„Wybrane obszary diagnozowania 

pedagogicznego” 

Publikacja Ewy Jarosz „Wybrane 

obszary diagnozowania 
pedagogicznego”  jest pomyślana jako 
pomoc dla studentów pedagogiki 
wszystkich kierunków oraz specjalizacji w 
realizacji przedmiotów: diagnostyka 
pedagogiczna, diagnostyka 
psychologiczna i diagnostyka opiekuńcza.

Część pierwsza skryptu – 

„Diagnozowanie sytuacji dziecka w 
rodzinie” - dotyczy ogólnych ustaleń 
pojęciowych, perspektywy diagnozowania 
i podstawowych zasad rozpoznawania 
rodziny jako środowiska rozwoju i 
wychowania jednostki, teoretycznych i 
praktycznych kwestii związanych z 
diagnozowaniem sytuacji socjalnej i 
wychowawczej dziecka w rodzinie, 
zjawiska domowej przemocy wobec 
dziecka.

Część druga – „Diagnozowanie sytuacji 
dziecka w szkole” - porusza praktyczne 
zagadnienia związane z rozpoznawaniem 
tzw. sytuacji szkolnej dziecka, problemy 
dojrzałości szkolnej dziecka, praktyczne 
aspekty diagnozy przystosowania dziecka 
do warunków i wymogów szkoły, możliwości 
i zasady wykorzystania sposobów 
rozpoznawania sytuacji społecznej w grupie 
rówieśniczej, diagnozowanie osiągnięć i 
niepowodzeń szkolnych dziecka.

 

Autorka przedstawiła na podstawie 

zagadnienia diagnostyki pedagogicznej 
swoje spojrzenie na funkcjonowanie i 
rozwój jednostki, dokonała wyboru 
głównych obszarów. Obszary te dotyczą 
rozpoznawania funkcjonowania dziecka w 
podstawowych środowiskach 
wychowawczych: rodzinie, szkole, grupie 
rówieśniczej.

    

 
Praca składa się z dwóch części. 

Pierwsza dotyczy diagnozowania dziecka 
w rodzinie, druga porusza praktyczne 
zagadnienia związane z rozpoznawaniem 
sytuacji szkolnej dziecka. Po każdym 
rozdziale zamieszczono bibliografię do 
omawianych zagadnień.

CELE PRZEDMIOTU:



Uzyskanie przez studentów wiedzy o istocie i 
znaczeniu diagnozowania dla potrzeb 
praktyki.



Zapoznanie studentów z podstawowymi 
metodami diagnozowania pedagogicznego i 
rozwijanie umiejętności wykorzystania 
narzędzi badawczych służących 
diagnozowaniu.



Poznanie przez studentów prawidłowości 
procedury diagnostycznej.

Diagnozowanie środowiska rodzinnego  niezbędną 
umiejętnością dobrego pedagoga

    

Diagnoza to opis możliwie wszechstronny 

cech i objawów badanego zjawiska 
uzyskany w drodze obserwacji, badań 
specjalnych i eksperymentów, mających 
na celu zabranie danych dotyczących 
badanego przedmiotu i jego otoczenia. 

Diagnoza środowiska rodzinnego to bardzo 
złożony proces.  Pod kątem rodziny 
możemy badać dziecko w wielu aspektach 
np. trudności dziecka w uczeniu się, 
kłopoty wychowawcze. Możemy też badać 
rodziców np. problem alkoholowy.  Już na 
samym początku naszej działalności 
musimy sobie zadać pytanie co chcemy 
zbadać? Co stanie się przedmiotem naszej 
obserwacji, jakie zjawisko.

Pierwszym krokiem jest zebranie 

danych, ustalenie faktów następnie zaś 
ustalenie diagnoz cząstkowych po czym 
dochodzimy do oceny globalnej, konkluzji.

           W badaniach prowadzących do 

zdiagnozowania rodziny posługujemy się 
metodami. Jedną z metod jest wywiad, 
czyli rozmowa kierowana, która prowadzi 
do uzyskania jak największej informacji o 
badanej osobie.

        Diagnozując rodzinę możemy posłużyć się na 
przykład wywiadem z rodzicami. Powinien on 
zawierać szczegółowe pytania podzielone na 
grupy:

 
I grupa to pielęgnacja wzrostu dziecka:

- warunki materialne: praca i zarobki rodziców
- warunki mieszkaniowe: ile osób zamieszkuje, 
podstawowy sprzęt, czy dziecko ma swój pokój, 
swoje miejsce do zabawy czy nauki 
-  umiejętność rodziców w zapobieganiu 
zagrożeniom, higiena zdrowotna, żywienie
-  stan zdrowia rodziny, potrzeby

II grupa to wyrównywanie braków 

organicznych dziecka:
- czy dziecko ma ruch

III grupa to nabywanie ról społecznych w 

rodzinie:
- wdrażanie dziecka do życia
- obowiązki domowe – dziecko ma, nie ma, 
ma w nadmiarze

IV grupa to stosunek dziecka do nauki:

- czy samodzielnie odrabia zadania
- czy ma trudności w szkole
- czy lubi swą szkołę
- jakie przedmioty sprawiają mu trudności
- jakie przedmioty lubi

V grupa to kształtowanie postaw 

prospołecznych:

 
-  atmosfera rodzinna 
- czy rodzice przebywają z dziećmi
- konflikty, awantury
- styl wychowawczy
- współdziałanie rodziców w wychowaniu

VI grupa to budzenie zainteresowań:

- czy jest księgozbiór



na jakie zajęcia dziecko uczęszcza 

VII grupa to krąg wartości kulturowych:
- umiejętność dokonywania wyborów co 

dobre a co złe 

-  motywy postępowania 

VIII grupa to wprowadzenie do 

uczestnictwa w życiu kultury

Wszystkie pytania powinny być tak 

skonstruowane, aby umożliwiły badanej 
osobie swobodną i wyczerpującą 
odpowiedź. Wywiad powinien więc 
zawierać pytania otwarte. 

Tylko po dokładnym zbadaniu struktury 

rodziny, stosunków panujących w rodzinie, 
po uzyskaniu wszelkich niezbędnych 
danych możemy mówić o dalszych 
procesach diagnozy. Diagnoza, aby była 
prawdziwa  musi odznaczać się rzetelnością 
badań.   

Diagnozowanie rodziny w aspekcie 
trudności wychowawczych.
Na trudności wychowawcze składają się 
problemy, jakie dziecko (małe, dorastające) 
stwarza  rodzicom i nauczycielom w procesie 
swojego psychofizycznego i społecznego 
rozwoju.

          Sformułowana definicja zawiera dwa 

ważne elementy:

· sytuację, która wymaga integracji 

wychowawczej, 

· przebieg rozwoju dziecka i jego 

uwarunkowania.

Obydwa elementy są ze sobą ściśle 

sprzężone i powinny być rozpatrywane 
łącznie. Pozwala to uniknąć błędów w 
ocenie wychowanka; zmniejsza 
częstotliwość używania określeń ,, trudne 
dziecko" czy ,, trudny uczeń'' , zwłaszcza 
w sytuacjach, które nie dają ku temu 
żadnych podstaw. 

Ułatwiają prawidłowe ustalenie, co jest 

rzeczywiście trudnością (problemem) 
wychowawczą i wymaga skupienia na 
sobie uwagi pedagogów, bądź rodziców. 
Umożliwia tak ważne w procesie 
wychowania diagnozowanie i prawidłowe 
wytyczenie kierunków oraz rodzaju 
działań zapobiegających  lub 
korygujących braki czy nieprawidłowości.

Terminem „trudny uczeń” operuje się często 
w przypadkach, kiedy przede wszystkim 
dziecko napotyka trudności i doznaje 
niepowodzeń  lub narażone  jest przez 
dorosłych na wstrząsy, stresy, frustracje, a 
także  wówczas, gdy mamy do czynienia ze 
zjawiskami pozytywnymi z punktu widzenia 
ogólnego rozwoju wychowanka, ale 
stawiającymi rodziców i nauczycieli wobec 
sytuacji nowych, nietypowych, wymagających 
zmiany dotychczasowych metod 
wychowawczych, niekiedy również zmiany w 
stosunku do dziecka.

Przykładem mogą być uczniowie 

wybitnie uzdolnieni, o wyraźnie i silnie 
ukierunkowanych zainteresowaniach, 
dociekliwi i krytyczni nie mieszczący się w 
ramach codziennego życia szkoły.

Zbyt szerokie ujmowanie zjawiska trudności 
wychowawczych jest szkodliwe, ponieważ 
sprzyja deformowaniu rzeczywistości poprzez 
nadmierne eksponowanie problemu. W 
świadomości społecznej łatwo wykształca się 
błędne przekonanie, że obecnie wychowanie 
dzieci jest działalnością przekraczającą 
możliwości rodziców i nauczycieli, niekiedy 
pogłębia nastroje defetystyczne, niechęć do 
posiadania potomstwa oraz, niechęć do 
posiadania potomstwa oraz niechęć do zawodu 
nauczyciela. 

 

 Współcześnie proces ogólnego 

rozwoju dzieci i młodzieży przebiega w 
warunkach z wielu przyczyn bardzo 
złożonych . Dotyczy to wszystkich sfer 
kształtowania się osobowości i 
przygotowania młodego pokolenia do 
życia. Wzmocnieniu ulegają wpływy 
pozarodzinne i pozaszkolne, z którymi 
wychowawcy muszą się liczyć, jeśli chcą  
być intelektualnymi i moralnymi 
przewodnikami swoich wychowanków.

Wiele występujących u dzieci braków ma 

swoje ewidentne uwarunkowania 
genetyczne. Fakt ten powoduje, że władze 
oświatowe wprowadzają coraz to więcej 
zmian  w systemie kształcenia  i 
wychowania młodego pokolenia. 

Diagnozowanie rodziny ma tutaj bardzo 

duże znaczenie. Tylko poprzez dobrze 
postawioną diagnozę możemy stwierdzić 
czy pojawiające się problemy 
wychowawcze mają swoje uwarunkowania 
genetyczne czy też są wynikiem innych 
zaburzeń lub procesów rozwijających się 
w dziecku.  

              

Klasyfikacja trudności 
wychowawczych

 Rzeczywiste trudności wychowawcze ująć 

można w następujące grupy:

· trudności wynikające z zaniedbań 

wychowawczych oraz negatywnych 
oddziaływań środowiska rodzinnego;

· trudności związane  z niepowodzeniami 

szkolnymi dzieci i młodzieży;

· 

trudności spowodowane błędami 

wychowawczymi, głównie w środowisku 
rodzinnym;

· trudności wynikające z nieprawidłowego 

funkcjonowania rodziny;

· trudności związane z psychofizycznym 

rozwojem dziecka (przebyte choroby, tzw. 
deficyty lub mikrodefekty  rozwojowe, 
zaburzenia w sferze emocjonalnej - 
nadpobudliwość lub zahamowania);

· trudności wzrostu;

· trudności  wyłaniające się w kontekście 

rozbieżności dążeń, oczekiwań i ambicji 
rodziców oraz dążeń i zainteresowań 
dzieci.

Ujęcie sytuacji trudnych wychowawczo 

w grupy nie oznacza, że nie ma między 
nimi związków. Zachodzą tu wielorakie 
sprzężenia zwrotne. Dokładna znajomość 
mechanizmów powstawania zjawisk 
wychowawczo niepożądanych pozwala na 
podjęcie skutecznej działalności profilakty 
cznej, terapeutycznej lub 
resocjalizacyjnej.

Jednakże, aby takie działania podjąć 

należy przeprowadzić dokładne 
zdiagnozowanie środowiska rodzinnego 
dziecka. To rodzina jest pierwszym i 
podstawowym środowiskiem 
wychowawczym.

Diagnozowanie rodziny w aspekcie  

potrzeb opiekuńczo- wychowawczych

Środowisko rodzinne możemy 

diagnozować również pod kątem 
niezaspokajania niezbędnych dla 
prawidłowego rozwoju dziecka  zarówno 
psychicznych, jak i fizycznych potrzeb. 
Najczęściej przejawia się ono w głodzeniu 
dziecka, braku dbałości o jego higienę, 
ubranie, zdrowie, kształcenie. 

   

 

Dziecko zaniedbywane charakteryzuje się 

stosunkowo niskim wzrostem i wagą, w 
porównaniu z rówieśnikami, apatią, 
biernością, ma zniszczone, brudne, 
niedostosowane do pory roku ubranie, 
brakuje mu przyborów szkolnych

Analizując tę problematykę należy 
pamiętać o wzajemnym przenikaniu się 
patologicznych form zachowań i o ich 
nakładaniu się. W efekcie tego zjawiska 
dziecko nigdy nie jest krzywdzone 
wyłącznie w jeden z sposobów np. 
(maltretowanie emocjonalne czy bierne 
formy prze mocy fizycznej stają się niekiedy 
tożsame z zaniedbywaniem potrzeb 
psychicznych oraz fizycznych dziecka itp.).

Potrzeba więc dokładnej diagnozy, 

szczegółowych pytań otwartych 
zastosowanych w wywiadzie, aby podjąć  
odpowiednie kroki pomocy dzieciom i ich 
rodzicom.

Serdecznie dziękuję za 

uwagę!!!

Serdecznie dziękuję za 

uwagę!!!