Kierunki przemian polszczyzny
w zakresie fleksji cz. 2.
Fleksja werbalna
Kierunki przemian polszczyzny
w zakresie fleksji cz. 2.
Fleksja werbalna
2
Kategorie morfologiczne związane z
czasownikiem
Aspekt – już w prasłowiańszczyźnie aspekt był kategorią
słowotwórczą, nie gramatyczną, w odróżnieniu od innych
języków indoeuropejskich, np. łaciny.
Czasowniki tworzą pary aspektowe, które mogą się różnić:
1.
rdzeniem (supletywizm), np.: przejść : przechodzić
2.
postacią rdzenia (apofonia), np.: przynieść : przynosić
3.
występowaniem przedrostka, np.: chwalić : pochwalić
4.
morfemami tematycznymi, np.: dźwiga-ć : dźwigną-ć
Niektóre czasowniki nie posiadają morfologicznych
wykładników kategorii aspektu: są to czasowniki
dwuaspektowe (ambiwalentne), np. aresztować, darować,
ranić
3
Kategorie morfologiczne związane z
czasownikiem
Czas – formy czasownika oparte były na dwóch tematach: czasu
teraźniejszego i czasu przeszłego – stanowiły one podstawę tworzenia
. W języku prasłowiańskim dominowały tzw. czasy
bezwzględne, nie było reguł następstwa czasów.
Osoba – jest to kategoria syntaktyczna, w języku polskim kontynuowany
jest stan prasłowiański z trzema osobami
Tryb – formy czasownika wskazują trzy podstawowe typy modalności:
asercję, deontyczność i epistemiczność, które w j. prasłowiańskim
wyrażane były za pomocą trybu oznajmującego (pełen zasób form),
rozkazującego i warunkowego (forma analityczna)
Liczba – w j. prasłowiańskim i staropolskim funkcjonowała poza liczbą
pojedynczą i mnogą liczba podwójna
Strona – z języka prasłowiańskiego j. polski odziedziczył stronę czynną,
bierną i zwrotną. Formy strony medialnej (ukierunkowanie czynności w
stronę podmiotu) traktowane są współcześnie jako czasowniki analityczne z
formantem się, np.: modlić się, bać się, użalać się itp.
Rodzaj – nie wszystkie formy werbalne wyrażają kategorię rodzaju, np.
formy czasu teraźniejszego
4
Struktura morfologiczna czasowników
w
j. prasłowiańskim i polskim
w j. prasłowiańskim trójskładnikowa budowa:
nes
-ą, nes-
e
-šь, nes-e-
tь
(niosę, niesiesz, niesie)
rdzeń przyrostek końcówka
tematyczny fleksyjna
w języku polskim budowa dwuczłonowa:
nios
-ę, niesi-
esz
, niesi-
e
temat końcówka
fleksyjna
5
Czasownik – koniugacje prasłowiańskie i
polskie
Podział na koniugacje ze względu na zakończenie tematu czasu
teraźniejszego
język prasłowiański
język polski
I -o- || -e-: nes-ą : nes-e-
šь
vez-ą : vez-e-
šь
I -ę, -’esz: niosę,
niesiesz
wiozę,
wieziesz
II -no- || -ne-: dvig-n-ą : dvig-
ne-šь
dźwignę,
dźwigniesz
III -jo- || -je-: my-j-ą : my-je-
šь
pis-j-ą : pis-je-
šь
II -’ę, -’esz: myję,
myjesz
piszę,
piszesz
IV -i-: noš-ą : nos-i-
šь
vož-ą : voz-i-
šь
III -’ę, -’isz: noszę,
nosisz
wożę,
wozisz
V atematyczna: jesmь : jesi
damь : dasi
IV polska: -am, -asz || -em,
-esz:
znam : znasz, wiem :
wiesz
6
Czasownik – czas teraźniejszy
Budowa czasu teraźniejszego niewiele odbiega od stanu
prasłowiańskiego:
1.
kontynuacja końcówek fleksyjnych z uwzględnieniem procesów
fonetycznych (palatalizacje, przegłos,itp.) i morfologicznych
(perintegracja):
*nes-o-mь (1.os.) > n’es-ą > nios-ę
om > ą ’e + s > ’o (przegłos lechicki) ą > ę (por. 3. os. pl.)
2.
wygłosowe -tъ w 3. os. sg. i pl. zanika: *nes-o-ntъ > nes-ą[tъ] >
n’esą > niosą
3.
pod wpływem zaimka my pojawia się końcówka 1. os. pl.:
*nes-e-mъ > n’ese-my
4.
W koniugacji III (-jo-||-je-) kontrakcja grup z j – powstanie nowej
koniugacji polskiej:
zna-je-šь > zn-ā-š, zna-je-tъ > zn-ā-ø ale: znaj-ątъ > znają
5.
zmiany w koniugacji atematycznej – analogie do deklinacji -jo-||-je-
*damь > dam, *dasi > dasz (masz), *dastъ > da (ma)
7
Czasownik – liczba podwójna
Formy liczby podwójnej czasu teraźniejszego zanikają w
języku literackim w ciągu XVI w.
Spotykamy je w zabytkach z XVI i XV w.
Współcześnie formy te występują w gwarach, ale
przeważnie w znaczeniu liczby mnogiej
A jako miły Jesus wyszedł odtąd, naśladowała jego dwa ślepa wołając
a rzekąc: „Smiłuj sie nad nami, synu Dawidow!” A jako jest [wyszedł i]
wszedł w dom, przystąpiła k niemu ona dwa ślepa, a miły Jesus ima
rzekł: „Wierzyta, iże wama mogę to uczynić?” A oni obadwa k niemu
rzekli: „Zawierne,Gospodnie, wierzywa”. Rozm 297
osob
a
końcówki
prasłowiańskie
stan staropolski
1
2
3
-vě
-ta
-ta
robiwa, znawa
robita, znata
robita, znata
8
Czasownik – czas przeszły
Czasy przeszłe proste – aoryst i imperfectum (związane
pierwotnie z aspektem) uległy redukcji w języku polskim, ze
względu na rozbudowany słowotwórczo aspekt – resztki czasów
prostych spotykamy jeszcze w dobie staropolskiej, np:
formy aorystu czasownika być formy aorystu i
imperfectu w
stpol.
osoba
imperfectum
aoryst
l.p.
1
2
3
mołwiach
-
mołwiasze
mołwich,
widziech
-
postawi
l.mn.
1
2
3
*chwalachom
*chwalaszecie
błogosławiach
ą
poklinachą
*chwalichom
*chwaliście
idziechą
pośpieszychą
osoba
stan
prasłowiańs
ki
stan
staropolsk
i
l.p.
1
2
3
bychъ
by
by
bych
by
by
l.mn.
1
2
3
bychomъ
byste
byšę
bychom
byście
bychą
9
Czasownik – czasy złożone (przeszły i
zaprzeszły)
Czas przeszły złożony:
imiesłów czasu przeszłego czynny II (-lъ) + słowo posiłkowe byti
(być) w czasie teraźniejszym, np.:
psł. bylъ jesmь > spol. był jeśm’ > byłem (od XV – XVI w.)
bylъ jestъ > spol. był jeść > był (od XV – XVI w.)
-
słowo posiłkowe ulega skróceniu w 1. i 2. os. a w 3. os. zanika
-
wykształca się nowy czas przeszły prosty, śladem dawnej
złożoności jest ruchomość końcówki fleksyjnej, np. żem zrobił-[em]
Czas zaprzeszły:
czas przeszły złożony + imiesłów czasu przeszłego czynny II od
czasownika być, np.:
zrobił jeśm był > zrobiłem był, zrobiła jeśm była > zrobiłam była
10
Czasownik – tryby
Tryb warunkowy – forma złożona:
imiesłów czasu przeszłego czynny II (-lъ) + być w trybie
warunkowym:
osoba
stan
prasłowiański
stan staropolski
stan nowopolski
l.p.
1.
2.
3.
bimь
bi
bi
bych
by
by
bym
byś
by
l.mn.
1.
2.
3.
bimъ
biste
bą
bychom bychmy bysmy
byście
bychą
byśmy
byście
by
l.podw
.
1.
2.
3.
bivě/byxově
bista
biste
byxova / bychwa
bysta / byswa
by
-
-
-
11
Czasownik - tryby
Tryb rozkazujący
Koniugac
ja
Język prasłowiański
Język
staropolski
2 i 3 os. l.p.
1 os. l.mn.
2 i 3 os. l.mn.
Przykłady
I
nes-i
nes-ě-mъ
nes-e-te
nies’-i,
nies’-imy,
nies’-icie
II
dvig-n-i
dvig-ně-mъ
dvig-ně-te
dźwign’-i
dźwign’-imy
dźwign’-icie
III
zna-j-i
zna-j-i-mъ
zna-j-i-te
znaj-i
znaj-imy
znaj-icie
IV
svět-i
svět-i-mъ
svět-i-te
świec’-i
świec’-imy
świec’icie
12
Imiesłowy – imiesłowy czasu
teraźniejszego
Imiesłów czasu teraźniejszego czynny:
-
odmiana prosta - 3 formy:
M l.p. r.m. : -ę, np.: świecę, więżę, niosę, dźwignę
M l.p. r.ż.: -ęcy, np.: świecęcy, więżęcy, niosęcy, dźwignęcy,
B l.p. r.m.: -ąc, np.: świecąc, więżąc, niosąc, dźwignąc
adwerbizacja (od XVI w.)
imiesłów przysłówkowy współczesny
‐
odmiana złożona – upodobnienie do przymiotników
imiesłów
przymiotnikowy czynny
Imiesłów czasu teraźniejszego bierny – tworzony za pomocą przyrostka
-m- w odmianie prostej i złożonej.
-
Relikty odmiany prostej: świadom, rzekoma, rzekomo
-
Formy złożone uległy adiektywizacji (zmiana znaczenia), np. rzekomy, łakomy
formy
zanikają
13
Imiesłowy – imiesłowy czasu przeszłego
Imiesłów czasu przeszłego czynny I – tworzony za pomocą
przyrostka
-ъš-||-vъš-
> w l.p. r.m. i r.n.
-ъ||-vъ
; w r.ż.
-ъši-||-vъši-
w staropolszczyźnie zachowały się formy:
M l.p. r.m.: nios < nesъ, świeciw < světivъ
M l.p. r.ż.: rzekszy < rěkъši, niosszy < nesъši
Od XVI wieku upowszechnienie przyrostka -wszy (-szy)
adwerbizacja → imiesłów przysłówkowy uprzedni
w XVII i XVIII w. utrwala się współczesna forma imiesłowu z
zakończeniem na -wszy||-łszy
Imiesłów czasu przeszłego czynny II – tworzony przyrostkiem -l- >
-ł- (odmieniany jak przymiotnik)
stał się elementem składowym złożonych form czasownikowych
uległ adiektywizacji (odmiana prosta zanika), co prowadzi do zmiany
znaczenia, np.: czuły, stały
Imiesłów czasu przeszłego bierny – tworzony za pomocą 3
przyrostków: -t-, -n-, -en-, np. bity, poznany, pleciony < pleten
ъ
Do XVI wieku występują formy proste i złożone, potem proste
zanikają. Formy złożone tworzą imiesłów przymiotnikowy bierny
ekspansja przyrostka
na tematy spółgłoskowe
14
Bezokolicznik
Dwa zakończenia w języku staropolskim:
-c’: rzec’, piec’ oraz -ći: nieści, dźwignąci
wygłosowe -i zanika podobnie jak w trybie
rozkazującym;
procesy wyrównawcze między poszczególnymi
tematami i klasami, np.:
ekspansja końcówki -ywać dla oznaczenia czynności
powtarzającej się, np.: stpol. opisować > npol.
opisywać
czasowniki z koniugacji -ę, -‘esz zrównały się z klasą
-’ę, -’esz: grześć: grzebę > grzebię jak pisać, piszesz,
dlatego grześć > grzebać
15
Koniec
Tabela 1 – tematy czasu teraźniejszego i przeszłego
Temat czasu teraźniejszego: powstaje po oddzieleniu końcówki fleksyjnej od
formy osobowej czasownika (3. os. w czasie teraźniejszym), np.:
nes-e-
[tъ],
pros-i-
[tъ]
Od niego były tworzone:
1.
czas teraźniejszy;
2.
aoryst asygmatyczny;
3.
imiesłów czasu teraźniejszego czynny;
4.
imiesłów czasu teraźniejszego bierny;
5.
czas przyszły prosty.
Temat czasu przeszłego: powstaje po odcięciu w bezokoliczniku końcówki
fleksyjnej –ć < psł. –ti, np.:
nes
-[ti],
bi
-[ti].
Od niego były tworzone:
1.
imperfectum;
2.
aoryst sygmatyczny (I, II);
3.
imiesłów czasu przeszłego czynny I;
4.
imiesłów czasu przeszłego czynny II;
5.
imiesłów czasu przeszłego bierny;
6.
supinum;
7.
bezokolicznik.