Ukryty program w edukacji

BAJKA DUŃSKA DLA NAUCZYCIELI

Pewnego razu zwierzęta postanowiły zrobić coś dla rozwiązania problemów współczesnego świata.
Podjęły decyzję o pilnej potrzebie założenia Nowej Szkoły.
Powołano Komitet Szkolny złożony z niedźwiedzia, sarny i bobra. Dyrektorem mianowano jeża. W
programie szkolnym umieszczono następujące przedmioty: bieganie, wspinanie się, latanie i pływanie.
W celu lepszej organizacji nauczania postanowiono, że wszystkie zwierzęta będą uczyły się wszystkich
przedmiotów w taki sam sposób.
Kaczka osiągnęła najlepsze wyniki w pływaniu, okazała się nawet lepsza od nauczyciela, niestety z
latania otrzymała tylko trzy z plusem, a z bieganiem zupełnie nie dawała sobie rady. Z tego powodu
została skierowana na dodatkowe zajęcia wyrównawcze. Podczas gdy inni trenowali pływanie, kaczka
uczyła się biegać. Po pewnym czasie jej powykrzywiane nóżki były tak zmęczone, że osiągała tylko
przeciętne wyniki w pływaniu.
Wiewiórka otrzymała szóstkę ze wspinania się, ale bardzo frustrowały ją lekcje latania, ponieważ
nauczyciel wymagał startu z czubku drzewa. Długie ćwiczenia spowodowały znaczne obniżenie ocen ze
wspinania i biegania.
Orzeł był dzieckiem problemowym, często strofowanym. Na lekcjach wspinania potrafił znaleźć się na
szczycie drzewa szybciej niż inni uczniowie, tyle, że chciał zrobić to na własny sposób.
Królik rozpoczął zajęcia z biegania jako najlepszy w klasie, ale dodatkowe lekcje pływania były powodem
jego załamania nerwowego. Został skierowany do szkoły specjalnej na obserwację psychologiczną. W
tej szkole jedynym przedmiotem było pływanie.
W końcu roku szkolnego nienormalny łosoś okazał się najlepszy w pływaniu, a także w bieganiu,
wspinaniu i lataniu. W nagrodę poproszono go o wygłoszenie mowy na zakończenie roku szkolnego.
Pies preriowy trzymał się z daleka od szkoły, ponieważ Komitet Szkolny nie zaakceptował kopania jako
przedmiotu. Zaprzyjaźnił się z borsukiem i został jego pomocnikiem. Później dogadał się z dzikimi
świniami i założyli szkołę prywatną, która wkrótce okazała się sukcesem.
Szkoła, która pragnęła zająć się rozwiązaniem problemów współczesnego świata, została zamknięta.
Zwierzęta odzyskały wolność.

Zaproszenie do refleksji

Dlaczego na lekcjach historii w klasie X

Ewa i Jacek wykazują rozległą wiedzę i

mają oceny bardzo dobre, a Kamil i

Kaśka drżą ze strachu przed

odpowiedzią, obawiając się kolejnej

jedynki?

Definicje



Ukryty program to niesformułowane, niejasne, ale

jakby milczące ogólnie przyjęte założenia dotyczące

tego, czym jest w istocie szkoła i jak w niej należy

żyć, by dać sobie w niej radę;



Pozadydaktyczne, lecz wychowawczo ważne

konsekwencje uczęszczania do szkoły, które

pojawiają się systematycznie, ale nie są zawarte w

żadnym zestawie celów;



Ukryty program to to, czego uczy przebywanie w

szkole, a nie nauczyciel.

Eksperyment Lippitta i

Whita

Strategia:

określa przywódca

konsultacje grupowe

Sposób

przedstawienia

zadania:

decyduje przywódca

wybór spośród

alternatyw

Partnerzy:

wybiera przywódca

wybrani przez

uczestników

Przywódca:

pełen dystansu i

rezerwy

zaangażowany i

przystępny

Struktura grup:

rozbite

podzielone

wewnętrznie

POWSTAŁE ZACHOWANIA

Postawy wobec grupy:

agresja lub apatia

zainteresowanie

Postawy wobec

uczestników:

konkurencyjne, szukanie

kozła ofiarnego

przyjacielskie, otwarte

na współpracę

Postawy wobec

przywódcy:

posłuszeństwo

przyjaźń

Przywódca wychodzi:

praca ustaje

praca trwa nadal

Duch grupy:

niski stopień jedności,

napięcia

wysoki stopień jedności,

odprężenie

Poziom zadania:

wysoki

umiarkowany

Reakcja na problemy:

obwinianie innych

zorganizowane

atakowanie problemów

PROGRAM UKRYTY ZA

CODZIENNOŚCIĄ

Wszystkie klasy szkolne, bez względu na

różnice między szkołami, mają coś

wspólnego – w każdej z nich uczeń musi dać

sobie radę z trzema właściwościami klasy.

Te właściwości to:

TŁOK, OCENIANIE,

WŁADZA.

Te trzy właściwości klasy tworzą ramy, w

których obrębie – zdaniem Jacksona –

najwyraźniej działa ukryty program.

Właściwości, pojawiające się u uczniów na

skutek

ukrytego programu:



duża umiejętność czekania, zgoda na czekanie na próżno;



przewaga bierności nad aktywnością;



przyzwyczajenie się do podejmowania aktywności tylko na

skutek decyzji przełożonych;



liczenie na to, że ktoś inny wzbudzi uwagę, motywację,

zainteresowanie, pokaże kierunek działań;



liczenie się z oceną innych ludzi, zwłaszcza przełożonych,

chętne modyfikowanie własnych zachowań dla uzyskania tej

oceny;



nieumiejętność właściwego planowania czasu, bo w szkole

ktoś zawsze planuje za ucznia;



mała ciekawość poznawcza;



duża umiejętność pracy umysłowej w niesprzyjających

warunkach;



niezła umiejętność przystosowania się do licznych, różnych

nawet niesprzyjających sytuacji.

Możliwe sprzeczności w postrzeganiu przez uczniów

zawodowej roli nauczyciela

Jawny program (oficjalny)

Ukryty program

Nauczyciel postrzegany jako:



wódz



guru



doradca



autorytet



przewodnik



mistrz



obrońca



brat



siostra



demokrata



powiernik



przyjaciel



matka,



ojciec



opiekun

Nauczyciel postrzegany jako:



autokrata



szantażysta



księgowy



władca



nadzorca



strażnik



agresor



prokurator



sędzia



policjant



wróg



obcy



inkasent

Reguły kierujące życiem szkoły (1)

(H. Giroux, D. Purpel)



Dobre zachowanie jest tak samo ważne jak

osiągnięcia w nauce.



Punktualność i schludność są dobre.



Regularne uczęszczanie do szkoły jest dobre.



Lojalność wobec szkoły jest dobra.



Informowanie nauczycieli o złym zachowaniu

innych uczniów jest dobre.



Respekt wobec dorosłych jest dobry.



Jawna agresja jest zła.



Niszczenie książek jest złe.

Reguły kierujące życiem szkoły

(2)



Bierna akceptacja jest bardziej pożądana niż aktywny krytycyzm.



Odkrywanie wiedzy jest poza zdolnościami uczniów i, w żadnym razie, nie powinno ich obchodzić.



Odtwarzanie jest najwyższą formą osiągnięcia intelektualnego, a gromadzenie w pamięci nie

powiązanych z sobą „faktów” jest celem edukacji.



Opinii władzy należy ufać i cenić ją bardziej, niż niezależny sąd.



Własne pomysły i pomysły innych uczniów są bez znaczenia. Uczucia są nieistotne w uczeniu się.



Zawsze istnieje jedna Właściwa Odpowiedź na pytanie.



Język ojczysty to nie historia, a historia to nie fizyka, a fizyka to nie plastyka, a plastyka to nie

muzyka; plastyka i muzyka to przedmioty uzupełniające, a język ojczysty, historia i fizyka to

przedmioty główne.



Przedmiot to coś, co się wkuwa i zbiera stopnie, a kiedy się już go zaliczyło, to ma się go „z

głowy”, a kiedy ma się go „z głowy”, to nie trzeba o nim więcej pamiętać.



Konkurencja jest ważniejsza od współpracy.



Pisanie i czytanie jest ważniejsze niż rozmawianie i myślenie.

PROGRAM UKRYTY ZA

PODRĘCZNIKAMI

CEL:

Uwrażliwienie nauczycieli, uczniów i rodziców na

niespójności, manipulacje i zaniedbania, jakie

mogą cechować książki używane obecnie w

szkole.

W szkole masowej książki (podręczniki, lektury)

nadal są najważniejszym i najpowszechniej

używanym środkiem dydaktycznym.

Wybrane przykłady programów – oficjalnego

i ukrytego w treściach podręczników

Przykłady oficjalnego programu

(akceptowanego społecznie i

propagowanego w szkole)

Przykłady ukrytego programu

(obecnego w podręcznikach)

Zawodowe równouprawnienie płci.

Zawody dzielą się na typowo męskie i

typowo kobiece (np. mężczyźni są

lekarzami, inżynierami, chemikami,

dyrektorami; kobiety – pielęgniarkami,

nauczycielkami).

Społeczne równouprawnienie płci.

Akcentowanie zachowań typowo kobiecych

(np. mama sprząta, gotuje, szyje, często

nie pracuje zawodowo) oraz typowo

męskich (np. ojciec zawsze pracuje

zawodowo, naprawia sprzęt, pracuje przy

komputerze).

Zacieranie w wychowaniu różnic między

zajęciami typowo kobiecymi i męskimi w

rodzinie.

Utrwalanie u dzieci stereotypów ról

rodzinnych – dziewczynki bawią się lalkami,

sprzątają zabawki; chłopcy majsterkują,

grają w piłkę, układają klocki LEGO).

Zgodność opisów z oglądem rzeczywistości

(np. trudna sytuacja mieszkaniowa, kłopoty

materialne, wielodzietność, konflikty,

rodziny niepełne, bezrobocie, trudności w

szkole itp.).

Nieadekwatne ukazywanie rzeczywistości

(np. w rodzinie każde dziecko posiada swój

osobny pokój, zapewnione jest

bezpieczeństwo ekonomiczne, brak

przykładów rozwiązywania konfliktów w

rodzinie).

Spełnianie przez rodzinę wielu funkcji.

Akcentowanie wypełniania przez rodzinę

przede wszystkim funkcji socjalizacyjnej i

opiekuńczej.

Idea szkoły współtworzonej przez

nauczycieli, uczniów i rodziców.

Nauczyciel to główna postać w szkole.

Propagowanie porządku, odrzucenie

bałaganu.

Zamiłowanie do porządku to cecha kobieca

(posprzątany i uporządkowany pokój

dziewczynki); bałaganienie to cecha męska

(nieporządek w pokoju chłopca).

Wspólna przestrzeń w jakiej przebywają

uczniowie i nauczyciele

(R.Meighan, 1993)



W większości klas sposób rozmieszczenia stołów, ławek i krzeseł nadaje

pomieszczeniu orientację: przód – tył. Teren „zarezerwowany” dla nauczyciela

jest zwykle oddzielony od reszty klasy – wskazuje na to większe biurko,

wyściełane miękkie krzesło, lokalizacja tablicy i kosz na śmieci. To

nauczycielskie terytorium może zajmować aż do jednej trzeciej całej dostępnej

przestrzeni.



Sposób zajmowania miejsc przez uczniów jest wskaźnikiem oczekiwanego

kanału komunikacyjnego. Zwykle kanał ten postrzegany jest jako skupiony

głównie na nauczycielu lub skupiony wyłącznie na nauczycielu.



Klasy szkolne często są wskaźnikiem dystansu społecznego oraz stylów

nauczania i wychowania o charakterze autorytarnym. Uczniowie są bowiem

uzależnieni od uczącego – poczynając od stereotypowego przydzielania miejsc

w klasie (wysocy na końcu, niscy na przodzie klasy), usadzania dziewcząt z

chłopcami w klasach młodszych dla zachowania dyscypliny na lekcji, kończąc na

wyznaczaniu ławek dla dzieci z trudnościami w uczeniu się.



Układ klasy kojarzy się z konfrontacją, z bitwą, w czasie której wytyczane są

terytoria, każda ze stron prezentuje własną strategię walki, np. zastraszanie,

wywoływanie zdenerwowania, hałasowanie. Bitwa może zakończyć się

zwycięstwem jednej ze stron lub rozejmem.



Układ pomieszczeń wewnątrz budynków często utrudnia indywidualne uczenie

się i pracę w małych grupach. Uczniowie mają ograniczone prawa do

korzystania ze szkolnych urządzeń, niektóre pomieszczenia są wręcz

niedostępne.



Aranżacja przestrzeni budynków szkolnych wprowadza reguły odmienne niż w

domach – np. osobne toalety dla dziewcząt i chłopców, regularne uczenie się w

dużych grupach formalnych, specjalne pomieszczenia dla nauczycieli, dyrekcji.



W wielu klasach panuje duch tymczasowości, charakteryzujące się brakiem

oznak przywiązania uczniów do pomieszczeń, w których spędzają codziennie

kilka godzin. Rzadko spotyka się wystrój klasy zaaranżowany przez nich

samych.



Zbyt duże albo za małe krzesła i stoliki, niedostosowane do wzrostu dzieci

sprzyjają wadom postawy i stanowią zagrożenie dla zdrowia.



W wielu szkołach ustawiczne przemieszczanie się uczniów z Sali do Sali jest

uzasadnione potrzebą wykorzystywania gabinetów, pracowni przedmiotowych.

Jednak sporo tych pomieszczeń nie posiada nawet elementarnego wyposażenia

w pomoce dydaktyczne.



Budynki wprowadzają także nieosiągalne w większości domów udogodnienia,

takie jak: biblioteki, wyposażone sale sportowe, gabinety lekarskie.



Istnieją także miejsca (m.in. toalety szkolne, różnego rodzaju zakamarki), w

których bez nadzoru dorosłych mogą się odbywać pewne rytualne zachowania:

np. palenie papierosów, subkulturowe zjawisko „fali uczniowskiej”.

Wniosek:

Wszystkie te spostrzeżenia wyraźnie

wskazują na istnienie zamaskowanej

konotacji przestrzeni szkolnej, odmiennej od

jej oficjalnych założeń. F. Jackson podkreślił,

że

„większości uczniów przez część czasu, a

części uczniów przez większość czasu klasa

szkolna przypomina klatkę, z której nie ma

ucieczki”.

Strategie i negocjacje uczniów i

nauczycieli

Strategie

stosowane przez uczniów, a po części

także i strategie nauczycieli są formą ich

reagowania na to, co się dzieje w szkole.

Przez to, co się dzieje w szkole należy rozumieć nie

tylko realizację normalnego programu nauczania,

ale także „ukryty program”.

Strategie nauczycieli mają doprowadzić do tego, by

uczniowie postępowali tak, jak – zdaniem szkoły

jest najkorzystniej dla ich wychowania.

Inne strategie i negocjacje

STRATEGIE PRZETRWANIA NAUCZYCIELI:



Oswajanie



Dominowanie



Fraternizacja



Posługiwanie się rytuałem i rutyną



Terapia zajęciowa



Wycofywanie się i nieobecność



Moralizowanie

STRATEGIE UCZNIÓW

NEGOCJACJE MIĘDZY NAUCZYCIELAMI A

UCZNIAMI

STRATEGIE KOOPERACJI:



Podlizywanie się



Staranie się by nie podpaść



Rytualizm

STRATEGIE PRZETRWANIA



Podporządkowanie się z dystansem



Szwejkizm



Strategie odpowiadania na pytania

nauczyciela



Strategie pozorowanej aktywności



Strategie unikania miana „kujon”

STRATEGIE OPOZYCYJNE



Zamaskowane nieposłuszeństwo



Strategia nieustępliwej wrogości



Sabotaż



Odmowa



Wycofywanie się

TECHNIKI NEGOCJACJI:



Wytrwałość



Porównywanie



Uzasadnianie



Powoływanie się na poprzednie ustalenia



Groźby



Obietnice



Wybuch



Powoływanie się na tradycję, wyższą władzę



Proponowanie wyboru



Gra na zwłokę



Obrażanie, poniżanie



Pochlebstwo

Strategiczne wykorzystanie humoru



Humor

może być traktowany w klasie jako strategia, a może

też być wyrazem autoekspresji. Ze względu na strategiczne

wykorzystanie humoru można wyodrębnić cztery jego rodzaje:

Humor stosowany jako broń w konflikcie jest zasadniczo

wyrazem agresji;

Humor stosowany jako środek kontroli, np. satyra, ma charakter

zapobiegawczy, służy powstrzymaniu osoby przed pewnym

działaniem;

Humor wzajemnie akceptowany jest wyrazem solidarności,

dobroduszności i przyjaźni;

Humor przynoszący społeczne odreagowanie daje chwilowe

oderwanie się od powagi i koncentracji związanej z

realizowanym zadaniem.

Czas na refleksję

Czy masz jakieś przykłady na to, że

nauczyciel który lubi z klasą

pożartować jest bardziej lubiany?

Czy jest on również skuteczny w

nauczaniu jak ten, który jest zawsze

poważny?

„

Niezwykła szkoła

” to zapis (w oryginalnej pisowni)

wypracowania Agaty, uczennicy czwartej klasy szkoły

podstawowej

Do klasy weszła pani Kawiak w stroju cyganki i zapaliła fajeczkę pobrzękując cekinami.

Potem powiedziała chrapliwym głosem: „dzisiaj sobie powróżymy”. Krzysiu przestań być

grzeczny bo nie mogę prowadzić lekcji. Bierz przykład z innych dzieci, zobacz jak ładnie

skaczą po ławkach. Dzieci dlaczego okna są zamknięte, przecież jest zima? Krzysiu jesteś

dalej grzeczny, idziemy do pani dyrektor. W gabinecie dyrektora pani dyrektor siedziała

trzymając nogi na biurku i powoli żuła tytoń. Proszę mi nie przeszkadzać, bo pluję na

odległość i mam już niezłe rezultaty.

Tymczasem w klasie toczyła się wojna na zgniłe pomidory. Nagle zadzwonił dzwonek i

dzieci zaczęły się pytać jakie będą miały stopnie na pierwszy okres. Jeszcze nie wiem,

muszę postawić kabałę. Na przerwie wszyscy tańczyli rockand-rolla ale niestety

zadzwonił dzwonek i zaczęła się lekcja biologii.

Lekcję biologii prowadził szkielet, który nieustannie kazał liczyć uczniom swoje żebra.

Nagle zapytał: Agatko, jak się przeprowadza trepanację czaszki. Trepanację czaszki

przeprowadza się za pomocą obcęgów, młotka i dłuta. Siadaj masz trzustkę. Poczym

wyszedł z klasy grzechocząc kośćmi.

Document Outline