Autonomiczny układ nerwowy



unerwia mięśnie gładkie, mięsień 
sercowy i gruczoły



reguluje funkcje trzewne

•

częstość serca, ciśnienie tętnicze, 
trawienie, oddawanie moczu 

drogi zawierające dwa neurony

przedzwojowy
zazwojowy

Pre-ganglionic

Ganglion

Post-ganglionic

Autonomiczny układ nerwowy

Figure 15.4a

Autonomiczny układ nerwowy

 część współczulna i 

przywspółczulna

•

Unerwiają te same struktury

•

Przeciwstawne działanie

Autonomiczny układ nerwowy – 
podział

Figure 15.3

Autonomiczny układ nerwowy

Neurotransmittery



Neurotransmittery uwalniane z zakończeń 
przedzwojowych:



Acetylocholina 



Neurotransmittery uwalniane z zakończeń 
zazwojowych:



Noradrenalina (część współczulna)



Acetylocholina (część przywspółczulna)

Unerwienie serca



Układ współczulny



Układ przywspółczulny

Unerwienie serca



Włókna współczulne



Włókna zazwojowe odchodzą od zwojów: gwiaździstego, 

szyjnego środkowego i dolnego oraz piersiowych (4 

górnych)



Włókna z prawego pnia współczulnego zaopatrują 

głównie węzeł zatokowo – przedsionkowy oraz 

przedsionki



Włókna z lewego pnia współczulnego zaopatrują głównie 

komory



Na zakończeniach uwalniania noradrenalina (NA)



Działa na receptor adrenergiczny 1 (sprzężony przez 

białka Gs z cyklazą adenylową)

Układ współczulny w sercu 

β

β

1

1

komórki węzła 

komórki węzła 

SA

SA

→

→

 

 

↑H

↑H

R

R

β

β

1

1

komórki węzła 

komórki węzła 

SA

SA

→

→

 

↑

↑

 

szybkości 

przewodzenia

β

β

1

1

mięsień roboczy 

mięsień roboczy 

komór

komór

→ 

→ 

↑ 

↑ 

kurczliwości

kurczliwości

Unerwienie serca - cd



Pobudzenie włókien współczulnych:



Dodatni efekt chronotropowy



Dodatni efekt inotropowy 



Dodatni efekt dromoropowy



Oraz zmiany metaboliczne:   lipolizy i glikogenolizy,      

dostępności substratów metabolicznych

NA

NA

→ 

→ 

β

β

1

1

receptor

receptor

y

y

 

 

węzła

węzła

 SA →

 SA →

  

  

↑HR

↑HR

NA

NA

→ 

→ 

β

β

1

1

receptor

receptor

y

y

 

 

kardiomicytów

kardiomicytów

→ 

→ 

 

 

↑

↑

 

 

kurczliwości

kurczliwości

CO = HR x SV

CO = HR x SV

EFEKT:  SV;  CO;  ciśnienia tętniczego,

 

Unerwienie serca - cd



Włókna przywspółczulne (n.błędny)



Włókna przedzwojowe rozpoczynają się w jądrach 
grzbietowych nerwów błędnych



Przełączenie na włókna pozazwojowe w samym sercu 



Włókna pozazwojowe zaopatrują:

•

prawy n. błędny - węzeł SA, prawy przedsionek

•

lewy n. błędny - węzeł AV, lewy przedsionek 

•

unerwienie przywspółczulne komór - skąpe



Na zakończeniach uwalniania acetylocholina (Ach)



Działa na receptor M2 (sprzężony przez białka Gi z 
cyklazą adenylową)

Unerwienie serca - cd



Pobudzenie włókien przywspółczulnych:



ujemny efekt chronotropowy ( HR)



ujemny efekt inotropowy ( kurczliwości)



ujemny efekt dromoropowy ( szybkości przewodzenia)



EFEKT:  SV;   CO;  ciśnienia tętniczego, 

Unerwienie naczyń krwionośnych



Unerwienie naczyniozwężające



Unerwienie naczyniorozszerzające



włókna współczulne pozazwojowe 



we wszystkich naczyniach (wyjątek: naczynia włosowate i 

naczynia łożyska)



transmitter: NA; receptor: 1



spoczynkowa aktywność toniczna = stałe napięcie 

neurogennne



najobficiej: tętniczki, zwieracze prekapilarne; w mniejszym 

stopniu większe tętnice i żyłki



efekt pobudzenia:  opór obwodowy,  powrót żylny; a w 

konsekwencji:  SV,  CO, BP



brak specjalnych nerwów naczyniorozszerzających



wniosek: 

•

skurcz naczyń:  aktywności współczulnej

•

rozkurcz naczyń:  aktywności współczulnej

Unerwienie naczyniozwężające



w naczyniach 

w naczyniach 

zaopatrujących skórę, 

zaopatrujących skórę, 

błony śluzowe, trzewia i 

błony śluzowe, trzewia i 

nerki

nerki

, 

, 

mięśnie gładkie 

mięśnie gładkie 

ściany naczynia posiadają 

ściany naczynia posiadają 

prawie wyłącznie 

prawie wyłącznie 

receptor

receptor

y 

y 

α

α

1

1



pobudzenie receptorów 

pobudzenie receptorów 

α

α

1

1

 

 

powoduje skurcz mięśni 

powoduje skurcz mięśni 

gładkich naczynia

gładkich naczynia

α

α

1

1

Unerwienie 
naczyniozwężające

Unerwienie naczyniorozszerzające



tylko w nielicznych naczyniach krwionośnych



nie wykazuje aktywności spoczynkowej



różny charakter: 



przywspółczulny: ślinianki, opony mózgowe, mózg, 
naczynia wieńcowe, narządy płciowe



współczulny (Ach): mięśnie szkieletowe

Ośrodek sercowy



w rdzeniu przedłużonym



otrzymuje informację:



z receptorów obwodowych



z wyższych pięter OUN: podwzgórze, kora mózgowa



podział:



ośrodek sercowohamujący – pobudza dosercowe włókna n. X



ośrodek sercowopobudzający - pobudza dosercowe włókna 
współczulne



toniczna (stała) przewaga ośrodka sercowohamującego nad 
ośrodkiem sercowopobudzającym



ośrodek sercowopobudzający i włókna współczulne 
dosercowe nie wykazują tonicznego napięcia; aktywność 
wzrasta okresowo (wysiłek fizyczny)

Ośrodek naczynioruchowy



w rdzeniu przedłużonym



kontroluje czynność włókien współczulnych 
zazwojowych, zwężających naczynia



dwa skupiska neuronów:



strefa presyjna – boczna część rdzenia przedłużonego, 
pobudzenie:  aktywności współczulnej



strefa depresyjna – przyśrodkowa część rdzenia 
przedłużonego, pobudzenie:  aktywności współczulnej



stałe pobudzanie strefy presyjnej



podwzórze, kora mózgowa, układ siatkowaty



obszar chemowrażliwy rdzenia przedłużonego



ośrodek oddechowy rdzenia przedłużonego



impulsacja aferentna z receptorów obwodowych (baro- i 
chemoreceptory

Odruch z baroreceptorów



główny mechanizm regulujący napięcie współczulne



charakter hamujący



receptory: baroreceptory (mechanoreceptory)



zatoki szyjne



łuk aorty



bodziec pobudzający:  ciśnienia tętniczego 

b(rozciągnięcie ściany tętnicy)



włókna dośrodkowe: 



n. zatokowy (n. IX) – z baroreceptorów zatok szyjnych



n. aortalny (n. X) - z baroreceptorów łuku aorty

•

włókna afferentne: typu A (grube, zmielinizowane, 

szybko się adaptujące) lub typu C (cienkie, 

bezrdzenne, utrzymujące swą aktywność)

Odruch z baroreceptorów - cd



efekt: 



serce: hamowanie aktywności współczulnej, pobudzanie 
n. X



naczynia: hamowanie aktywności współczulnej 



skutek: 



serce:  HR,  kurczliwości



naczynia: rozszerzenie naczyń

WNIOSEK:  BP

Odruch z baroreceptorów

 MAP

ośrodki rdzenia przedłużonego

pobudzenie baroreceptorów zatok szyjnych i łuku aorty

  kurczliwość

rozkurcz

tętnice, żyły

 aktywność współczulna aktywność przywspółczulna

węzeł SA

komory

  HR

  oporu obwodowego

  CO

 ciśnienie tętnicze (do normy)

bodziec

ośrodki

odp. tkan

receptor

wł. efferen

odp. syst

efektor

Odruch z baroreceptorów



rozszerzeniu ulegają także duże żyły



zaleganie krwi



przechodzenie płynu do tkanek



adaptacja = pobudzenie słabnie w miarę trwania 
bodźca



prawidłowe BP jest bodźcem stale pobudzającym 
baroreceptory

 MAP

ośrodki rdzenia przedłużonego

odbarczenie baroreceptorów zatok szyjnych i łuku aorty

  kurczliwość

skurcz

tętnice, żyły

  aktywność współczulna  aktywność przywspółczulna

węzeł SA

komory

 HR

 oporu obwodowego

 CO

 ciśnienie tętnicze (do normy)

bodziec

ośrodki

odp. tkan

receptor

wł. efferen

odp. syst

efektor

Odbarczenie baroreceptorów

Odruch z baroreceptorów - 
znaczenie



odruch własny układu krążenia - receptory i 
efektory w obrębie układu sercowo – 
naczyniowego



rola:



wyrównywanie krótkotrwałych wahań ciśnienia 
tętniczego



regulacja rozmieszczenia płynu między naczyniami 
krwionośnymi a przestrzenią zewnątrzkomórkową

Mechanoreceptory serca

Odruch Bezolda - Jarischa



mechanoreceptory komór



bodziec: rozciągnięcie ścian komory



włókna afferentne: typu C, cienkie, bezmielinowe 



efekt: 



serce: hamowanie aktywności współczulnej, 
pobudzanie n. X



naczynia: hamowanie aktywności współczulnej 



skutek: 



serce:  HR,  kurczliwości



naczynia: rozszerzenie naczyń

Odruch Bezolda - Jarischa



znaczenie:



odruch własny sercowo – sercowy



zmniejsza pracę serca w warunkach nadmiernego 
przeciążenia



paradoksalne pobudzenie mechanoreceptorów: 
np.  po krwotoku



weratrydyna – alkaloid pobudzjący 
mechanoreceptory lewej komory

Odruch Bainbridge'a



receptory przedsionków typu B



bodziec: mechaniczne rozciąganie przedsionków



włókna afferentne: grube, zmielinizowane



efekt: 



serce: pobudzanie aktywności współczulnej, hamowanie 
n. X



naczynia: pobudzanie aktywności współczulnej 



skutek: 



serce:  HR,  kurczliwości



naczynia: skurcz naczyń



znaczenie:



ułatwia przesunięcie zwiększonej objętości krwi z PK 
przez krążenie płucne do LK

Odruch Bainbridge'a



 

powrót 

żylny

rozciągnięc
ie 
przedsionk
ów

impuls do 
ośrodków 
rdzenia 
przedłużon
ego

 (n. IX)



 aktywności  

 współczulnej 
dosercowej 

 HR

Odruch z chemoreceptorów 
tętniczych



chemoreceptory – kłębki szyjne i aortalne



bodziec:  pO

2

,  pCO

2

,  pH



włókna afferentne: 



n. zatokowy (n. IX) – z chemoreceptorów kłębków 

szyjnych



n. aortalny (n. X) - z chemoreceptorów  kłębków 

aortalnych



efekt: 



naczynia: pobudzenie aktywności wspólczulnej  skurcz 

naczyń (wyjątek: mózg, serce)



serce: koaktywacja = jednoczesne pobudzenie włókien 

współczulnych i n. X; odpowiedź serca uzależniona od 

układu oddechowego

Regulacja hormonalna układu 
krążenia



układ renina – angiotensyna – aldosteron 
(układ RAA)



wazopraesyna (hormon antydiuretyczny, ADH, 
AVP)



przedsionkowy peptyd natriuretyczny (ANP)

Układ RAA

renin
a

ANGIOTENSYN
A I

konwertaza angiotensyny

ANGIOTENSYNA II

ANGIOTENSYNA II

ANGIOTENSYNOG
EN

ALDOSTERON

ALDOSTERON

Renina



wydzielana przez aparat przykłębuszkowy nerki 
(komórki ziarniste tętniczki doprowadzającej) 



enzym proteolityczny



okres półtrwania 40-120 min.



czynniki pobudzające uwalnianie:



 aktywności współczulnej (NA, receptory  )



hipowolemia



 RR 



przewlekłe choroby z obrzękami



czynniki hamujące wydzielanie:



angiotensyna II



wazopresyna



hipernatermia



ANP



działanie:



przekształca angiotensynogen w angiotensynę I

Renina

Układ RAA

renin
a

ANGIOTENSYN
A I

konwertaza angiotensyny

ANGIOTENSYNA II

ANGIOTENSYNA II

ANGIOTENSYNOG
EN

ALDOSTERON

ALDOSTERON

Angiotensyna II



Peptyd – 8 aminokwasów



Okres półtrwania: 1-3 min.



Działanie:



 syntezy i wydzielania aldosteronu



skurcz naczyń 



 ADH



 ACTH



 resorbcji Na w kanalikach nerkowych



 pragnienie



Unieczynniana przez angiotensynazy



Angiotensyna III silnie pobudza wydzielanie 
aldosteronu

Aldosteron

 



Mineralokortykosteroid (C21) wydzielany przez 
warstwę kłębkowatą kory nadnerczy



Okres półtrwania 20-30 min.



Rytm dobowy – szczyt wydzielania we wczesnych 
godzinach rannych



W osoczu związany z albuminami i CBG



Metabolizowany w wątrobie



Wydalany przez nerki w stanie wolnym i 
sprzężonym z kwasem siarkowym i 
glukuronowym



Czynniki pobudzające wydzielanie:



ACTH



Angiotensyna II



Hiperkaliemia



Hiponatremia



hipowolemia



Czynniki hamujące wydzielanie:



Wazopresyna



Wzrost RR



Receptory cytoplazmatyczne: nerki, ślinianki, 

jelito, gruczoły potowe

Aldosteron

 

 K

+

kora nadnerczy

(warstwa kłębkowata)

 angiotensyna II

 ACTH

aldosteron

 resorbcji Na

+

 Na

+

 wydalanie K

+

 wydalanie H

+

Przedsionkowy peptyd natriuretyczny - ANP



Synteza w kardiomiocytach przedsionków



Etapy syntezy: pre-pro-ANP; pro-ANP i ANP



Peptyd- 28 aa



Czynniki pobudzające wydzielanie: 



Hiperwolemia



Adrenalina

Wazopresyna



Synteza w podwzgórzu



Jądro nadwzrokowe



Jądro przykomorowe



Magazynowana w tylnym płacie przysadki



Hormon polipeptydowy



Okres półtrwania 16-20 min.



Działanie:



Nerka – receptor V2; zwrotne wchłanianie wolnej 

wody w kanalikach zbiorczych



Naczynia krwionośne – receptor V1; skurcz naczyń; to 

działanie tylko w dużych stężeniach

Wazopresyna



Czynniki pobudzające wydzielanie:



Hipermolalność osocza



Hipowolemia 



Czynniki hamujące wydzielanie:



Hipomolalność osocza



Hiperwolemia 

Wazopresyna

dodatek

Chemoreceptor Reflex-pH

Chemoreceptor Reflex-pH