Filozofia i metodologia N.E. 

w.2

Filozofia nauki a nauka.

•  Problem adekwatnego obrazu nauki  (jakie 

faktyczne metody ustalania i uznawania 

twierdzeń?) – filozofia nauki nie daje 

adekwatnego obrazu.

• Istnienie nauki jest faktem 
• Nauki przyrodnicze jako specyficzny rodzaj wiedzy
• Nauki przyrodnicze w dzisiejszym sensie rozwijają 

się od XVII w od sformułowania teorii Newtona. 

• Tradycyjnie  słowo „nauka” rozumiane było jako 

synonim wiedzy rzetelnej- prawdziwej i 

uzasadnionej. Nie tylko wiedza prawdziwa, ale 

dowiedziona , że prawdziwa.  

Dwa nowożytne  modele ideału nauki

. 

• Franciszek Bacon – Novum Organum 

1620 

• Rene Descartes – Rozprawa o 

metodzie 1637- Medytacje o 
pierwszej filozofii 1641

Racjonalizm nowożytny -Rene Descartes

• Rozum jest źródłem i kryterium prawdziwości wiedzy

• Wiedzą nie są szczegółowe sądy o faktach czy rzeczach 

jednostkowych 

• Rozum  rozpoznaje istoty zjawisk, najbardziej istotne 

własności bytu- ujęte w prawach ogólnych  

• Twierdzenia najogólniejsze jawią się rozumowi jako 

oczywiste (jasne i proste) 

• Od tych praw droga dedukcji przechodzi się do twierdzeń  

bardziej szczegółowych 

• Jako ciekawostka- Kartezjusz głosił, że wyprowadził w 

sposób dedukcyjny prawa ruchów, tezy o istnieniu ciał 

stałych, o nieistnieniu próżni, o nieskończonej podzielności 

materii i  mechanistycznym, przez pchnięcia- nie na 

odległość- oddziaływaniu ciał.  

• Jego twierdzenia z dziedziny fizyki zostały w większości 

zakwestionowane.  

Narodziny fizyki 

• Fizyka nowożytna powstała w ciągu kilku 

dziesięcioleci jako wynik prac Galileusza, 

Kepplera, Heugensa, Boreliego, Boyle’a 

Hooke’a , Newtona

• I. Newton, Philosophiae naturalis principia 

mathematica (Principia) 1687 . Zasady 

matematyczne filozofii przyrody , 

• System mechaniki- pierwszy paradygmat fizyki – 

uzyskał status teorii wzorcowej dla nauki 

• Status sten nadali teorii Newtona nie filozofowie 

w drodze swoich dyskusji i analiz a praktyka 

naukowa – sukcesy mechaniki w rozwiązywaniu 

coraz to szerszego zespołu różnych problemów. 

Filozoficzna krytyka teorii Newtona 

• Konflikt pomiędzy filozofią a nową nauką, pomiędzy filozoficznymi 

kryteriami wiedzy rzetelnej a praktyka naukową zastosowaną w fizyce  

• Filozoficzne kryteria rzetelnej wiedzy formułowane przez empiryzm i 

racjonalizm nie przystawały do nowej teorii.- mechanika klasyczna 

krytykowana była z obu stron

• Kartezjanie zarzucali: wprowadzenie pojęcia próżni i przyjecie, ze ciała 

mogą oddziaływać na odległość,

• ( Newton nie zakładał filozoficznej próżni- przyjął tylko odpowiedni 

model przestrzeni- próżnia była możliwa a nie koniecznie faktyczna.  

• Rola doświadczenia była zbyt duża by racjonaliści  mogli 

zaakceptować taką metodę. 

• Empiryści krytykowali za: 

• Zastosowanie matematyki do opisu przyrody- F. Bacon zabraniał 

matematyzacji przyrodoznawstwa .

• Berkeley protestował przeciwko używaniu rachunku różniczkowego

• Na gruncie empiryzmu trudno jest wyjaśnić genezę i naturę 

matematyki  

• Terminy fizyka jak masa, siła, pole , przyczyna  są nieempiryczne. 

Empiryzm –Bacona, Milla 

• Pierwszy nowożytny empirysta, podjął próbę określenia właściwych 

metod nauki, która ma rozwijać się i przynosić korzyści ludzkości a nie 

być dziełem ekscentryków.  

• Prawa nauki  są wnioskowane z jednostkowych przypadków  metodą 

indukcji(antycypacja kanonów Milla) 

• Poszukiwanie praw przyrody to zadanie wyobraźni i intelektu, nie są 

one mechanicznym zbieraniem faktów. 

• Nauka dotyczy prawidłowości zjawisk a nie istot rzeczy 

• Źródłem pewności w nauce są zdania sprawozdawcze z opisów 

doświadczeń  i reguły udoskonalonej indukcji 

• Jego reguł metodologicznych nie udało się zastosować w nauce. 

• Zwalczał metafizykę jako jałowe rozważania 

• Empiryści skrajni twierdzą, że dane zmysłowe są jedynym źródłem i 

dowodem dla wiedzy

• E. umiarkowani, że dane zmysłowe odgrywają główną rolę jako źródło 

wiedzy i kryterium prawdy

• Empiryzm J.S. Milla – ostatnia próba zbudowania metodologii 

empirystycznej . Matematyka jest wiedzą indukcyjną. Pewność wiedzy 

pochodzi z niezmiennych związków przyczynowo-skutkowych. Kanony  

indukcji Milla. Nikt nigdy nie zastosował ich do odkrywania praw nauki. 

• Wstęp do badan przyrodniczych,(1830) System Logiki dedukcyjnej i 

indukcyjnej 1843. 

•  

Kanta synteza empiryzmu i racjonalizmu 

• Pierwszy, który zaakceptował fizykę klasyczną. Uznał 

ja za wiedze pewna i konieczną. 

• Krytyka czystego rozumu 1781 nie była metodologią 

lecz miała charakter ogólnofilozoficzny. 

• Sądy syntetyczne a priori, mówią coś o świecie i są 

koniecznie prawdziwe.   - takimi sądami są 

twierdzenia  arytmetyki, geometrii euklidesowej i 

zasady czystego przyrodoznawstwa 

(matematycznego) – takie jak zasada zach. Energii, 

prawo, ze wszystkie zjawiska są uwarunkowane 

przyczynowo, prawa ruchu itp. (empiryści określali je 

jako metafizyczne) 

• Powszechnie zaczęto w filozofii uważać mechanikę 

klasyczna  za tak pewną naukę jak geometrię 

Euklidesa . 

Aksjomaty  geometrii  Euklidesa 

• Aksjomaty geometrii Euklidesa.(w uproszczeniu) 

o 1. przez dwa punkty przechodzi dokładnie jedna 

prosta

o Odcinek można przedłużyć w obie strony w sposób 

nieograniczony 

o Z dowolnego punktu można zatoczyć okrąg o 

dowolnym promieniu 

o Wszystkie kąty proste są sobie równe. 

• Z  tych czterech twierdzeń wynika część geometrii 

Euklidesa Dla dowiedzenia innych, wydawało się 

oczywistych należy dodać jeszcze jedno założenie tzw. 

piaty aksjomat. (ma on kilka sformułowań- jedno z 

nich) 

o Przez  dowolny punkt przechodzi dokładnie jedna 

prosta równoległa do danej , lub Suma katów 

dowolnego trójkata wynosi 180˚ 

Geometrie nieeuklidesowe 

• Janas Bolay i Nikołaj Łobaczewski sformułowali podstawy 

systemu geometrii, w którym przez punkt może przechodzić 

więcej niż jedna prosta równoległa do danej a suma katów 

trójkąta wynosi mniej niż 180˚ 

• Cztery pierwsze aksjomaty i wynikająca z niej część geometrii 

Euklidesa pozostają w nowej geometrii ważne

• Georg Riemann 1854) zastąpił 5 aksjomat twierdzeniem, że 

każde dwie proste dziś w przestrzeni się przetną,  nie ma 

prostych równoległych lub suma katów trójkąta wynosi więcej niż 

180 ˚ 

• Odkrycia te podważyły konieczność sądów geometrii 

Euklidesowej . Nie są to zdania  syntetyczne a priori. Są to 

zdania analityczne a priori wynikające z przyjętych aksjomatów 

systemu 

• Podobnie w związku z pojawieniem się  TW  Einsteina i  Teorii 

Kwantowej Prawa fizyki klasycznej straciły status sądów 

syntetycznych a priori czyli koniecznych i faktualnych. 

• Dla dalszego rozwoju nauki decydujące stały się poglądy G. 

Fregego i E. Macha z jednej a Henriego Poincarego z drugiej 

strony. Punktem wyjścia obu stanowisk była krytyka poglądów 

Kanta a szczególnie sadów syntetycznych a priori. 

Zakwestionowanie zdań syntetycznych a priori 

• Poglądy Macha i Fregego z jednej a H. Poincarego z drugiej strony 

stały się decydujące dla rozwoju dwu nurtów nowej filozofii nauki; 

empiryzmu logicznego oraz konstrukywizmu i konwencjonalizmu .  

• Punktem wyjścia dla obu nurtów była krytyka poglądów Kanta a w 

szczególności odrzucenie sądów syntetycznych a priori, 

• Frege odrzucił pogląd, ze twierdzenia arytmetyki maja charakter  

syntetyczny są to twierdzenia analityczne. Prawa logiki zaś to prawa 

prawdy istniejące w trzecim świecie – nie psychiczne i nie materialne. 

• Sądy geometrii Frege uznawał za sądy syntetyczne a priori – jednak 

po rozłożeniu geometrii na matematyczna i fizyczną zdania tej 

pierwszej uznano za sądy analityczne a tej drugiej za syntetyczne a 

posteriori 

• Kandydatem na prawa syntetyczne a priori pozostały tylko 

twierdzenia czystego  przyrodoznawstwa – te jednak jak ogłosił w 

1882 r. E. Mach są jedynie myślowymi skrótami w opisie i 

przewidywaniu danych zmysłowych.  

• Ugruntowało się na nowo przekonanie, że zdań syntetycznych a priori 

nie ma. Są poznawczo puste sądy analityczne oraz przedstawiające 

fakty, zdania empiryczne. 

Źródła logicznego empiryzmu 

• Empiryzm klasyczny zapoczątkowany został 

przez  J. Locke’a „Rozważania dotyczace 

rozumu ludzkiego” -1690 – D. Hume, 

Berkeley, J.S. Mill

• Uważali, że cała wiedza pochodzi z wrażeń. 

Wrażenia powstają  w rezultacie 

zmysłowego kontaktu z rzeczami 

istniejącymi na zewnątrz umysłu. (Locke) 

Nie mamy dowodu na istnienie ciał 

materialnych- istnieją tylko nasze 

dusze(umysły) i Bóg (Berkeley)Nie mamy 

podstaw aby przyjmować ani istnienie 

rzeczy ani istnienie naszych dusz. Istnieje 

tylko strumień  wrażeń. (Hume)    

Poglądy E. Macha

• Stanowisko skrajnego empiryzmu – cała nasza wiedza, łącznie z 

matematyczną wywodzi się z wrażeń. Wszystko co istnieje to wrażenia. 

• W jego rozumieniu istnienie wrażeń nie zakłada istnienia 

substancjalnych przedmiotów, które są przyczyną wrażeń ani 

podmiotu, który doznaje wrażeń. Mach niczego takiego nie zakłada. 

• Elementami wrażeń są jakości zmysłowe jak zapachy barwy dźwięki, 

które splatają się w  różne konfiguracje wrażeń.

•  Nieustannie zmieniający się kalejdoskop wrażeń nazywamy duszą – 

jego istota jest wola przejawiająca się w pragnieniu trwania i ekspansji . 

Narzędziem woli jest rozum, który opisuje strumienie elementów i stara 

się na ich podstawie przewidzieć następne konfiguracje. Aby taki opis 

był wykonalny tworzymy pojęcia teoretyczne 

• Np. słowo stół zastępuje niezwykle długi opis wrażeń zmysłowych 

wywołanych doświadczaniem  stołu gdy np. chodzimy po pokoju i 

obserwujemy go pod różnymi kątami  i z różnej odległości 

• Na bardziej zaawansowanym poziomie pojawiają się pojęcia „masa” , 

„atom”

• To zdrowy rozsądek- przesąd wyodrębnia w strumieniu wrażeń to co 

nazywamy z jednej strony umysłem, duszą, jaźnią z drugiej to co 

uważamy za świat materialny. 

• Jest jedna nuka -   (psychologia i fizyka) gdyż wszystkie dyscypliny 

badają wrażenia –maja więc ten sam przedmiot. Różni je zakres 

związków pomiędzy wrażeniami 

• Część skrótowych ujęć tworzymy na poziomie przedwerbalnym – stąd 

wrażenie, że jest to wiedza pewna. Jedynie takie poczucie pewności 

różni wiedzę matematyczną czy logiczną od  faktualnej.

Poglądy E.Macha c. d

. 

• Teorie nigdy nie są pewne w sposób ostateczny

• Nie istnieje uniwersalna metoda tworzenia teorii – w trakcie jej 

tworzenia naukowcy posługują się rozmaitymi metodami .

• Bywają różne systemy teoretyczne i czasami musimy wybierać między 

 nimi

• Kryterium akceptacji lub wyboru jest ekonomiczność opisu i sukces w 

przewidywań. Jeśli te kryteria są spełnione, to zaczynamy sądzić, że 

świat jest taki  jakim go opisujemy. To co jest myślowym narzędziem 

podnosimy do rangi przedmiotu badań.

• Rzeczy  materialne są tylko skrótowymi symbolami myślowymi, 

znakami pewnych grup elementów, które po za nasza myślą nie maja 

odniesień. 

• Podjął się usunięcia z fizyki bytów nieobserwowalnych takich jak siła, 

masa przestrzeń absolutna,9 doświadczenie z cieczą w obracającym 

się kuble zinterpretowane, że jest to ruch nieinercjalny nie w 

przestrzeni absolutnej a względem gwiazd stałych)  czas absolutny itp. 

• Krytykował pojecie materii, które jego zdaniem przyjmujemy by 

wyjaśnić porządek wrażeń. Nauka powinna porzucić takie pozory 

wyjasniania 

• Jedynym zadaniem nauki jest dostarczanie ekonomicznego opisu i 

pzrewidywan. 

Wpływ B. Russella na rozwój e. l. 

• Zapoczątkowany przez Fregego logicyzm w 

matematyce doprowadził do sformułowania w pracach. 

Giuseppe Peano, G.Cantora  E. Zelmera i głównie B. 

Russella klasycznego  systemu logiki, składającego się 

z klasycznej logiki zdań  i klasycznej logiki predykatów, 

 

• Tezy logiki klasycznej są zdaniami zawsze prawdziwymi 
• Aby dowieść prawdziwości zdań o faktach np. „pada 

deszcz” musimy wiedzieć coś o świecie- musimy 

porównać to zdanie z faktem(cokolwiek by to znaczyło)

• Zdanie deszcz pada lub nie pada dowodzimy  bez 

odwoływani a się do stanów rzeczy. 

Potrzeba języka idealnego

.

• Źródła nieporozumień i trudności w 

rozwiązywaniu problemów filozoficznych 

upatrywał Russell w niejednoznaczności 

i nieprecyzyjności logicznej języka 

• Przykład „ obecny król Francji jest łysy” – 

Forma logiczna zdań inna od formy 

gramatycznej. Idealny język powinien 

odwzorowywać formę logiczną zdań.

• Postulat atomizmu logicznego. 

• Największy wpływ wywarł jednak Traktat 

logiczno- filozoficzny L. Wittgensteina.