WYKŁAD – 20.

„ WYKONANIE  ZOBOWIĄZAŃ ”.

Przez wykonanie zobowiązania należy rozumieć spełnienie 

świadczenia lub świadczeń, jakie na strony nakłada treść 

stosunku zobowiązaniowego. 

Wykonują zobowiązanie wynajmujący i najemca, pierwszy przez 

udostępnienie wynajętej rzeczy, drugi przez płacenie czynszu; w 

umowie sprzedaży sprzedawca przenosi na kupującego prawo 

własności i wydaje mu rzecz, ten zaś płaci ustaloną cenę itd.

Dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią, 

oraz w sposób odpowiadający celowi społeczno-gospodarczemu, 

zasadom współżycia społecznego i ustalonym zwyczajom. 

Decydujące znaczenie dla oceny, czy dłużnik wykonał zobowiązanie 

we właściwy sposób, ma treść zobowiązania, zwłaszcza gdy 

wynikło ono z zawartej przez strony umowy. Strony powinny 

wówczas tak się zachować, takie wykonać czynności, jakie 

zostały ustalone w umowie.

 

 

 Dłużnik powinien spełnić swoje świadczenie w całości. Jednakże 

wierzyciel nie może odmówić przyjęcia świadczenia 

częściowego, nawet jeśli cała wierzytelność jest już 

wymagalna, chyba że przyjęcie takiego świadczenia 

naruszałoby jego uzasadniony interes. 

Dotyczy to zwłaszcza zobowiązań pieniężnych, które z natury 

rzeczy są podzielne, a każda spłacona część należności 

polepsza sytuację wierzyciela.

 Dłużnik w zasadzie nie ma obowiązku spełnić świadczenia 

osobiście, może to za niego zrobić inna osoba. Dotyczy to 

między innymi wszelkich świadczeń pieniężnych. 

Obowiązek osobistego spełnienia świadczenia istnieje tylko 

wówczas, gdy wynika to wyraźnie z umowy lub jednostronnej 

czynności prawnej albo z właściwości świadczenia, albo gdy 

lak stanowi ustawa.

 

 

 Strony w każdym przypadku mogą się umówić, że świadczenie zostanie 

spełnione przez dłużnika osobiście. Gdy klient zamówi portret u 

znanego malarza, to sama właściwość tego rodzaju świadczenia 

narzuca artyście obowiązek osobistego wykonania. 

Wykonanie zobowiązania powoduje jego wygaśnięcie. 
O miejscu wykonania zobowiązania decyduje przede wszystkim umowa 

stron.

 Strony dysponują w tym zakresie w zasadzie pełną swobodą, mogą 

ustalić miejsce spełnienia świadczenia zgodnie ze swymi interesami. 

Przeszkodę może tu stanowić jedynie natura świadczenia, jeśli daje 

się ono spełnić tylko w jakimś określonym miejscu.

 

 

W razie braku odpowiednich postanowień umownych o miejscu 

wykonania zobowiązania decyduje więc z kolei właściwość 

zobowiązania. 

Na przykład miejscem wykonania zobowiązania polegającego na 

wybudowaniu domku jednorodzinnego może być tylko 

wskazana przez zamawiającego działka budowlana, miejscem 

naprawy zegara ratuszowego - wieża ratuszowa itd.

Jeśli przy pomocy wymienionych wyżej kryteriów nie można 

ustalić miejsca wykonania zobowiązania, w grę wchodzi 

generalna zasada, która każe zobowiązanie wykonać w 

miejscu zamieszkania lub siedzibie dłużnika. 

        Zasada ta nie znajduje zastosowania do jednego z rodzajów 

zobowiązań, mianowicie zobowiązań pieniężnych. Kwotę 

pieniężną dłużnik ma obowiązek przesłać wierzycielowi do 

jego miejsca zamieszkania lub siedziby, na swój koszt i ryzyko.

 

 

Termin wykonania zobowiązania jest zazwyczaj przez strony 

ustalony w umowie, może też wynikać z właściwości 

świadczenia. 

Dopiero z braku tych kryteriów wchodzą w grę przepisy ustawy, 

które nakazują dłużnikowi spełnić świadczenie niezwłocznie 

po wezwaniu go do tego przez wierzyciela. Wierzyciel 

powinien uwzględnić czas potrzebny na przygotowanie i 

spełnienie świadczenia.

W wielu przypadkach termin świadczenia zależy od 

wypowiedzenia, czyli jednostronnego oświadczenia woli 

jednej ze stron. Wypowiedzenie może wynikać z ustawy lub 

umowy stron. 

Na przykład udzielona bezterminowo pożyczkę należy zwrócić w 

ciągu sześciu tygodni po jej wypowiedzeniu przez dającego 

pożyczkę.

 

 

Dowód wykonania zobowiązań
Zgodnie z ogólną zasadą art. 6 k.c., że „ciężar udowodnienia 

faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki 

prawne", dłużnik powinien wykazać, że świadczenie spełnił i 

że jest to właśnie to świadczenie, do którego był zobowiązany.

W celu ułatwienia mu tego zadania przepisy nakładają na 

wierzyciela obowiązek wydania pokwitowania. 

Dłużnik, który spełnił świadczenie, ma prawo żądać od 

wierzyciela pisemnego poświadczenia, że otrzymał należne 

świadczenie. Nie wystarczy samo potwierdzenie otrzymania na 

przykład określonej kwoty, lecz z pokwitowania musi wynikać, 

że dłużnik w ten sposób spełnił swój obowiązek z tytułu 

jakiegoś długu. Pokwitowania może się domagać nie tylko 

dłużnik, lecz również każda osoba, która za niego spełnia 

świadczenie,

 

 

Jeśli wierzyciel odmówi wydania pokwitowania, dłużnik z wyjątkiem 

pewnych przypadków może się wstrzymać ze spełnieniem 

świadczenia i nie popada przez to w zwłokę. Służy mu zawsze prawo 

złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego, co jest 

równoznaczne z wykonaniem jego obowiązku. Niezależnie od 

pokwitowania dłużnik może żądać od wierzyciela zwrotu dokumentu 

stwierdzającego zobowiązanie, na przykład weksla, dokumentu 

stwierdzającego udzielenie pożyczki. 

Jeśli dłużnik spełnia świadczenie częściowo, może żądać zrobienia na 

dokumencie stosownej notatki. Pisemne potwierdzenie odbioru 

dłużnej sumy uzasadnia domniemanie, że wszystkie dodatkowe 

należności (odsetki, koszty) zostały także zapłacone.

 

 

SKUTKI NIEWYKONANIA ZOBOWIĄZAŃ
Jeżeli dłużnik nie spełnia świadczeń, do których zobowiązał się 

w umowie, wierzyciel może skierować sprawę do sądu i na 

drodze przymusu państwowego dochodzić swoich roszczeń. 

Niezależnie od dochodzenia wykonania umowy, wierzyciel 

może żądać od dłużnika, aby ten naprawił wszelką szkodę, 

jaką wierzyciel poniósł przez to, że dłużnik nie wykonał 

umowy w ogóle albo nie wykonał jej w sposób należyty. 

Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wierzycielowi 

niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy 

nazywamy odpowiedzialnością kontraktową (contractus - 

umowa).

Wierzyciel może też zrezygnować z dochodzenia wykonania 

świadczeń umownych przez dłużnika i ograniczyć się do 

żądania naprawienia szkody. 

 

 

Dłużnik odpowiada za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy, 

jeśli zachodzą następujące przesłanki:

Dłużnik ponosi odpowiedzialność tylko wtedy, gdy wierzyciel wskutek 

niewykonania umowy   poniósł szkodę. Jak z tego widać samo 

niewykonanie umowy nie prowadzi jeszcze do obciążenia dłużnika 

odpowiedzialnością kontraktową, jeśli jego następstwem nie była 

efektywna szkoda. Przy obliczaniu szkody bierze się pod uwagę 

zarówno stratę, jak i utracony przez wierzyciela zysk.

Pomiędzy niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy a 

poniesioną przez wierzyciela szkodą musi zachodzić związek 

przyczynowy. Przepisy wymagają normalnego związku 

przyczynowego, to znaczy szkoda musi być normalnym, zwykle 

występującym następstwem niewykonania umowy.

 

 

Niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy musi być 

następstwem takich okoliczności, za które dłużnik ponosi 

odpowiedzialność. Najczęściej będzie to nie dołożenie należytej 

staranności przez samego dłużnika, wskutek czego umowa 

     nie została wcale lub we właściwy sposób wykonana. 
     Dłużnik odpowiada także za osoby,  którym powierzył wykonanie 

umowy,

     lub którymi się posługuje oraz za przedstawiciela ustawowego.
Podstawą odpowiedzialności dłużnika może być wszelka wina, zarówno 

rozmyślne działanie, jak i niedbalstwo.

 

 

Strony mogą w umowie zakres odpowiedzialności dłużnika rozszerzyć 

(np. dłużnik odpowiada za sam fakt niewykonania zobowiązania bez 

względu na to, czy ponosi za to winę, czy nie) albo też ograniczyć (np. 

dłużnik odpowiada tylko za rozmyślne działanie, a nie odpowiada w 

razie niedbalstwa). Strony nie mogą jednak w umowie wyłączyć 

odpowiedzialności dłużnika za szkodę wyrządzoną rozmyślnie. 

Takie postanowienie byłoby nieważne.
Ogólnie można powiedzieć, że dłużnik nie ponosi odpowiedzialności 

kontraktowej, jeżeli przyczyną niewykonania umowy była siła wyższa 

lub przypadek. O pojęciu siły wyższej była już mowa poprzednio. Przez 

przypadek w prawie cywilnym rozumie się każde zdarzenie, które 

uniemożliwiło wykonanie zobowiązania i za które dłużnik nie 

odpowiada (np. osoba trzecia uszkodziła samochód, który miał być 

wydany wierzycielowi).

 

 

Niemożliwość świadczenia
Przyczyną niewykonania przez dłużnika świadczeń ustalonych w umowie 

może być to, że świadczenia takie są niemożliwe do spełnienia. 

Na przykład dłużnik sprzedał konia wyścigowego, który przed wydaniem 

go kupującemu zdechł. Spełnienie świadczenia jest w takim 

przypadku niemożliwe. 

Niemożliwość świadczenia, zależnie od okoliczności, prowadzi do 

różnych skutków prawnych. W szczególności w niektórych 

przypadkach dłużnik, który nie może spełnić świadczenia, ponosi 

odpowiedzialność za szkodę, jaką wskutek tego poniósł wierzyciel, w 

innych zaś przypadkach odpowiedzialności takiej nie ponosi.

 

 

Dłużnik dopuszcza się zwłoki, jeśli z własnej winy nie spełnia 

świadczenia w terminie umówionym lub oznaczonym w 

ustawie, a w przypadku gdy termin nie jest oznaczony, jeśli 

nie spełnia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu przez 

wierzyciela. 

Od zwłoki należy odróżnić opóźnienie, które polega na tym, że 

dłużnik nie spełnia świadczenia we właściwym terminie z 

powodu okoliczności, za które nie odpowiada, a więc bez 

własnej winy. 

Rozróżnienie tych dwóch rodzajów spóźnienia się dłużnika ze 

spełnieniem świadczenia ma istotne znaczenie dla 

odpowiedzialności dłużnika.

Dłużnik odpowiada wobec wierzyciela za wszelką szkodę, jaką 

mu wyrządził przez to, że nie spełnił świadczenia w terminie z 

własnej winy, a więc że popadł w zwłokę. 

 

 

Zobowiązanie przestaje istnieć, gdy zostanie osiągnięty cel, dla którego 

powstało. Celem tym jest zaspokojenie roszczeń wierzyciela. Dlatego 

naturalnym i najczęściej zachodzącym powodem zgaśnięcia 

zobowiązania jest jego wykonanie, polegające na spełnieniu przez 

dłużnika wszystkich tych świadczeń, do jakich był zobowiązany. 

Poza wykonaniem zobowiązania gasną także z innych przyczyn, wśród 

których można wymienić świadczenie w miejsce wykonania, 

potrącenie, odnowienie, złożenie do depozytu sądowego, zwolnienie z 

długu i inne. 

W niektórych z tych przypadków wierzyciel doznaje zaspokojenia (np. 

świadczenie w miejsce wykonania), w innych zaś nie (np. zwolnienie z 

długu).

 

 

Wygaśnięcie zobowiązania przez potrącenie jest nader rozpowszechnione w 

odniesieniu do zobowiązań pieniężnych, choć potrąceniu mogą ulegać i inne 

świadczenia. 

Potrącenie zachodzi wówczas, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie 

wierzycielami i dłużnikami, a jedna z nich zamiast spełniać swoje świadczenie, 

odlicza je od świadczenia, które Jej się należy. 

Żaden z wierzycieli nie otrzymuje wówczas do rąk efektywnego świadczenia, ale 

za to zostaje zwolniony ze swego zobowiązania lub jego części.

 Pozostała po potrąceniu część należności pozostaje do uregulowania, chyba że 

należności byty równe i uległy całkowitemu potrąceniu.



Z odnowieniem mamy do czynienia wówczas, gdy dłużnik w 

celu umorzenia zobowiązania zobowiązuje się za zgodą 

wierzyciela świadczyć co innego, niż był zobowiązany, albo 

chociażby to samo, ale z innej podstawy prawnej.



Istota odnowienia polega na tym, że strony działając zgodnie 

postanawiają umorzyć dotychczasowe zobowiązanie i powołać 

w to miejsce nowe. 

 

 

Dłużnik może spowodować zgaśniecie zobowiązania i uwolnić się od 

ciążącego na nim obowiązku przez złożenie przedmiotu świadczenia do 

depozytu sądowego. 

Jest to dopuszczalne, kiedy dłużnik z jakichś przyczyn nie może spełnić 

świadczenia do rąk wierzyciela, na przykład gdy nie wic, kto jest 

wierzycielem, gdy wierzyciel nie chce przyjąć świadczenia, gdy 

wierzytelność jest sporna między kilkoma osobami i dłużnik nie wie, 

komu ma świadczyć.

Złożenie do depozytu następuje na podstawie orzeczenia sądu, który po 

zbadaniu okoliczności sprawy decyduje, czy jest ono dopuszczalne.
Do depozytu są przyjmowane tylko pieniądze polskie i zagraniczne, 

dokumenty oraz kosztowności. Jeżeli przedmiot nie nadaje się do 

depozytu, dłużnik może żądać wyznaczenia dozorcy lub zarządcy w celu 

zachowania przedmiotu świadczenia (tzw. złożenie na zachowanie). 

Złożenie na zachowanie ma ten sam skutek co złożenie do depozytu.

Wierzyciel, który wykaże swe prawo do świadczenia, może w każdej chwili 

podjąć depozyt.

 

 

Zobowiązanie wygasa, gdy wierzyciel zwalnia dłużnika z długu, a dłużnik 

zwolnienie to przyjmuje.

 Wierzytelność jest prawem przysługującym wierzycielowi, nic nie stoi 

zatem na przeszkodzie, by wierzyciel zrzekł się tego prawa i umorzył 

zobowiązanie bez uzyskania świadczenia ze strony dłużnika, na 

przykład zrzekł się zwrotu pożyczki. 

Do zgaśnięcia zobowiązania nie wystarczy jednak samo oświadczenie 

wierzyciela o zrzeczeniu się świadczenia, konieczna jest również 

zgoda dłużnika, który na przykład z przyczyn ambicjonalnych może 

jej nie wyrazić. 

Zobowiązanie wówczas istnieje nadal. 

 

 

W prawie zobowiązaniowym zmiana wierzyciela może nastąpić w drodze 

przelewu wierzytelności (cesji) i w drodze wstąpienia osoby trzeciej w 

miejsce zaspokojonego wierzyciela.

 Do zmiany dłużnika może dojść między innymi w ramach tzw. przejęcia długu.
Cesja jest umową, na mocy której dotychczasowy wierzycie! (cedent) przenosi 

swoją wierzytelność na nowego wierzyciela (cesjonariusza), zazwyczaj 

załatwiając w ten sposób swoje rozliczenia. Zamiast efektywnego świadczenia 

cesjonariusz otrzymuje od cedenta jego roszczenie wobec dłużnika, które staje 

się teraz jego roszczeniem. 

Umowa taka nie wymaga zgody dłużnika. Dłużnik powinien być jednak 

zawiadomiony o cesji, aby mógł spełnić świadczenie do rąk nowego 

wierzyciela. Przejęcie długu jest umową, na mocy której nowy dłużnik 

przejmuje istniejący dług i wstępuje w miejsce dawnego dłużnika.

         Umowa taka, w przeciwieństwie do cesji, wymaga zgody obu stron, a więc 

zarówno dłużnika, Jak wierzyciela.   Wierzycielowi bowiem nie jest obojętna 

zmiana dłużnika, który będzie wobec niego zobowiązany i może mieć interes w 

tym, aby nie wyrazić zgody na przejęcie długu przez osobę, której osobiste cechy 
lub stan majątkowy czynią wątpliwym zaspokojenie jego roszczeń.