DYSKURSY W EDUKACJI 

WCZESNOSZKOLNEJ 

WG. D. KLUS -STAŃSKIEJ

Pojecie dyskursu należy do 

wieloznacznych potocznie używane jest 

jako synonim rozmowy czy dyskusji

.

• Jednak w pedagogice nie tylko o 

lingwistyczne aspekty tu chodzi ale 

także  o komunikacyjne. 

• Pedagogika to zarazem dyscyplina 

naukowa jak i działalność realizowana w 

szkołach ( tu czasami to pedagogia). 

•  Dyskurs realizuje się w określonych 

praktykach społecznych. Dyskurs zatem 

nie jest tylko mówieniem o świecie ale 

będąc też sposobem jego rozumienia, 

nadaje sens otaczającej nas 

rzeczywistości i bierze udział w jej 

konstruowaniu.

Prof. T. Bezwińska analizując 

dyskursy edukacyjne, opisując je 

w trzech wariantach jako

: 

• obecny w szkole gatunek mowy, 
• zdarzenia interakcyjne, 
• typ wypowiedzi i wytwarzania 

wiedzy o edukacji w określonych 
warunkach historycznych.

 

Dyskursy pedagogiki wczesnoszkolnej to 

systemy i sytuacje wypowiedzi na tematy 

będące jej przedmiotem (dziecko jego rozwój, 

wczesna edukacja, nauczanie, uczenie się, 

program, lekcja)

• Dyskurs ustala pewien rodzaj 

porządku społecznego. 

• Dyskurs nie tylko opisuje i 

wyjaśnia ale też tworzy 

rzeczywistość społeczną.

• Wszystkie elementy pedagogiki 

też są dyskursywne – dziecko, 

rozwój nauczyciel,  wychowanie, 

podręcznik, itp. 

Rzeczywistość wczesnoszkolna jest taka jak o niej 

mówimy. Obszary dyskursów w edukacji 

wczesnoszkolnej wyznaczają zakresy dwóch grup 

pytań: 

• Kim jest dziecko, na czym polega 

jego rozwój jakie ma zdolności 
intelektualne, społeczne? Czym 
jest uczenie się i nauczanie?

• Czym są określane obserwowane 

czynności ucznia i nauczyciela? 
Jaki jest ich sens? Jaką wiedzę 
zawiera ten lub inny podręcznik?

DYSKURS KRYTYCZNO-

EMANCYPACYJNY

„Edukować to skłaniać do krytycznego 

angażowania się”

• Źródła: socjologiczne teorie konfliktu, pedagogika 

krytyczna, pedagogika emancypacyjna, pedagogika 

oporu.

• Rozwój dziecka: inicjowany jest przez napięcie między 

kooperacją a oporem; polega na nabywaniu 

kompetencji emancypacyjnych i zdolności do roszczeń 

wobec przynależnych praw (również intelektualnych).

• Zaufanie do wiedzy: wysokie, uczeń traktowany jako 

kompetentny intelektualnie w podejmowanym wysiłku 

rozumienia skonfliktowanego, pełnego problemów i 

niejasności świata.

• Koncepcje i decyzje: treścią i celem edukacji jest 

wzmacnianie zdolności do podejmowania 

autonomicznych (również ryzykownych) decyzji 

intelektualnych, aksjologicznych, społecznych itd.

• Tworzenie wiedzy: polega na stawaniu się 

zdolnym do zaangażowanej krytyki i 

uaktywniania własnych strategii 

intelektualnych.

• Projekt zajęć: otwarty, elastyczny, 

budowany wokół problemów i kontrowersji.

• Oddziaływanie: symetryczne, ujawniające 

polityczność i konieczność zaangażowania.

• Typowa leksyka: zaangażowanie, 

rozumienie, emancypacja.

• Potoczny opis mechanizmów uczenia się: 

„Myśl po swojemu. Ma do tego prawo”.

• Metafory: nauczyciel- rewolucjonista, 

moderator; uczeń- bojownik; klasa- forum 

dyskusyjne, centrum inicjatyw.

DYSKURS KONSTRUKTYWISTYCZNO-

ROZWOJOWY

„Edukować to organizować środowisko”

• Źródła: konstruktywizm poznawczo-rozwojowy, 

progresywizm, pedagogika liberalna.

• Rozwój dziecka: definiowany przez indywidualny 

przyrost kompetencji badawczych, przebieg 

poprzez błędy, chybione hipotezy i ich 

samodzielną rekonstrukcję.

• Zaufanie do wiedzy: zaufanie do wiedzy osobistej 

(ucznia i nauczyciela), budowanej na drodze 

rozwiązywania osobiście angażujących 

problemów; wiedza ucznia akceptowana jako 

niedoskonała, ale właściwa rozwojowo.

• Koncepcje i decyzje: symetryczne, uczeń 

zachęcany do samodzielnego tworzenia koncepcji 

i podejmowania decyzji, nawet błędnych 

(„spróbuj”) 

• Tworzenie wiedzy: samodzielna, aktywna 

konstrukcja i rekonstrukcja umysłowych 

modeli rzeczywistości nie wymaga 

obecności dorosłego.

• Projekt zajęć: organizacja warsztatu 

badawczego i zadań problemowych, efekty 

definiowane jako względnie 

nieprzewidywalne

• Oddziaływanie: organizacyjne, prowokacja 

poznawcza.

• Typowa leksyka: badanie, eksplorowanie, 

eksperymentowanie, uczenie się.

• Potoczny opis mechanizmów uczenia się: 

„Próbuje, aż dorośnie i zrozumie”.

• Metafory: nauczyciel- mecenas, 

organizator; uczeń- naukowiec; klasa- 

laboratorium badawcze.

DYSKURS FUNKCJONALISTYCZNO-

BEHAWIORYSTYCZNY

„Edukować to kierować”

• Źródła: funkcjonalizm, behawioryzm, 

pedagogika pozywistyczno - konserwatywna.

• Rozwój dziecka: ujmowany liniowo i 

hierarchicznie, związany ze spełnianiem 

standardów, poddawany pomiarowi 

dydaktycznemu.

• Zaufanie do wiedzy: wiedza akceptowana 

pochodzi z ustaleń zewnętrznych; nie należy ani 

do ucznia, ani nawet do nauczyciela.

• Koncepcje i decyzje: koncepcje zewnętrzne 

(poza przypadkami nauczycieli – nowatorów), 

decyzje pozornie nauczycielskie, nie 

refleksyjnie przejmowane z obowiązującej 

pedagogii; decyzyjność ucznia niedopuszczalna.

• Tworzenie wiedzy: rozumiane jako 

przyswajanie informacji i instrukcji 

pochodzących z zewnętrznego 

przekazu.

• Projekt zajęć: uniwersalny, 

szczegółowy konspekt lekcji

• Oddziaływanie: wdrożeniowo- 

korekcyjno- interwencyjne.

• Typowa leksyka: przyswajanie, 

ćwiczenie, wdrażanie, kształtowanie, 

zapoznawanie, nauczanie.

• Metafory: nauczyciel- rzemieślnik; 

uczeń- puste naczynie; klasa- warsztat.

• Potoczny opis mechanizmów uczenia 

się: „Słuchaj i ucz się”.

DYSKURS KONSTRUKTYWISTYCZNO-

SPOŁECZNY

„Edukować to wspierać/współpracować”

• Źródła: interakcjonizm, konstruktywizm 

społeczno- rozwojowy.

• Rozwój dziecka: przejście od potoczności do 

nauki przebiega dzięki współpracy z 

dorosłym, uwarunkowanej edukacją.

• Zaufanie do wiedzy: ograniczone, uczeń 

bardziej kompetentny dzięki wsparciu 

nauczyciela.

• Koncepcje i decyzje: tworzone i podejmowane 

pod kontrolą nauczyciela.

• Tworzenie wiedzy: negocjacje między 

pojęciami potocznymi (skonstruowanymi 

przez dziecko) a publicznymi/naukowymi 

(reprezentowanymi przez dorosłego 

• Projekt zajęć: zindywidualizowany, 

kierująco- konsultacyjny.

• Oddziaływanie: pomocowe, 

współpracujące.

• Typowa leksyka: wsparcie, 

kształtowanie, prowadzenie.

• Potoczny opis mechanizmów uczenia 

się: „Wiele potrafi, ale potrzebuje 
pomocy”.

• Metafory: nauczyciel- doradca, 

przewodnik; uczeń- asystent, 
terminator; klasa: warsztat mistrza

DYSKURS HUMANISTYCZNO- 

ADAPTACYJNY

„Edukować to akceptować”

• Źródła: naturalizm. Psychologia humanistyczna, 

pedagogika romantyczno- liberalna, personalizm.

• Rozwój dziecka: wiązany z potencjałem 

samorozwojowym i zdobywaniem samowiedzy; 

niemierzalny.

• Zaufanie do wiedzy: akceptowana intuicja i wiedza 

nauczyciela; afirmacja dziecięcego braku wiedzy 

jako „naturalnego”; nieufność wobec poszerzania 

wiedzy ucznia, infantylizowanie treści; zaufanie 

do samowiedzy dziecka.

• Koncepcje i decyzje: pozornie symetryczne (w 

rzeczywistości nauczyciel postępuje tak, by 

dziecko chciało tego, czego on chce); decyzyjność 

i koncepcyjność ucznia w sprawach 

drugorzędnych; decyzje dorosłych uzasadniane 

merytorycznie, a nie statusem.

• Tworzenie wiedzy: osobiste, 

zindywidualizowane, skoncentrowane 

na relacjach interpersonalnych.

• Projekt zajęć: ramowy, elastyczny, 

procesualny, oparty na swobodnej 

komunikacji i zabawie oraz 

identyfikacji potrzeb dziecka.

• Oddziaływanie: partnersko-

terapeutyczne, troskliwa akceptacja.

• Typowa leksyka: ekspresja, zabawa, 

spontaniczność, działanie, uczenie się, 

samorozwój i bycie sobą.

• Metafory: nauczyciel- ogrodnik, uczeń- 

cenna roślina; klasa- słoneczna polana.

• Potoczny opis mechanizmów uczenia 

się: „Pozwólmy jej/mu być dzieckiem”.