W tok mowy wśród kolejno następujących po
sobie sylab wyróżnia się sylaby akcentowane.
Akcent j. polskiego najczęściej bywa określany
jako dynamiczny (ekspiracyjny), polegający
przede wszystkim na wzmocnieniu siły objętej
akcentem cząstki wypowiedzi, sylaby
akcentowane wymawiane są zwykle w j.
polskim nieco mocniej, dokładniej, bardziej
precyzyjnie niż sylaby nie akcentowane i, co za
tym idzie, mają najczęściej nieco większą moc
akustyczną.
Wiąże się z tym także przedłużenie iloczasu
sylaby akcentowanej, oraz zmiana (najczęściej
zniesienie) wysokości tonu podstawowego.
Akcent stanowi wyróżnienie
jakiegoś wyrażenia językowego.
Ze względu na typ eksponowanej
jednostki można wyodrębnić:
a) Akcent zdaniowy-
polegający
na wyróżnieniu wyrazów czy grup
syntaktycznych.
b) Akcent wyrazowy
(gramatyczny)-
polegający na
wyróżnieniu sylab.
Akcent zdaniowy
polega na dodatkowym
wzmocnieniu w wypowiedzi jednej z sylab, na
których spoczywa akcent wyrazowy.
W polszczyźnie pada najczęściej na przedostatnią
sylabę wypowiedzenia.
Takie położenie akcentu zdaniowego jest
położeniem neutralnym.
Przesunięcie akcentu zdaniowego na inną sylabę
wypowiedzenia jest funkcjonalnie nacechowane.
Spełnia w j. polskim podobną rolę jak inwersja
szyku i pozostaje w ścisłym związku z aktualnym
rozczłonkowaniem wypowiedzi, czyli podziałem
na
temat i remat.
Tematem
nazywamy, to o czym się mówi w
zdaniu, a
rematem
to, co nowego nadawca
komunikuje o temacie.
Podziału tego dokonuje mówiący, który w
zależności od własnej woli wyróżnia, czyli
akcentuje logicznie (rematyzuje) dowolną
część wypowiadanego przez siebie zdania.
Nadawca ma do dyspozycji różne środki
manifestowania swojej woli, wykładnikami
dokonanego podziału może być:
1.
Szyk, czyli kolejność występowania
poszczególnych wyrazów.
2.
Zastosowanie leksykalnych rematyzatorów
typu: to, tylko, przecież.
3.
Intonacja, czyli manipulowanie wysokością
tonu.
Najczęściej w tekstach mówionych
obserwuje się współwystępowanie
tych trzech czynników. Nadawca
wyróżnia określone człony zdania,
jednocześnie stosując intonację i np.
leksykalne wykładniki rematyzacji:
To Jan zjadł jabłko.
To jabłko zjadł Jan.
W j. polskim można zaobserwować trzy
podstawowe kontury intonacyjne, czyli trzy typy
zmian tonu podstawowego.
Porównując wysokość sylaby akcentowanej
ostatniego wyrazu z wysokością sylab po
akcentowanych wyróżnia się:
1.
Wyraźny spadek tonu podstawowego-
kadencja lub intonacja twierdząca
, jest on
charakterystyczny dla zakończonych
wypowiedzi nie pytajnych, pytań o uzupełnienie,
np.
Jaś czyta książkę.
Chcesz kawę czy herbatę?
2.
Silny wzrost tonu podstawowego
rozpoczynający się na akcentowanej sylabie
ostatniego wyrazu to
antykadencja lub
intonacja pytajna
. Jest ona charakterystyczna
dla pytań o rozstrzygnięcie lub dla wypowiedzi
urwanych np.
Czy będę w domu?
Jedziesz do Krakowa?
3.
Brak zmiany kierunku tonu podstawowego
nazywamy
progrediencją.
Intonacja tego typu
charakteryzuje się zarówno brakiem silnego
wzrostu, jak i spadku wysokości tonu
podstawowego w obrębie ostatniego wyrazu.
Zdania twierdzące wymawiane w izolacji lub
dialogu charakteryzuje w j. polskim wyraźna
kadencja (spadek tonu podstawowego). W
tekście ciągłym, np. w czytaniu, wewnątrz
akapitu, kadencja może być znacznie osłabiona
lub może występować intonacja progredienta
(brak zmiany kierunku tonu podstawowego)
zwłaszcza gdy nie występuje przerwa w fonacji.
Akcent wyrazowy
jest wyróżnieniem sylaby. W
toku mowy, wśród kolejno postępujących po
sobie sylab wyróżniają się sylaby
akcentowane.
Sylaby akcentowane w j. polskim wymawiane
są zwykle nieco mocniej, dokładniej, bardziej
precyzyjnie niż sylaby nieakcentowane.
W sylabie poprzedzającej bezpośrednio sylabę
akcentowaną, samogłoska jest znacznie
krótsza od samogłoski wymawianej pod
akcentem.
Sylaba po akcentowa, zwłaszcza przed pauzą,
bywa nieco dłuższa od akcentowanej, ale za to
wymawiana jest słabiej.
Typy akcentu ze względu na użyte środki
fonetyczne:
akcent dynamiczny (ekspiracyjny,
ekspiratoryjny, ekspiratoryczny)
–
akcentowana sylaba wymawiana jest z
większą siłą, intensywnością;
akcent toniczny (melodyczny, prozodyczny)
–
akcentowana sylaba wymawiana jest
specjalnym tonem (np. wyższym);
akcent iloczasowy –
akcentowana sylaba
jest wymawiana dłużej.
Akcent wyrazowy może być:
stały pod względem fonetycznym –
pada
wówczas na jedną określoną sylabę we
wszystkich wyrazach i formach wyrazu:
oksytoniczny–
na ostatnią sylabę (np. w języku
francuskim i perskim),
paroksytoniczny–
na przedostatnią sylabę (np. w
języku polskim, czy włoskim),
proparoksytoniczny–
na sylabę trzecią od końca
(rzadko, np. w języku macedońskim),
inicjalny–
na pierwszą sylabę wyrazu (np. w
czeskim czy fińskim, także w gwarze
podhalańskiej)
swobodny pod względem fonetycznym–
w
różnych wyrazach i ich formach pada na sylaby o
różnej pozycji w obrębie wyrazu (np. w języku
rosyjskim).
stały pod względem morfologicznym
– pada
we wszystkich formach fleksyjnych danego wyrazu,
na jedną i tę samą sylabę tego samego morfemu
przykład: relax, relaxes, relaxing
albo
ruchomy
– w różnych formach danego wyrazu
może padać na różne sylaby.
przykład: nowy, nowego
W j. polskim akcentowana jest zwykle przed
ostatnia sylaba wyrazu- akcent ten nazywany
jest
paroksytonicznym.
Polski akcent nie jest powiązany ze ściśle
określonym morfemem, ale zajmuje stałą
pozycje w wyrazie. Zawsze pada na
przedostatnią sylabę.
przykład:
o- gród
o- grod- nik
o- grod- nicz- ka
W tekstach współczesnej polszczyzny
można zaobserwować dwa typy
odstępstw od akcentowania
przedostatniej sylaby
(paroksytoneza).
Odstępstwa te dotyczą zarówno
wyrazów zapożyczonych z j. obcych
oraz wyrażeń rodzimych. Odstępstwo
może polegać na akcentowaniu
ostatniej sylaby
(oksytoneza)
albo
akcentowaniu trzeciej sylaby od końca
(proparoksytoneza)
Wyrażenia akcentowane oksytonicznie:
(akcentowanie ostatniej sylaby)
1. Zapożyczenia z j. francuskiego typu:
me- nu
ju- ry
2. Skrótowce literowe typu:
PKS [pe- ka- es]
PKP [pe- ka- pe]
3. Wyrażenia z formantami: arcy-, eks-, wice-,
utworzone od wyrazów jednosylabowych:
arcyleń [ar- cy- leń]
eksmąż [eks- mąż]
4. Realizacje ekspresywne takie jak:
galop [ga- lop]
akurat [a- ku- rat]
Należy jednak zaznaczyć, że funkcjonują one
także w
realizacji z akcentem paroksytonicznym:
galop [ga- lop]
akurat [a- ku- rat]
5. Rozkazy typu:
Baczność!
Na lewo- patrz!
Wyrażenia akcentowane proparoksytonicznie:
(akcentowanie trzeciej sylaby od końca)
1. Zapożyczenia z j. łacińskiego z formantem: yka-,
ika-,
muzyka
matematyka
fzyka
Realizacja tych wyrazów z akcentem paroksytonicznym
jest niezgodna z normą kulturalnej polszczyzny, i
uznaje się ją za wyraźnie nacechowaną kolokwialnie.
muzyka
matematyka
fzyka
2. Liczebniki złożone typu:
osiemset
czterysta
3. Formy liczby mnogiej czasowników w czasie
przeszłym:
zrobiliśmy
poszliście
pojechałyście
4. Formy liczby pojedynczej trybu
przypuszczającego:
zrobiłbym
pojechałabyś
poszłaby
5. Wyrażenia niestanowiące określonej klasy
którą można byłoby ogólnie scharakteryzować
. Akcent proparoksytoniczny jest ich
indywidualną cechą gramatyczną.
ryzyko
reguła
okolica
uniwersytet
w ogóle
D. Ostaszewska, J. Tambor- Fonetyka i fonologia
współczesnego języka polskiego, wyd. Naukowe PWN,
Warszawa 2006, ss. 94- 95
B. Wierzchowska, Wymowa polska, wyd. Państwowe
Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1965,
ss. 157- 158
M. Wiśniewski, Zarys fonetyki i fonologii współczesnego
j. polskiego, wyd. Uniwersytetu M. Kopernika,
Toruń 2007, ss. 123- 130
Opracowały: A. Wrześniewska
E. Maciejewska