PowerPoint Presentation

Pierwsze przywileje

szlacheckie

• Zwyczaj nadawania przez władców przywilejów szlachcie,

czy duchownym miał swe korzenie w epoce rozbicia

dzielnicowego. W momencie wygaśnięcia dynastii Piastów,

kiedy pozycja władców obcych dynastii na polskim tronie nie

była zbyt silna, królowie ci zmuszani byli często do

wydawania szlachcie przywilejów w zamian za poparcie.

• Pierwszy taki przywilej wydał Ludwik węgierski w Koszycach

w 1374 r (patrz wczesnej), kolejne wydawał podczas swych

długich rządów Władysław Jagiełło- często zmuszany
sytuacją zagrożenia, kiedy szlachta przed bitwa groziła

bojkotem – nadawał im prawa ograniczające jego władzę.

Monarcha jako pochodzący z obcej dynastii, nie mający

dzieci z dziedziczką tronu piastowskiego – Jadwiga musiał ta

droga zapewnić swym synom panowanie w Polsce.

Uprawnienia polityczne stanu

szlacheckiego. Początki

parlamentaryzmu.

• Mimo dążenia do wzmocnienia władzy Kazimierz Jagiellończyk musiał ulec

żądaniom szlachty zainteresowanej osłabieniem roli możnowładztwa i uzyskaniem
wpływu  na  najważniejsze  decyzje  państwowe.  Podczas  wojny  13  letniej
w Nieszawie  (1454)  król  nadał  rycerstwu  małopolskiemu  przywilej,  w którym
przyrzekł,  że  nie  wyda  nowych  ustaw  ani  nie  zwoła  pospolitego  ruszenia  (nie
powoła  pod  broń  szlachty)  bez  zasięgnięcia  opinii  sejmików  ziemskich.  Taki  sam
przywilej  otrzymało  w Cerekwicy  rycerstwo  wielkopolskie.  Na  jego  mocy  cała
szlachta  uzyskała  pośrednio  wpływ  na  stanowienie  prawa  oraz  możliwość
współdecydowania  o wojnie  i pokoju,  a zatem  uprawnienia  przysługujące  dotąd
jedynie  dostojnikom.  Zarówno  więc  możnowładztwo,  jak  i ubogie  rycerstwo
cieszyły  się  takimi  samymi  uprawnieniami,  a polski  stan  szlachecki  stał  się  pod
tym  względem  jednolity.  Sejmiki  ziemskie,  wyrosłe  ze  zjazdów  dzielnicowych,
działały  w poszczególnych  ziemiach  i województwach.  Od  czasów  Ludwika
Andegaweńskiego  zbierały  się  stosunkowo  często,  a możliwość  uczestniczenia
w nich mieli  wszyscy  szlachetnie urodzeni mężczyźni zamieszkujący na  obszarze
danej  ziemi  lub  województwa.  Sejmiki  spisywały  miejscowe  prawa  zwyczajowe,
nakładały  podatki  na  potrzeby  lokalne,  sprawowały  sądy,  a także  organizowały
samoobronę. Były zatem organami samorządowymi. Z czasem wybierały sędziów
ziemskich  i innych  urzędników  sądowych  oraz  posłów  na  sejmy.  Ich  obradom
przewodniczył  najpierw  najstarszy  godnością  dygnitarz  ziemski  —  wojewoda  lub
kasztelan,  czasem  biskup,  później  zaś  marszałek  sejmikowy.  Po  roku  1454  rola
sejmików  ogromnie  wzrosła,  dzięki  bowiem  przywilejom  nieszawskim  uzyskały
one wpływ na decyzje wagi państwowej.

Uprawnienia polityczne stanu

szlacheckiego. Początki

parlamentaryzmu.

• Odwoływanie się w pilnych potrzebach do zjazdów ziemskich

było jednak kłopotliwe, a uzgodnienie stanowisk między

sejmikami nastręczało wiele trudności. Rosło więc znaczenie

sejmu walnego, który stopniowo wykształcił się ze zjazdów

ogólnopolskich. We wczesnych sejmach brali udział urzędnicy

królewscy i ziemscy — z racji pełnionych przez siebie funkcji,

a także w zasadzie każdy szlachcic, chcący nań przybyć. Jak

twierdzi Długosz — w 1468 r. król wydał polecenie, aby

wszystkie województwa lub ziemie wysyłały na zgromadzenia

ogólne po dwóch tylko posłów. „I tak uczynili i już potem sejmy

nie były ważne bez posłów ziemskich” — napisał XVII-wieczny

historyk Andrzej Lubieniecki. Posłowie ci, swobodnie wybierani

na sejmikach ziemskich, spotykali się z monarchą i radą

królewską

jako

przedstawiciele

swojego

terytorium.

Występowali bowiem na sejmach w imieniu społeczności

lokalnych i byli związani w mniejszym lub większym stopniu

zaleceniami otrzymanymi na sejmikach, tzw. instrukcjami.

W ten sposób wykształcił się z czasem system reprezentacji.

Uprawnienia polityczne stanu

szlacheckiego. Początki

parlamentaryzmu.

• Uprawnienia i struktura sejmu nie były jeszcze wtedy w pełni

rozwinięte

i zmieniały

się

pod

wpływem

zdobywanych

doświadczeń.  W 1493 r.  sejm  obradował  w dwóch  oddzielnych
izbach.  „W tej  trudnej  sytuacji  [gdy  król  nie  chciał  zatwierdzić
praw  Królestwa],  aby  znaleźć  łatwiej  dojrzalszy  sposób  na
zapewnienie  Królestwu  równowagi,  rada  podzieliła  się  na  dwie
części.  Znaczniejsi  panowie  obradowali  w jednym  miejscu,
a szlachta ze średnimi panami w drugim. Obydwie części podjęły
zgodne  decyzje  i wszyscy  je  przyjęli”  —  czytamy  u Długosza.
W wyniku  tego  podziału  ukształtowały  się  z czasem  senat  i izba
poselska.

• Na rozwój form parlamentarnych niemały wpływ miała sytuacja

polityczna. Kazimierz bowiem często musiał odwoływać się do
sejmów wobec potrzeby ogromnych wydatków na długą wojnę
z Krzyżakami.

Statuty piotrkowskie (1496). —

Przewaga stanu szlacheckiego

• W 1496 r. Jan Olbracht zwołał do Piotrkowa sejm, aby uzyskać zgodę

szlachty na jej udział w wyprawie tureckiej. Statuty, które wówczas

uchwalono, pogłębiły wydatnie, zarysowującą się od dawna,

przewagę stanu rycerskiego w społeczeństwie. Zakazano w nich

mieszczanom nabywania dóbr ziemskich i obejmowania wyższych

stanowisk kościelnych, z wyłączeniem osób mających stopnie

naukowe. Wzorując się na ustawodawstwie Kazimierza Wielkiego

ograniczono prawo chłopów do opuszczania wsi i przyznano je tylko

raz w roku jednemu kmieciowi w osadzie. Zwolniono od ceł

przeznaczone na sprzedaż produkty gospodarstw szlacheckich oraz

towary sprowadzane dla dworów ziemiańskich. Zobowiązano

wojewodów do nakładania tzw. taks wojewodzińskich, czyli do

ustalania cen na wyroby rzemieślnicze, co przede wszystkim miało

hamować ich nieuzasadniony wzrost. Podobne działania w celu

zapobiegania drożyźnie podejmowały same miasta.

• Wszystkie te postanowienia zapewniały szlachcie korzystną

i uprzywilejowaną pozycję w życiu gospodarczym państwa, choć

w praktyce nie zawsze ich przestrzegano.

Próba wprowadzenia rządów

senatu w Królestwie Polskim.

• Zagrożenie ze strony księstwa moskiewskiego skłoniło Litwinów

do ponownego nawiązania ścisłych związków z Polską. Toteż, gdy
po  śmierci  Jana  Olbrachta  (1501)  opustoszał  tron  Królestwa,
gorąco  poparli  oni  kandydaturę  Aleksandra.  Wielki  książę,  który
nadanymi wcześniej przywilejami znacznie wzmocnił pozycję rady
książęcej  na  Litwie,  odpowiadał  także  oczekiwaniom  dostojników
polskich. Grupa ta, dążąc do uzyskania decydującego wpływu na
rządy,  uzależniła  swą  zgodę  na  wybór  Aleksandra  od
zatwierdzenia  praw  dających  jej  znaczną  przewagę  w państwie.
W 1501 r.  Aleksander  wydał  więc  przywilej  mielnicki.  Na  jego
mocy władzę w państwie miał przejąć senat wykształcony z rady
królewskiej,

a monarcha

tracił

uprawnienia

mianowania

senatorów,  którzy  mogli  dojść  do  owej  godności  obejmując
kolejno  wyższe  urzędy.  „Lepiej  być  poddanym  radzie  ludzi
roztropnych  i prawych  niż  dowolności  i namiętności  panującego,
a póki  senat  swą  powagą  rozstrzyga  i stanowi,  póty  państwo
w sile swojej się utrzymuje” — czytamy w dokumencie.

Próba wprowadzenia rządów

senatu w Królestwie Polskim.

• Akt mielnicki dotyczył także unii Polski z Litwą — w obu krajach

ustanawiał wspólnego i wspólnie wybieranego króla, znosząc

zarazem godność wielkiego księcia i dziedziczność tronu na

Litwie. Nigdy jednak nie wszedł w życie i już w 1505 r. został

przekreślony.

• Zaraz po nadaniu przywileju i koronacji ALEKSANDER udał się

na Litwę, dokąd wzywały go pilne potrzeby wojenne. Rządy

w Królestwie przejęli wtedy senatorowie, którym przewodniczył

brat monarchy, kardynał i arcybiskup gnieźnieński, Fryderyk.

Ten system sprawowania władzy szybko zawiódł. Skarb świecił

pustkami, ziemie pograniczne niszczyły najazdy mołdawskie

i tatarskie, „wszystko zostało rozdrapane bezwstydnie i z

największą szkodą dla Rzeczypospolitej; każdy [z senatorów]

bowiem pragnie być bogatym, króla i państwo w tył

odrzucając, ale dosyć doświadczyliśmy co znaczą prywatne

zasoby, a publiczny niedostatek” — pisał w liście, wzywającym

króla do Polski, podkanclerzy Maciej Drzewicki.

Osiągnięcia „demokracji

szlacheckiej”. Konstytucja

Nihil novi

(1501-1505).

• Szlachta, która nie zamierzała zrzekać się

uprawnień

uzyskanych

panowania

Kazimierza  Jagiellończyka,  znalazła  sojusznika
w osobie  króla.  Monarcha  w 1503 r.  napominał
ją,  „ażeby  wybrała  posłów  tak  wielu  i owszem
więcej niż pierwej bywało, posłała ich na sejm
i dała

pełnomocnictwa

czynienia

wszystkiego w imieniu szlachty, tak jak gdyby
cała szlachta była na sejmie obecną”.

Osiągnięcia „demokracji

szlacheckiej”. Konstytucja

Nihil novi

(1501-1505).

• Duży wpływ na rycerstwo wywierał wówczas bliski

współpracownik Aleksandra, kanclerz wielki koronny, późniejszy

arcybiskup gnieźnieński — Jan Łaski. On to najprawdopodobniej

opracował projekty ustaw uchwalonych następnie na sejmie

piotrkowskim w 1504 r. Zabroniły one panującemu zastawiania

i rozdawania dóbr monarszych bez zgody senatu wyrażanej na

sejmie. Godziło to w interesy możnowładców, którzy czerpali

ogromne dochody z tytułu użytkowania majątków królewskich,

tzw. królewszczyzn, a dotyczyło przede wszystkim posiadłości

zastawianych przez Władysława III, Kazimierza Jagiellończyka

i Aleksandra na potrzeby wojenne. Także przeciw warstwie

możnowładczej był skierowany zakaz łączenia w jednym ręku

wyższych

urzędów

duchownych

(biskupich)

i świeckich

(wojewodzińskich) z urzędem kanclerza lub podkanclerzego.

Osiągnięcia „demokracji

szlacheckiej”. Konstytucja

Nihil novi

(1501-1505).

• Kolejny sejm odbył się w 1505 r. w Radomiu. Uchwalono

tam słynną konstytucję — tak nazywano w dawnej Polsce

wszelkie ustawy sejmowe — Nihil novi: „ponieważ prawa

ogólne i ustawy publiczne dotyczą nie pojedynczego

człowieka, ale ogółu narodu, przeto na tym walnym sejmie

radomskim,

wraz

z wszystkimi

Królestwa

naszego

prałatami, panami radami, posłami ziemskimi, za słuszne

i sprawiedliwe uznaliśmy, jako też postanowiliśmy, iż odtąd

na potomne czasy nic nowego stanowionym być nie ma

przez nas i przez naszych następców, co by było z ujmą

i uciemiężeniem Rzeczypospolitej oraz ze szkodą i krzywdą

czyjąśkolwiek, tudzież zmierzało ku zmianie prawa

ogólnego i wolności publicznej”. Nowe prawa mogły być

zatem stanowione jedynie na sejmie — wspólnie przez

króla, senatorów i posłów ziemskich.

Osiągnięcia „demokracji

szlacheckiej”. Konstytucja

Nihil novi

(1501-1505).

• W ten sposób ukształtował się sejm złożony z trzech

„sejmujących stanów”: monarchy; senatu, do którego

wchodzili dygnitarze z racji pełnionych dożywotnio

urzędów (biskupi, wojewodowie, kasztelanowie, a także

ministrowie); oraz izby poselskiej, złożonej z wybranych na

sejmikach przedstawicieli województw i ziem. Do jego

uprawnień

należały:

ustawodawstwo,

uchwalanie

podatków, decyzje o zwołaniu pospolitego ruszenia.

Stopniowo rozwinęła się również kontrola sejmu nad

działalnością rządu królewskiego, szczególnie pod

względem jej zgodności z prawem. Podczas sesji

sejmowych odbywał się także królewski sąd sejmowy,

będący sądem najwyższym. Wyłączne prawo zwoływania

sejmu i sejmików należało do monarchy, on też w swoim

imieniu ogłaszał uchwalone konstytucje.

Osiągnięcia „demokracji

szlacheckiej”. Konstytucja

Nihil novi

(1501-1505).

• Na

tym

samym

sejmie

radomskim

zatwierdzono  opracowany  przez  Jana  Łaskiego
zbiór  praw  i przywilejów  Królestwa  Polskiego,
uznany  potem  za  fundamentalny.  Wkrótce  też
wydano  go  drukiem,  „aby  znajomość  prawa
z wyjątkowej, powszechną stać się mogła”.

Document Outline