Wczesna dorosłość

20/23 – 35/40rż

Trudno określić dokładny moment gdy 
człowiek wkracza w dorosłość. Niektórzy 
wiążą go z takimi wydarzeniami jak 
zawarcie małżeństwa lub uzyskanie 
niezależności ekonomicznej. Jednak 
wydarzenia życiowe same w sobie nie 
mogą stanowić kryterium dorosłości. Wiele 
osób nie zawiera związku małżeńskiego 
lub czyni to późno. Osoby studiujące 
później osiągają niezależność ekonomiczną 

Próg dorosłości

•

Studenci (18-28rż) pytani o cechy dorosłości 
wybierali: „branie odpowiedzialności za 
swoje działania”, „podejmowanie decyzji w 
oparciu o swoje przekonania i wartości”, 
„uniezależnienie się od wpływu rodziców”, 
„partnerskie stosunki z rodzicami”

•

Jednocześnie odrzucili następujące kryteria: 
„zakończenie edukacji”, „rozpoczęcie pracy 
zawodowej”, „małżeństwo”, „rodzicielstwo”

• Młodzi Amerykanie spostrzegają osiągnięcie 

dorosłości w kategoriach indywidualistycznych, 

psychologicznych, nieraz trudnych do 

sprecyzowania. 

• Kultura Zachodnia nie dysponuje obrzędami czy 

rytuałami jednoznacznie określającymi moment 

wejścia w dorosłość. Stawanie się dorosłym jest 

stopniowym procesem.

• W przeciwieństwie do dzieciństwa i dorastania, 

trudno określić periodyzację dorosłości. Trudniej 

jest zaobserwować uniwersalne, powiązane z 

wiekiem zmiany organizmu bądź zachowania 

specyficzne dla danych etapów dorosłości.

• Trudno określić uniwersalne granice 

wczesnej dorosłości – przyjmuje się, że w 
naszych warunkach kulturowych między 
25-35rż człowiek osiąga pełnię sił 
fizycznych i sprawności intelektualnych, 
umożliwiające mu osiągnięcie niezależności 
ekonomicznej, samodzielne podjęcie i 
odpowiedzialne wypełnianie obowiązków 
związanych z nowymi rolami społecznymi – 
małżonka, rodzica, pracownika.

Zadania rozwojowe

• Podejmowanie się zadań wiąże się z 

przyjmowaniem przez jednostkę określonych  

ról społecznych. Każde społeczeństwo ma 

własny zegar społeczny według którego może 

być oceniane tempo rozwoju jednostki. Np. 40 

latek który się jeszcze nie ożenił, lub 30latek 

który nie rozpoczął pracy mogą doświadczać 

wewnętrznych i zewnętrznych nacisków, aby 

wypełnić te zadania. Normy społeczne w tym 

zakresie zależą od grupy społecznej i 

zmieniają się – obecnie stając się bardziej 

liberalne.

Erikson – stadia rozwoju 

ego

• Na okres wczesnej dorosłości (25-30rż) przypada kryzys – 

intymność vs izolacja.

• Głównym zadaniem tego okresu jest osiągnięcie intymnych 

relacji z bliską osobą i podejmowanie za tę relację 

odpowiedzialności. Aby móc to zrobić należy wcześniej 

osiągnąć zintegrowaną osobowość i ukształtowane poczucie 

własnej tożsamości – są to konieczne warunki zdolności 

przeżywania bliskości i budowania partnerskich relacji. 

• Zdaniem Eriksona związki okresu dorosłości różnią się od 

związków z okresu formowania tożsamości, gdy jednostki 

zorientowane były przede wszystkim na odkrywanie 

własnego „ja”.

• Więź polega na przyjmowaniu odpowiedzialności za 

partnera, doświadczaniu troski.

• Nieumiejętność poradzenia sobie z 

przeciwieństwem intymność – izolacja 

prowadzi do pogłębiającej się izolacji 

jednostki, unikania bliskich kontaktów. 

Człowiek nie posiadający wyraźnie 

określonej tożsamości może nie rozróżniać 

swoich lęków, marzeń czy pragnień od 

odczuć otaczających go osób. 

Uniemożliwia to budowanie intymnych 

relacji opartych na realistycznym obrazie 

własnej osoby oraz drugiego człowieka. 

etapy wczesnej dorosłości 

- Levinson 

•  okres przejścia do wczesnej dorosłości (17-

22rż)

•  faza nowincjatu (22-28rż) gdzie zaczyna się 

tworzyć nowa struktura życia

•  faza pośrednia (28-33rż) – przystosowanie do 

nowej struktury

•  faza kulminacji (33-40rż) – końcowe 

ustabilizowanie się struktury życia

•  okres przejścia do średniej dorosłości (40-

45rż)

Erikson – zadania 

rozwojowe

• Wybór dróg samorealizacji w określonym 

środowisku społecznym

• Wybór partnera
• Integracja doświadczeń z różnych obszarów 

aktywności

• Kryzysy/dylematy
• Izolacja – intymność
• Stosowanie mechanizmów projekcyjnych – 

dotrzymywanie obietnic i podjęcie 

odpowiedzialności

• Życie samotne – życie w rodzinie 

Levinson – zadania 

rozwojowe

• Podjęcie roli zawodowej
• Założenie rodziny
• Sformułowanie wyraźnych marzeń i oczekiwań 

odnośnie przyszłości

• Uczestniczenie w relacji mistrz-uczeń
• Kryzysy/dylematy
• Dylematy związane z wyborem zawodu: wartości 

ekonomiczne –satysfakcja

• Oczekiwania grupy społecznej – własne dążenia i 

ambicje

• Konflikty związane z nowymi rolami społecznymi – 

praca zawodowa – obowiązki rodzinne 

• Wchodząc w dorosłość człowiek osiąga szczyt 

sprawności fizycznej i intelektualnej, ale 

jednocześnie jego udziałem stają się liczne konflikty 

i stresy. Realizuje swoje młodzieńcze aspiracje, 

zakłada rodzinę, dokonuje wyborów decydujących o 

kształcie dalszego życia.

• Podejmuje nowe role, z których wynikają obowiązki, 

nieraz wzajemnie sprzeczne. (Np. kobieta w roli 

matki i osoby spełniającej się zawodowo)

• Musi umieć zrównoważyć oczekiwania i naciski 

grupy społecznej (np. rodziny) z własnymi 

dążeniami. 

Dojrzałość psychiczna

• Jej kształtowanie się jest procesem 

ciągłym, trwającym całe życie. W 

procesie tym jednostka przyjmuje 

odpowiedzialność za swoje życie i 

rozwija się w indywidualny, odpowiedni 

tylko dla siebie sposób. Zdaniem 

Chlewińskiego dojrzałość psychiczną 

można rozpatrywać na 3 wymiarach – 

autonomia jednostki, wgląd we własne 

motywy, stosunek do ludzi

Autonomia jednostki 

• ujawnia się, gdy człowiek może realizować własne 

podmiotowe działania niezależnie od czynników, 

które mogłyby je determinować. 

• Wg Obuchowskiego poziom autonomii człowieka 

wyznaczany jest stopniem w jakim zadania i sposoby 

ich realizacji wynikają z indywidualnych dążeń 

jednostki. 

• Wskaźnikiem autonomii jest stabilność działania 

mimo czynników zakłócających i utrudniających 

realizację zamierzeń. 

• Przejawy dojrzałej autonomii rozpoznać możemy w 

aktywności jednostki, gdy podejmuje próby 

realizowania własnych koncepcji w świecie. 

Wgląd we własne motywy 

postępowania 

• Sytuacja życiowa i zawodowa sprzyja 

gromadzeniu wiedzy o sobie, jej źródłem są 

liczne kontakty społeczne, pełnienie nowych 

ról. 

• Jednocześnie charakter relacji zależy od 

samowiedzy jednostki – opisując innych 

jednostka bierze pod uwagę te wymiary 

osobowości, które obecne są w jej obrazie 

osobowości. Im bogatsza wiedza o sobie, tym 

większe szanse na poznanie innych. A także 

większa możliwość podejmowania właściwych 

decyzji. 

Stosunek do innych 

• Jako wymiar dojrzałości psychicznej 

charakteryzuje się postawą odpowiedzialności i 

szacunku dla drugiej osoby, jednocześnie 

pozostając od niej niezależnym.

• Źródeł tej postawy można szukać w okresie 

dorastania, gdy człowiek buntował się wobec 

poglądów niezgodnych z własnymi przekonaniami, 

a głoszonych przez autorytety, rodziców czy 

nauczycieli. Kolejne kontakty, związane z rolą 

zawodową lub rodziną dają szansę by nauczyć się 

tolerancji wobec osób o innych poglądach, przy 

jednoczesnym zachowaniu własnych przekonań. 

Dojrzałość psychiczna – 

c.d.

• Istotną rolę odgrywa umiejętność 

uporządkowania i kontrolowania własnego 
życia emocjonalnego. Umożliwia ona 
osiąganie celów mimo frustracji 
nieodłącznie związanych z nowymi 
doświadczeniami. 

• Kolejnym warunkiem jest posiadanie 

realistycznego obrazu świata – celów i 
planów życiowych, które mają szanse 
realizacji. 

Rozwój fizyczny

• Kondycja i rozwój motoryczny osiągają 

szczyt między 20-30rż. Optymalna 
wydolność w pracy. Jednak u osób 
prowadzących siedzący tryb życia, 
zmiany regresyjne pojawiają się już w 
18rż. Z kolei systematyczny trening 
może prowadzić nawet u starszych 
osób do utrzymania kondycji i 
sprawności. 

Zmiany fizjologiczne pod 

wpływem stresu.

• Na okres wczesnej dorosłości przypada 

szczególnie duża liczba zdarzeń stresowych. 

Może to prowadzić do poważnych konsekwencji 

dla dalszego rozwoju. Stres jest związany z 

osłabieniem zdrowia i sprawności – szacuje się, 

że 50-80% chorób ma podłoże emocjonalne 

związane z przeżywaniem stresu. Typowe 

zaburzenia to nadciśnienie, choroby serca, 

wrzody.

• Stresującymi mogą okazać się zarówno 

pozytywne jak i negatywne zmiany – ślub i 

rozwód, awans i utrata pracy. 

• Reakcja na działanie stresora jest bardziej 

uzależniona od interpretacji zdarzenia niż jego 

obiektywnych własności. Młodzi dorośli silniej 

przeżywają stresujące zdarzenia niż osoby 

starsze – prawdopodobnie wynika to z 

większego dystansu jaki do wydarzeń 

życiowych przyjmują ludzie starsi. W okresie 

wczesnej dorosłości – na początku kariery 

zawodowej, oraz podejmowania ról rodzinnych 

– sukcesy i porażki zdają się odgrywać 

większą rolę – wyznaczają nieraz bieg 

dalszego życia. 

Rozwój poznawczy

• Myślenie dorosłych posiada cechy znacznie odbiegające od 

własności rozumowania formalno-operacyjnego, opisanego 

przez Piageta.

• Zwraca się uwagę na metasystemowy, relatywistyczny i 

dialektyczny charakter myślenia dorosłych. Umożliwia ono 

nie tylko rozwiązywanie, ale także odkrywanie problemów. 

• Część badaczy nazywa struktury umysłowe, 

odpowiedzialne za ten rodzaj myślenia – strukturami 

postformalnymi – uważa że są wyrazem kolejnego stadium 

rozwoju myślenia, w stosunku do sekwencji opisanej przez 

Piageta

• Myślenie postformalne jest wrażliwe na kontekst i wielość 

możliwych rozwiązań, dobrze nadaje się do rozwiązywania 

problemów otwartych. 

Relatywizm

• Relatywizm polega na zrozumieniu, że wiedza 

zależy od subiektywnych doświadczeń i punktu 

widzenia jednostki. Myślenie relatywistyczne 

jest szczególnie ważne w relacjach 

interpersonalnych – pozwala uwzględniać 

punkty widzenia innych osób, lepiej 

rozwiązywać sytuacje konfliktowe.

• Poznający zdaje sobie sprawę, że konstruowane 

reprezentacje rzeczywistości stanowią ujęcie 

tylko jednego z jej aspektów, inne mogą okazać 

się równie ważne przy spojrzeniu z odmiennej 

perspektywy. 

• Wg J.D. Sinnot myślenie relatywistyczne jest 

wynikiem kształtowania się nowych struktur 
poznawczych – operacji relatywistycznych. 

• Tworzą one kolejne, po etapie formalno 

operacyjnym stadium rozwojowe. 

• Operacje relatywistyczne zaczynają 

powstawać w wyniku akomodacji struktur 
formalno-operacyjnych w trakcie 
rozwiązywania codziennych zadań. 

Cechy operacji 

relatywistycznych

• Złożona przyczynowość, umożliwiająca 

rozpoznawanie wielu przyczyn wybranego 

zdarzenia

• Wielość rozwiązań – szukanie alternatywnych, 

możliwych rozwiązań danego problemu

• Użyteczność – dokonywanie wyboru najlepszego 

rozwiązania

• Paradoks – zdolność spostrzegania wewnętrznych 

sprzeczności związanych z problemem

• Przekonanie, że prawda jest zgodą na jedną z 

wersji rzeczywistości, która może być równie 

poprawna jak inna. 

• Wymienione cechy występują w 

myśleniu dorosłych - mają funkcje 
adaptacyjne – co uwidacznia się 
szczególnie w kontaktach 
społecznych – umożliwia 
zrozumienie różnych systemów 
przekonań a dzięki temu lepszą 
komunikację z innymi.

Myślenie dialektyczne

• Rozwija się w wyniku przekształcenia struktur 

formalno-operacyjnych w nowe, szersze schematy 

poznawcze, zdolne do ujmowania zmienności i 

sprzeczności, oraz stworzenia bardziej 

adekwatnego obrazu świata.

• Myślenie może opierać się o schemat teza-antyteza-

synteza. Poznawane obiekty umiejscawiane są w 

obrębie większej całości, spostrzega się 

wewnętrzne związki między poznawanymi 

zjawiskami, zwraca uwagę na wieloznaczność i 

różnorodność relacji. Poznający porównuje ze sobą 

różne systemy, podejmując próby ich koordynacji. 

• Myślenie dorosłych cechuje 

zdolność do odkrywania 
problemów, a nie tylko ich 
rozwiązywania. Jest to lepsza 
strategia w obliczu problemów 
otwartych, niedookreślonych, 
mających wiele możliwych 
rozwiązań.

Rozwój społeczny

• Jest uwarunkowany kulturowo, 

wyznaczany przez normy i wzorce 
danej grupy społecznej. Jednak 
wraz z rozwojem jednostki coraz 
większego znaczenia nabiera jej 
indywidualny, autonomiczny 
stosunek do obowiązujących w 
społeczeństwie wartości i norm. 

Założenie rodziny

• Jednym z najważniejszych zdarzeń 

życiowych okresu wczesnej dorosłości jest 
zawarcie związku małżeńskiego, 
wkroczenia w nowe role – małżonka, a 
następnie rodzica. 

• Zdolność do wypełnienia tych ról wiąże się 

ze zdolnością do tworzenia intymnych 
związków, podejmowania samodzielnych 
decyzji, odpowiedzialnością za drugą 
osobę.

5 etapów kształtowania 

się więzi rodzinnej (wg 

Laskowskiego)

• faza wstępna – narzeczeństwo (od poznania się 

do ślubu)

• faza tworzącej się więzi małżeńskiej (od ślubu 

do urodzenia 1 dziecka)

• rozwój postaw rodzicielskich (od niemowlęctwa 

do osiągnięcia przez dziecko dojrzałości)

• faza wzajemnego partnerstwa rodzinnego 

(okres gdy rodzice mieszkają z dorosłymi i 

samowystarczalnymi dziećmi)

• faza pustego gniazda (od momentu opuszczenia 

domu przez ostatnie dziecko)

• Pierwsze konflikty małżeńskie pojawiają się już po 

ślubie, gdy osoby stają wobec konieczności 

uwzględnienia potrzeb drugiego człowieka, oraz 

obowiązków wynikających z nowych ról społecznych. 

• Przełomowym momentem jest narodzenie 1 dziecka – 

przyjęcie na siebie roli rodziców, podjęcie 

odpowiedzialności za dziecko. 

• Narodziny dziecka drastycznie zmieniają rytm życia 

małżonków, bardziej radykalna zmiana dotyczy 

kobiety – urodzenie dziecka wpływa na zmianę 

tożsamości, sprawia że kobieta staje się bardziej 

dojrzała i odpowiedzialna, ale też czuje się uwięziona.

Miłość małżeńska

• Strenberg wyróżnia 3 elementy 

miłości: namiętność, intymność i 
zaangażowanie

• Wg. Wojciszke udział tych 

elementów jest różny w kolejnych 
etapach rozwoju związku.

Etapy związku 

• zakochanie (dominuje namiętność)
• romantyczne początki (namiętność i 

intymność)

• związek kompletny (wszystkie 3 elementy)
• związek przyjacielski (intymność i 

zaangażowanie)

• związek pusty (zaangażowanie, bez 

intymności)

• rozpad związku (gdy zanika zaangażowanie)

Rozwód

• Największą liczbę rozwodów notuje się wśród małżeństw 

które trwają mniej niż 7 lat, zawartych przez osoby 

niepełnoletnie, oraz zawartych ze względu na ciążę. 

• Rozwód jest wydarzeniem traumatycznym dla obojga 

partnerów, ma negatywne konsekwencje fizyczne i psychiczne. 

• Silnemu stresowi poddane są dzieci. Konsekwencje zależą od 

wieku w którym to przeżycie staje się ich udziałem. 

Najczęściej tracą poczucie bezpieczeństwa, rozluźniają więzi z 

rodzicem. 

• Dla dziecka odejście rodzica w wyniku rozwodu stanowi 

wydarzenie bardziej stresogenne niż śmierć rodzica. 

• Dzieci czują się gorsze od rówieśników, często też 

pozostawiony rodzic dzieli się własnymi cierpieniami z 

dzieckiem, które nie jest w stanie ich udźwignąć.

Podjęcie pracy 

zawodowej

• Podjęcie pracy świadczy o samodzielności jednostki, jest 

jednym z wyznaczników dorosłości.

• Wymaga odpowiedzialnej postawy wobec obowiązków 

wynikających z przyjętej roli zawodowej. Podjęcie pracy 

wymaga też rozszerzenia kręgów życia społecznego, 

wyjścia poza środowisko rodziny i przyjaciół.

• Młodzi dorośli zainteresowani są rozwojem kariery 

zawodowej, podczas gdy w okresie średniej dorosłości 

ważniejsza staje się stabilizacja zawodowa, poczucie 

pewności odnośnie posiadanej pracy. Znajduje to 

odzwierciedlenie w częstej zmianie pracy przez ludzi 

młodych, a znacznie rzadszej przez osoby w średnim 

wieku.

Stadia zaangażowania w 

aktywność zawodową 

• stadium eksploracji – gdy osoba przymierza się do 

różnych ról zawodowych

• stadium stabilizacji – gdy po dokonaniu wyboru 

znajduje trwałe miejsce i pole działania zawodowego. 

Można zaobserwować proces adaptacji do warunków 

pracy a następnie wzmożoną aktywność zawodową. 

W obecnych warunkach społeczno-ekonomicznych 

dorosły po osiągnięciu pewnego stopnia stabilizacji 

często zmuszany jest do zmiany rodzaju pracy

• stadium zachowania status quo – dążenie do 

utrzymania uzyskanej pozycji zawodowej

• stadium schyłkowe – wycofanie się z aktywności 

zawodowej i zaangażowanie w inne formy aktywności

Zmiany w strukturze „ja”

• Najbardziej zasadnicze zmiany w osobowości 

przypadają na okres wczesnej dorosłości, 

towarzyszą osiąganiu niezależności zawodowej oraz 

finansowej. 

• Zmiany zachodzą w strukturze ja, integrującej 

idealne koncepcje z realnym obrazem świata i siebie 

samego. 

• Młody człowiek nie może dłużej żyć w świecie 

ideałów i hipotez – koniecznym warunkiem wyboru 

określonej drogi życiowej i spełniania się w niej jest 

umiejętność zintegrowania sfery ja idealnego i ja 

realnego. Taka struktura osobowości kształtuje się 

dopiero na etapie wczesnej dorosłości. 

• Podejmowanie nowych zadań rozwojowych 

możliwe jest tylko w przypadku osoby 
odznaczającej się wyraźnie określoną 
świadomością własnej tożsamości. – a więc 
osoby, która pomyślnie rozwiązała kryzys 
adolescencji- tożsamość/rozproszenie

• Z drugiej strony nowe zdarzenia i role 

mogą stać się czynnikami określającymi 
tożsamość. 

• Między 28-33rż  wielu młodych ludzi sprawdza i ocenia 

swoje wybory życiowe w kontekście swoich 

wcześniejszych planów, oczekiwań i marzeń. Nieraz 

decyzje te są dalekie od ideałów. Pierwsze 

doświadczenia dorosłego życia związane z nowymi 

rolami – zawodową czy rodzinną stawiają młodych 

dorosłych wobec pytania – czy zawód i relacje rodzinne 

zgodne są z wcześniejszymi marzeniami, czy też 

stanowią wynik konformizmu, spełnienia oczekiwań 

rodziców lub społeczeństwa. 

• Osoby które w wyniku konfrontacji doświadczają 

poczucia niespełnienia, albo zmieniają swoją aktywność 

w ważnych dla nich obszarach, a gdy nie potrafią zdobyć 

się na zmianę, przeżywają kryzys.

• Zgodnie z badaniami Goulda, większość 

kobiet i mężczyzn w 30rż było 
niezadowolonych z ważnych dziedzin swojego 
życia. Niezadowolenie to wynika nie tylko z 
negatywnego bilansu realizacji zamierzeń, ale 
też ze zmiany pragnień i oczekiwań wobec 
życia, a także odkrywania w sobie nowych 
talentów. Prowadzi to do szeregu napięć w 
obrębie „ja”, ale też przyczynia się do 
pogłębienia własnej tożsamości.