Stres i traumatyczne
doświadczenie a
zdrowie
Stres i traumatyczne
doświadczenie a
zdrowie
Definicja stresu
Definicja stresu wg Hansa
Seyla – zjawisko biologiczne,
stanowiące niespecyficzny sposób
reakcji organizmu na stawiane mu
wymagania: fizyczne, psychiczne
lub somatyczne. Może być ono
traktowane jako następstwo
każdego wydarzenia, wobec
którego staje człowiek.
Definicja stresu
Pojęcie stresu wg Richarda
Lazarusa i Suzan Folkman.
Badacze mówią o stresie dopiero
wtedy, gdy człowiek jest pewny, że
nie poradzi sobie z wymogami danej
sytuacji i że nie dysponuje
dostatecznymi możliwościami
skutecznej obrony przed
zagrożeniami
Interakcyjny model stresu
Stresor
Reakcja
krótkotrwał
a
Ocena
poznawcza
Zasoby
odporności
na stres
Eustres
Dystres
Efekty
neutralne
Kategorie stresorów
według Lazarusa i
Cohena
• kataklizmy – wypadki zdarzające się
kilku osobom lub całym społecznościom
jednocześnie, zwykle są
nieprzewidywalne (np. klęski żywiołowe,
wojny, skażenia chemiczne); ludzie
zmagający się z tego rodzaju stresorami
dzielą stres z innymi, którzy przechodzą
te same trudności oraz otrzymują pomoc
i wsparcie ze strony społeczeństwa i
rządu
• stresory osobiste – dotyczą
poszczególnych osób, są to takie
zdarzenia, jak: śmierć bliskiej osoby,
choroba, utrata pracy, niezdanie
egzaminu; mogą, lecz nie muszą być
przewidywalne; wymagają dużych
wysiłków do poradzenia sobie ze
stresem
• stresory drugoplanowe – codzienne
problemy życiowe, które denerwują
ludzi i im przeszkadzają, należą do nich,
np.. hałas w miejscu pracy, głośna
muzyka, korek w ruchu ulicznym
Ocena poznawcza
•
ocena pierwotna – odnosi się do zdarzenia, dotyczy
wpływu, jaki będzie miał stresor; zadajemy sobie
pytanie – jaką cenę za to zapłacę?; zdarzenie, które
wiąże się z krzywdą, stratą lub zagrożeniem będzie
oceniane jako stresujące
• ocena wtórna – dochodzi do niej wówczas, gdy
sytuację uznajemy za stresową, tu zadajemy sobie
pytanie – jak mogę poradzić sobie ze stresorem?;
oceniamy własną zdolność wykorzystania zasobów
odporności za stres i zdolności poradzenia sobie z
nim.
Zasoby odporności na stres wg
Antonovskyego
• materialne – pieniądze i wszystko, co można za nie kupić,
np.: jedzenie, mieszkanie, lekarstwa
• fizyczne – pozytywne cechy człowieka, np: atrakcyjność,
zdrowie, siła
• intrapersonalne – siły wewnętrzne, które pomagają
człowiekowi pogodzić sobie z wydarzeniami życiowymi, np.
samoocena
• informacyjne i edukacyjne – wiedza, wykształcenie
• kulturowe – kultura, daje poczucie koherencji – stopień
trwałego poczucia pewności, że życie ma sens
eustres, dystres i efekty neutralne
• eustres – pozytywne następstwa stresu; siła umożliwiająca
człowiekowi skuteczne działanie w chwili kryzysu, mobilizuje
do działania, zwiększa energię, pozwala pokonać
przeszkody, np. w czasie egzaminów stres zmusza do
większego wysiłku, poprawia się koncentracja, zwiększa
wydajność pracy mózgu
• dystres – negatywne następstwa nadmiernego lub
długotrwałego stresu, np: apatia, niepokój, niezdolność do
skutecznego działania; stres może powodować uszkodzenia
układu immunologicznego, sprawiając, że osoba żyjąca w
stresie będzie bardziej podatna na choroby.
• efekty neutralne – z wieloma stresorami człowiek sobie
radzi tak, że nie wywierają one na niego żadnego wpływu
najbardziej stresujące wydarzenia wg T.
Holmesa
Zdarzenie
Skala siły
wpływu
Śmierć współmałżonka
Rozwód
Separacja
Śmierć bliskiego członka
rodziny
Kara więzienia
Własna choroba
Małżeństwo
Utrata pracy
100
73
65
63
63
63
53
50
Zdarzenie
Skala siły
wpływu
Zmiana stanu zdrowia członka
rodziny
Ciąża, poród
Śmierć bliskiego przyjaciela
Kredyt ponad 10 000 dolarów
Wybitne osiągnięcia osobiste
Zmiana miejsca zamieszkania
Zmiana szkoły
Urlop
Boże Narodzenie
44
40
37
31
28
20
20
13
12
Traumatyczne doświadczenia i ich wpływ na
zdrowie
•
Kataklizmy i katastrofy – sytuacje, w których
istnieje poważne zagrożenie życia i zdrowia,
sytuacje w których dochodzi do konfrontacji ze
śmiercią, psychicznym lub fizycznym
cierpieniem. Zdarzenia te pojawiają się
niespodziewanie i trudno je przewidzieć,
stanowią duże zagrożenie dla życia i zdrowia
jednostki, grup społecznych, powodują
przeżycia ekstremalne, wykraczające poza ramy
dotychczasowych doświadczeń człowieka.
Budzą lęk, przerażenie, panikę lub lękowe
zahamowanie aktywności.
Skutki stresu traumatycznego wg Fran
Morris
• Konkretne zaburzenia psychiczne – symptomy
stresu pourazowego, depresja, stany lękowe, panika
• Niespecyficzne poczucie dystresu –
zniechęcenie, rezygnacja, apatia
• Problemy i dolegliwości zdrowotne –
zaburzenia snu, pokryzysowy wzrost konsumpcji
alkoholu, leków, narkotyków, papierosów
• Chroniczne trudności życiowe
Problemy życiowe doświadczalne przez ofiary oraz
inne osoby zamieszkujące tereny ogarnięte
kryzysem – przyrost obowiązków w domu i pracy,
trudności finansowe, konflikty z innymi ludźmi,
problemy z likwidowaniem szkód i powrotem do
normalności
• Straty w zasobach psychospołecznych
pokryzysowe obniżenie się u osób
poszkodowanych poczucia wsparcia
społecznego przez ofiary; poczucie
osłabienia więzi społecznej; pesymizmu
• Problemy specyficzne dla dzieci i
młodzieży nadmierna zależność od
dorosłych, częste napady złości, lęk przez
separacja, zachowania agresywne, drobna
przestępczość oraz inne problemy z
prawem.
Zespoły stresu pourazowego
• Reakcje utrzymujące w psychice treści wydarzeń
traumatycznych, powracające przykre
wspomnienia w postaci myśli i obrazów,
koszmarne sny na temat zdarzenia, poczucie
powtarzającej się traumy, uczucie intensywnego
lęku w sytuacjach przypominających wydarzenie
• Reakcje unikania bodźców kojarzonych z traumą
to: unikanie rozmów, wspomnień na temat
traumatycznych zdarzeń, unikanie miejsc i
czynności przypominających traumę, uczucie
obojętności wobec ludzi
• Zaburzenia wegetatywne i pobudzenia: zaburzenia
snu, drażliwość, gniew, wybuchowość, kłopoty z
koncentracją, nadmierna czujność
Stres społeczny a choroba
–
zmiana społeczna – „stres współczesnego życia” –
problemy urbanizacji i industrializacji, które mogą
prowadzić do częstych zachorowań, zgłasza w
populacjach nieprzygotowanych do tych doświadczeń
–
migracje ludności – migracje ludności ze wsi do
miasta, z jednego kraju do drugiego, zgłasza imigracje
do obcych kultur powodują występowanie zaburzeń
zdrowia psychicznego
–
utrata bliskiej osoby – w wyniku badań
prowadzonych w Wielkiej Brytanii stwierdzono większa
umieralność w wieku 55 lat i powyżej w okresie 6
miesięcy po śmierci żony, powodem były choroby
serca; natomiast utrata męża bywa dla kobiety
przyczyną powstających problemów psychologicznych,
np: poczucia osamotnienia
–
praca – według powszechnej opinii stres w
pracy wpływa na powstawanie chorób serca,
jednak badania nie potwierdzają tej opinii
–
rola zdarzeń życiowych
śmierć bliskiej osoby, utrata pracy, przejście na
emeryturę itp. może mieć związek z
występowaniem chorób fizycznych, takich jak:
wrzody dwunastnicy, pokrzywka, występowanie
zaburzeń fizycznych
–
zdarzenia życiowe a choroba psychiczna –
zdarzenia życiowe nie powodują choroby,
wpływają raczej na prawdopodobieństwo jej
powstawania; uczucie beznadziejności, brak
poczucia pewności siebie, negatywna
samoocena wywołana zdarzeniem życiowym
mogą prowadzić do depresji
–
wsparcie społeczne – pomoc ze strony
rodziny, sąsiadów, przyjaciół, silne więzi
kulturowe stanowią tzn. czynnik ochronny,
zmniejszający wpływ zdarzeń życiowych,
wyzwalających podatność na choroby.
Bibliografia
• Kanciasty K., Klęska żywiołowa czy katastrofa społeczna?,
Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2003.
• Mietzel G., Wprowadzenie do psychologii, Gdańskie
Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2001.
• Oniszczenko W., Stres to brzmi groźnie, Wydawnictwo
Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1993.
• Sęk H., Wprowadzenie do psychologii klinicznej,
Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2001.