, ofiary mordowano przez
zagazowanie spalinami w ciężarówkach.

Ryc. Samochód – ciężarówka przystosowana do

gazowania więźniów spalinami.

Ryc. Dzieci z łódzkiego sierocińca na
Marysinie oczekujące w kolejce do
ciężarówki, która zawiezie je do
obozu w Chełmnie.

Więźniowie i ofiary

Ofiary gazu spalinowego
Olbrzymią większość ludzi zwiezionych do Kulmhof mordowano natychmiast. Byli to przede
wszystkim Żydzi z Kraju Warty. Liczbę ofiar obozu trudno ustalić. W 1945 roku pojawiała się
zupełnie  nieprawdopodobna  liczba  1 300 000.  Większość  badaczy  przyjmuje  liczby  w
granicach  150-250 000  ofiar,  prawie  wyłącznie  Żydów  z  Kraju  Warty.  Zamordowano  też
ok. 4300 Cyganów z Burgenlandu.
Waldkommando
Niektórzy silni mężczyźni z transportów byli wyłączani z gazowania i kierowani do komanda
grzebiącego  zwłoki  ofiar.  Była  to  bardzo  ciężka  psychicznie  praca,  wielokroć  ludzie  ci
grzebali  własne  rodziny,  dzieci  i  najbliższych  przyjaciół.  Mało  kto  z  tych  więźniów
pozostawał  przy  życiu  więcej  niż  kilkanaście  dni.  Byli  zabijani  przy  najmniejszych
uchybieniach, niejednokrotnie sami decydowali się na zakończenie swego obłędnego życia
na trupach.
Hauskommando
Komando  pracujące  w  lżejszych  warunkach  od  poprzedniego,  zajmujące  się  sortowaniem
ubrań  oraz  przedmiotów  pozostałych  po  ofiarach  gazowania.  Pracowali  w  dużym
pośpiechu, aby kolejny transport nie widział przedmiotów pochodzących z poprzedniego.

Ucieczki
Bardzo  niewielu  ludziom  udało  się  uciec  z
Kulmhof,  ale  dzięki  tym,  którym  się  to  udało
dokładnie  wiadomo  jak  przebiegał  proces
eksterminacji.  Istnieją  rozbieżności  co  do  ilości
osób, które uciekły z Kulmhof.
Komory gazowe
Stosowano  dwa  typy  ciężarówek  –  większa
mieściła 130-150 osób, mniejsza 80-100. Pierwsza
egzekucja miała miejsce 8 grudnia.

Ryc. Ściana pamięci.

Majdanek

Niemiecki obóz koncentracyjny w Lublinie, nazywany potocznie Majdankiem, powstał na
mocy  decyzji  Heinricha  Himmlera.  Budowany  od  jesieni  1941  roku  obóz  nosił
początkowo  nazwę  Kriegsgefangenenlager  der  Waffen  SS  Lublin –  obóz  dla  jeńców
wojennych,  zaś  w  lutym  1943  roku został  przemianowany  na  Konzentrationslager
Lublin –  obóz  koncentracyjny.  Zajmował  powierzchnię  270  ha.  Składał  się  z  trzech
sektorów: segmentu SS, kompleksu gospodarczego oraz części więźniarskiej Majdanek
funkcjonował  od października  1941   roku  do lipca 1944  roku. Początkowo osadzano  tu
jedynie  mężczyzn,  w  tym  od  stycznia  1943  roku  polskich  więźniów  politycznych.  Od
października 1942 roku na jednym z pól zaczął funkcjonować obóz dla kobiet. Spośród
prawdopodobnie  150  tys.  więźniów,  którzy  przeszli  przez  Majdanek,  wg  najnowszych
ustaleń życie straciło blisko 80 tysięcy osób, w tym około 60 tysięcy Żydów. Tragiczna
historia  lubelskiego  obozu  koncentracyjnego  dobiegła  końca  23  lipca  1944  roku,  po
wkroczeniu  do  Lublina  Armii  Czerwonej.  Wkrótce  na  terenie  Majdanka  zorganizowano
obóz NKWD dla aresztowanych członków polskiego Państwa Podziemnego. W barakach
byłego  obozu  przetrzymywano  także  przez  pewien  czas  wziętych  do  niewoli  żołnierzy
niemieckich.

Ryc. Krematoria.

Początkowo  planowano  budowę  niewielkiego  pierwszego  odcinka  obozu  mogącego
pomieścić 5-6 tysięcy więźniów. Jednak jesienią 1941 przyszedł rozkaz o natychmiastowej
budowie obozu jenieckiego mogącego pomieścić 50 tysięcy jeńców. Całość rozplanowano
na 236 baraków, w tym 207 więźniarskich. Budowę wykonywali Żydzi - jeńcy armii polskiej
z 1939 roku oraz jeńcy radzieccy. Jednak już zimą 1942 przystąpiono do tworzenia planu
rozbudowy  obozu,  tak,  by  druga  część  mogła  pomieścić  dalszych  150  tysięcy  ludzi.
Ogółem  planowano  utworzenie  kompleksu  obozowego  mogącego  pomieścić  łącznie  ok.
250.000 osób.
W  sierpniu  1942  roku  została  rozpoczęta  budowa  komór  gazowych,  ukończona  w
październiku 1942. W sumie istniało 5 komór działających na gaz wpuszczany z butli bądź
przewidzianych na zastosowanie granulek cyklonu B.
Organizacja obozu była podzielona na sześć oddziałów: I: Komendantura, II: Polityczny, III:
Obóz więźniarski, IV: Administracja obozu, V: Lekarz obozowy, VI: Ideologiczny.
Niemcy rozpoczęli ewakuację obozu 1 kwietnia 1944 r., a ostateczny jej etap 17 lipca. W
miarę  napływających  wiadomości  o  zbliżaniu  się  frontu  wschodniego,  hitlerowcy
ewakuowali kolejne grupy więźniów. Jeszcze 22 lipca, dwa dni przed wyzwoleniem Lublina,
Niemcy wyprowadzili ok. 1000 więźniów, w tym kobiety i dzieci do Auschwitz-Birkenau.
Majdanek został wyzwolony 23 lipca 1944 roku przez 2 armię pancerną gen. płk Siemona
Bogdanowa  oraz  28  korpus  piechoty  gen.  płk Wasyla Czujkowa.  W obozie,  po ewakuacji,
pozostało ok. 1000 więźniów, nad którymi opiekę roztoczył lubelski PCK.

Przez  obóz  przeszło  300.000  -  360.000  osób.  Na  porządku  dziennym  były
rozstrzeliwania jeńców, chorych, osłabionych, niezdolnych do pracy (w szczególności
kobiety  i  dzieci).  Na  ogół do masowych  rozstrzeliwań wyprowadzano ofiary do lasku
krępieckiego,  10-12  km  od  obozu.  3  listopada  1943  miała  miejsce  tzw.  "krwawa
środa",  w  ramach  akcji  "Erntefest"-  "Dożynki",  w  tym  dniu  rozstrzelano  ok.  18.000
Żydów.
Od  połowy  1942  aż  do  jesieni  1943  roku  pracowały  komory  gazowe,  w  których
gazowano Żydów, ale także osoby chore i niezdolne do pracy. Transporty przyjeżdżały
ciężarówkami,  bądź  szły  piechotą  z  dworca  lubelskiego.  Szacuje  się,  że  ok.  50%
przybyłych transportów żydowskich było od razu gazowanych. Zwłoki kremowano, a
resztki mielono na mączkę kostną. Następnie wywożono ją jako nawóz na położony w
pobliżu folwark SS. Z części produkowano kompost ogrodniczy.
Ofiary grabiono, a ich majątek wysyłano do Rzeszy. W Majdanku golono więźniów jak
w wielu innych obozach.

Więźniowie pracujący poza obozem nawiązywali kontakty z okoliczną ludnością,

przenosili  grypsy,  kryli  "skrzynki  kontaktowe".  Tą  drogą  były  przesyłane  meldunki  o
sytuacji obozu do Komendy Okręgu Armii Krajowej, oraz listy więźniów, którzy mogli
imiennie  otrzymywać  paczki  z  żywnością.  Poszczególne  grupy  wyznaniowe,
narodowościowe  i  językowe  tworzyły  grupy  konspiracyjne,  najczęściej  o  charakterze
cywilnym.  Organizację  zbrojną  utworzył  na  początku  1942  roku  płk  Witold
Orzechowski (ps. Longinus).

Jedyną pomoc, która przychodziła do więźniów ze świata, była pomoc Polskiego

Komitetu Opiekuńczego w Lublinie. SS zezwalało na dostarczanie żywności bądź
lekarstw, gdyż to odciążało budżet obozowy. Od marca 1943 do kwietnia 1944 Polski
Komitet Opiekuńczy w Lublinie - zorganizował w trudnych warunkach wojennych i
przekazał więźniom Majdanka ok. 200.000 kg chleba, 8.000 kg kaszy, 8.000 kg
produktów strączkowych, prawie 1.500 kg mięsa, ponad 8.000 litrów mleka (głównie
dla dzieci) i wiele innych produktów żywnościowych. Równocześnie wysłano prawie
100.000 paczek z żywnością dla więźniów.
Inną formą pomocy było ułatwianie ucieczek więźniom oraz przekazywanie
otrzymywanych wiadomości o sytuacji w obozie na zewnątrz.

Document Outline