Zaburzenia lękowe u
dzieci i
młodzieży.
Zaburzenia lękowe u
dzieci i
młodzieży.
Lęk
grupa specyficznych reakcji
emocjonalnych charakteryzujących się
nieprzyjemnym zabarwieniem. Jednostka
wobec doznanych emocji odczuwa
bezradność, wewnętrzne spięcie, nie
może się skoncentrować i doznaje szeregu
dyskomfortowych doznań fizjologicznych
(pocenie się, drżenie i napięcie mięśni
itp.)
LĘK - występuje w obliczu zagrożeń irracjonalnych lub nagle i
nieoczekiwanie, bez poprzedzającego uświadomienia sobie
jakiegokolwiek, nawet subiektywnego zagrożenia; powstaje na skutek
wyobrażania sobie zagrożenia np.
• dziecko może przywoływać w wyobraźni zagrożenie, którego kiedyś
już doświadczyło realnie - lęk odtwórczy
•dziecko może tworzyć własny świat lęków (mocno związany żywą
wyobraźnią pociechy) - lęk wytwórczy
Przyczyną lęku może być także niezaspokojenie potrzeb dziecka -
fizjologicznych (głód) czy psychicznych (brak poczucia bezpieczeństwa,
miłości).
Lęk czasami spełnia pozytywną rolę - ratuje zdrowie i życie dziecka.
Dlatego powinno się uszanować naturalny odruch unikania tego, co
wzbudza lęk, co wydaje się dziecku niebezpieczne.
Rozróżnia się przeżywanie:
lęku realnego,
lęku wyobrażeniowego,
pierwotnego,
wtórnego.
LĘKI MAŁEGO DZIECKA
Każdy wiek ma swoje lęki.
Każdemu dziecku mogą przydarzyć się jakieś
nieszczęśliwe wypadki, które stają się
następnie powodem lęków. Obowiązkiem
rodziców jest strzec przed nimi dziecko, ale
niemożliwe jest całkowite ich
wyeliminowanie. Wydaje się, że dziecko musi
w czasie rozwoju przejść przez pewne fazy
stanów lękowych. Występują różnice
indywidualne, ale każdy wiek ma właściwe mu
lęki.
2 lata:
- słuchowe np. pociąg, grzmot, odkurzacz,
- wizualne np. ciemne kolory, duże przedmioty,
kapelusze
- przestrzenne np. zabawka czy łóżeczko przeniesione w
inne miejsce, przeprowadzka
- związane z ludźmi np. nieobecność matki- deszcz i
wiatr, zwierzęta, szczególnie dzikie
•
2,5 roku:
- głównie przestrzenne np. obawa przed ruchem albo
przesuwaniem przedmiotów, zbliżające się duże
przedmioty
3 lata:
- głównie wizualne np. starzy ludzie, maski
- ciemność, zwierzęta, policjanci, włamywacze, wieczorne
wyjście rodziców,
4 lata:
- słuchowe, głównie odgłosy silników
- ciemność, dzikie zwierzęta, wyjście matki, głównie wieczorem,
5 lat:
- niewiele lęków, głównie wizualne
- konkretne np. potłuczenie się
- ciemność, obawa, że matka nie wróci do domu
6 lat:
- duże natężenie stanów lękowych wywołanych przez bodźce
dźwiękowe np. dzwonek do drzwi, nieprzyjemny ton głosu, odgłosy
ptaków i owadów, spłukiwanie wody w toalecie
- obawa przed światem nadprzyrodzonym lęk, że ktoś chowa się
pod łóżkiem
- przestrzenne- obawa przed zgubieniem się, obawa przed
żywiołami, lek przed samotnym zasypianiem i zostawaniem w
domu, strach o zdrowie i życie matki, lęk przed pobiciem, dzielne
znoszenie dużych ran a złe małych, lęk przed widokiem krwi
7 lat:
- dużo lęków, głównie wizualnych - ciemność, strych, piwnica, lęk
przed wojną, szpiegami, włamywaczami, lęki stymulowane
mediami, lęk przed spóźnieniem do szkoły i brakiem akceptacji
innych
• 8-9 lat:
- mniej lęków i mniej intensywne nie boi się wody, mniej
ciemności, lepsza umiejętność oceny sytuacji,
- obawy uzasadnione np. porażka w szkole, własne zdolności
• 10 lat:
- dużo lęków, głównie związane ze zwierzętami - szczególnie
dzikimi i wężami, niektóre boją się ciemności, wysokich
pomieszczeń, ognia przestępców, niektóre wymieniają czego się
nie boją - ciemności, psów, zostać same w domu
Ze względu na czas trwania zaburzeń
lękowych rozróżniamy:
1. lęk uogólniony, utrzymujący się długotrwale, zwykle
nie osiągający skrajnego nasilenia;
2. lęk napadowy ( zwany także atakami paniki, których
nasilenie jest zwykle maksymalne) występujący
epizodycznie, zwykle napadowo.
Komponenty somatyczne lęku
Lękowi towarzyszą zazwyczaj zaburzenia
psychosomatyczne:
• pocenie się,
• drżenie,
• tężenie mięśni,
• mrowienie,
• ból serca,
• zakłócenia oddychania,
• biegunka,
• moczenie się
•
reakcja lękowa jest zbyt silna w stosunku do
bodźca
• towarzyszą jej reakcje somatyczne: np.
blednięcie, pocenie się, drżenie, zmiany akcji
serca, utrata przytomności
• lęk permanentnie pochłania uwagę dziecka, nie
przemija
Niepokojące objawy:
Strach
Jest reakcją na konkretne
zagrożenie, występuje w obliczu
rzeczywiście występującego
zagrożenia dobrostanu osoby (np.
egzamin), czy niebezpieczeństwa
(np. ryzyko zranienia)
Strach i lęk są jednymi z częściej
przeżywanych i rozpoznawanych przez nas
emocji. Składa się na nie:
• odczuwana psychicznie obawa,
• objawy cielesne towarzyszące tym emocjom,
jak również
• zachowania podejmowane w celu uniknięcia
przedmiotu wywołującego strach czy lęk.
Zaburzenia lękowe
To przedłużające się stany lękowe, bez obiektywnych
przyczyn; mogą one sparaliżować życie osoby
dotkniętej nimi, z życiem rodzinnym i towarzyskim
włącznie; zaburzenia lękowe są najbardziej
powszechnymi problemami zdrowia psychicznego.
Występują, gdy lęk osiąga nasilenie i częstość taką, że
destabilizuje życie i/lub powoduje stopniowe
podporządkowanie życia lękowi
Ocenia się, że dotykają przeciętnie jedną na dziesięć
osób. Są bardziej rozpowszechnione wśród kobiet niż
wśród mężczyzn, dotykają zarówno dzieci jak i
dorosłych. Zaburzenia lękowe są chorobami. Mogą być
diagnozowane i leczone.
Wybrane przyczyny zaburzeń
lękowych:
traumatyczne wydarzenia,
zaburzone poczucie bezpieczeństwa we wczesnym
dzieciństwie,
nieprawidłowe relacje rodzinne i wysoki poziom lęku w
rodzinie,
występowanie u rodziców zaburzeń lękowych, ale też
depresyjnych, czy innych chorób psychicznych,
czynniki genetyczne,
czynniki środowiskowe,
uczenie się lękowego reagowania .
LĘK SEPARACYJNY
Pierwsze lęki pojawiają się już w
niemowlęctwie.
Przy porodzie i w pierwszych tygodniach
życia dziecka jest to instynktowny niepokój
związany z dyskomfortem fizycznym (hałas,
ból, utrata równowagi). Ok. 7-8 miesiąca
życia – pojawia się lęk separacyjny przed
rozłąką z matką. Następnie pojawia się
strach przed symbolami kojarzonymi z
przykrymi doświadczeniami (np. strzykawki
- zastrzyk). Lęki, które wystąpią później,
najczęściej dotyczą ciemności, zwierząt,
złych snów i rozstań z osobami znaczącymi.
W okresie przedszkolnym pewien stopień lęku przed
separacją jest normalny. Mówimy o tego rodzaju
zaburzeniu, gdy objawy lęku (płacz, szloch, krzyk)
przedłuża się na więcej niż dwie godziny po rozstaniu z
opiekunem.
•W wieku przedszkolnym jednym z najczęściej
występujących objawów jest odmowa spania samemu.
• We wczesnym wieku szkolnym, najczęstszym objawem
jest niepokój, że coś się może stać osobie najbliższej oraz
odmowa chodzenia do szkoły.
• Licealiści, którzy cierpią na lęk separacyjny zazwyczaj
ukrywają ten lęk i jego objawy.
LĘK ZGENERALIZOWANY
Nadmierny lęk i niepokój
utrzymujący się przez
większość czasu przez
okres 6 miesięcy lub
dłużej dotyczący wielu
aktywności i wielu
sytuacji (takich jak szkoła
lub praca).
Lęk lub niepokój związany jest z trzema (lub więcej) z
pośród
sześciu następujących objawów Uwaga: W przypadku
dzieci tylko jeden objaw jest wymagany dla postawienia
diagnozy.
1.
zaburzenia snu (problemy z zasypianiem, częste
budzenie się, sen niespokojny),
2.
niepokój ruchowy lub uczucie nieprzyjemnego
podniecenia,
3.
problemy z koncentracją lub poczucie pustki w głowie,
4.
irytacja,
5.
duża męczliwość,
6.
napięcie mięśniowe.
Zaburzenia lękowe uogólnione najczęściej
spotykane są u młodzieży pomiędzy 14-
17 rokiem życia, rzadziej u dzieci
młodszych. Często współwystępowały z
innymi zaburzeniami lękowymi czy też
towarzyszyły im zaburzenia depresyjne.
Zaburzenia lękowe występują u około 30
% dzieci u których wcześniej występował
lęk separacyjny.
Zaburzenia leku uogólnionego często
występują u dzieci matek lękowych oraz u
dzieci z określonymi cechami osobowości
(jak zahamowanie, introwersja).
Zaburzenie lęku uogólnionego może
towarzyszyć również osobie w życiu
dorosłym w tej lub w postaci innego
zaburzenia lekowego - np. fobii społecznej
lub lęku napadowego
FOBIE
to zaburzenie nerwicowe, którego objawem
osiowym jest uporczywy lęk przed:
• różnymi określonymi sytuacjami,
• zjawiskami lub
• przedmiotami
związany z unikaniem sytuacji wywołujących go i
utrudnieniem funkcjonowania w społeczeństwie.
Najczęściej spotykanymi fobiami są: fobia
zwierząt (pająków, węży), lęk wysokości, lęk
przed krwią a także przed zakażeniem czy
zachorowaniem na poważną chorobę.
•Zaburzenia lękowe w postaci fobii w dzieciństwie
występuje najczęściej u ok. 10 % dzieci obojga płci,
szczyt zachorowań obserwuje się pomiędzy 5 a13
rokiem życia.
•Zaburzenie w postaci fobii prawdopodobnie ma
podłoże ewolucyjne. Reakcja lękowa ma znaczenie
adaptacyjne, powoduje konsekwencje biologiczne,
których celem jest uniknięcie zagrożenia.
•Największe znaczenie w rozwoju fobii w dzieciństwie
maja traumatyczne przeżycia doświadczane
bezpośrednio przez dziecko, ale też przez nie
wyobrażane jedynie na podstawie zasłyszanych
informacji.
Wyróżnia się 4 podtypy
fobii:
fobie środowiskowe - przed
zwierzętami, owadami, wodą,
wysokością
fobie związane z uszkodzeniami
ciała, krwią,
fobie sytuacyjne- jazda
samochodami, tunelami,
windami, mostami,
inne- np. unikanie sytuacji
związanych z wymiotami, przed
udławieniem się, głośnymi
dźwiękami.
Agorafobia
Agorafobia oznacza dosłownie lęk przed
otwartą przestrzenią, a także obejmuje obawy
przed znalezieniem się w takich miejscach jak
tłum, miejsca publiczne (np. sklep),
oddaleniem się od domu i samotnym
podróżowaniem (metrem, autobusem,
pociągiem czy samolotem). Wszystkie te
miejsca lub sytuacje są w podobny sposób
przeżywane jako niebezpieczne, według
chorego to właśnie w nich może wystąpić nagłe
pogorszenia jego stanu zdrowia.
Agorafobia wiąże się z przewidywaniem
niebezpiecznego incydentu
zdrowotnego. W tym miejscu trzeba
powiedzieć o istotnym związku między
agorafobią a napadami paniki.
Agorafobia jest często obawą przed
nawrotem przeżytego w niedalekiej
przeszłości napadu paniki.
Osoba z agorafobią skarży się często na
drżenie ciała, szybkie bicie serca, intensywne
pocenie się, bóle klatki piersiowej, trudności w
oddychaniu, uczucie duszenia się, nudności,
zawroty głowy, uczucie tracenia kontroli nad
sobą, obawę przed zemdleniem, obawę przed
nagłą śmiercią. Lęk ten występuje częściej u
dorosłych niż dzieci czy młodzieży. Pojawia się
w okresie dojrzewania.
Klaustrofobia
Jest nią niczym nie
uzasadniony lęk przed
przebywaniem w
zamkniętych,
niedużych
pomieszczeniach, np.
małych pokojach,
windach.
fobie dotyczące zwierząt i
owadów (zoofobie)
- 5 – 15% wszystkich fobii, początek
w dzieciństwie); lęk może
występować nie tylko przed samymi
zwierzętami, ale także
przedstawiającymi je zdjęciami i
obrazkami i wszystkim co może
kojarzyć im się z obiektem lęku
agrizoofobia - lęk przed dzikimi
zwierzętami
ailurofobia (felinofobia) - lęk
przed kotami
arachnofobia - lęk przed
pająkami lub innymi
bezkręgowcami zbliżonymi do
nich wyglądem
batrachofobia - lęk przed żabami
entomofobia - lęk przed owadami
equinofobia - lęk przed końmi
helmintofobia - lęk przed
robakami
ichtiofobia - lęk przed rybami
–
galeofobia - lęk przed rekinami
kynofobia - lęk przed psami
ofidofobia - lęk przed wężami
ornitofobia lub awizofobia - lęk
przed ptakami
fobie dotyczące elementów
otoczenia naturalnego
(20% wszystkich fobii)
aerofobia - lęk przed powietrzem
(wiatr, przeciąg, podróż kolejką
napowietrzną)
antofobia - lęk przed kwiatami
arsonofobia - lęk przed ogniem
asfaltofobia - lęk przed
wszechogarniającym asfaltem
(szczególnie widoczna u ludzi
zamieszkujących w dużych
aglomeracjach miejskich)
blanchofobia - lęk przed śniegiem
brontofobia - lęk przed burzą
hydrofobia - wstręt do picia wody
keraunofobia - lęk przed piorunami
mykofobia - wstręt do grzybów
ovophobia - lęk przed jajkami
fobie dotyczące urazów i
chorób
(15 – 25% wszystkich fobii, początek w
wieku średnim)
aidsfobia - lęk przed zakażeniem
wirusem HIV
akarofobia - lęk przed roztoczami,
zwłaszcza powodującymi świerzb
algofobia - lęk przed bólem
amathofobia - lęk przed kurzem
arachibutyrofobia - lęk przed zarazkami
bakteriofobia - lęk przed bakteriami
dysmorfofobia (DMF) - lęk przed
deformacją, zaburzenie spostrzegania
własnego ciała, objaw anoreksji i treść
urojeń hipochondrycznych w schizofrenii
emetofobia - lęk przed wymiotowaniem,
erytrofobia - lęk przed
zaczerwienieniem się (zwykle w
momencie adolescencji lub jako
symptom nerwicy lękowej)
hemofobia - lęk przed widokiem krwi,
(pobraniem krwi), występuje
bradykardia i omdlenia,
kancerofobia - lęk przed chorobami
maniafobia (agateofobia, dementofobia)
- lęk przed chorobą psychiczną ,
szaleństwem
mizofobia - lęk przed brudem (często z
towarzyszącymi natręctwami (np. mycia
rąk)), pojęcie zostało wprowadzone w
1879 przez Williama A. Hammonda [1][2]
,
nozofobia - lęk przed zachorowaniem
rytifobia - lęk przed zmarszczkami
syfilidofobia - lęk przed zachorowaniem
na syfilis
tanatofobia - lęk przed śmiercią (objawia
się uczuciami takimi jak: zbliżająca się
utrata świadomości, stan
przedzawałowy, ustanie bicia serca,
zawroty głowy, drętwienie kończyn,
kołatanie serca, znaczny spadek lub
wzrost ciśnienia oraz pulsu, bezdech,
duszności, ucisk na klatkę piersiową,
głowę lub brzuch)
tokofobia - lęk przed ciążą i porodem
traumatofobia – lęk przed zranieniem
fobie sytuacyjne
nyktofobia (achluofobia, skotofobia) -
lęk przed ciemnością
akrofobia - lęk wysokości
aquafobia - lęk przed wodą
cyberfobia - lęk przed korzystaniem z
technicznych udogodnień
informatycznych
dromofobia - lęk przed podróżowaniem
glassofobia - lęk przed wystąpieniami
publicznymi
hypsofobia - lęk przed upadkiem w
przepaść
klaustrofobia - lęk przed zamkniętymi
pomieszczeniami
koitofobia - lęk przed stosunkiem
płciowym
jatrofobia - lęk przed lekarzem/wizytą
u lekarza
odontofobia - lęk przed wizytą u
stomatologa
tafefobia - lęk przed pogrzebaniem
żywcem
fobie dotyczące relacji
interpersonalnych
gamofobia - lęk przed zawarciem
małżeństwa (patrz kompleks Piotrusia
Pana, mizoandria)
homofobia - lęk przed
homoseksualistami
ksenofobia - lęk przed obcymi ludźmi
nekrofobia - lęk przed umarłymi
gimnofobia - lęk przed nagością
seksofobia - lęk przed płcią przeciwną
–
androfobia - lęk przed
mężczyznami (patrz: mizoandria)
gynefobia - lęk przed kobietami
(patrz: mizogynia)
pedofobia - lęk przed dziećmi
transfobia - lęk przed osobami
transpłciowymi
Fobia szkolna
Jest klasycznym przykładem fobii sytuacyjnej, ponieważ
dziecko odczuwa lęk nie przed szkołą rozumianą jako całość, ale
przed konkretnymi sytuacjami, które mają miejsce w szkole.
Fobię szkolną określa się jako nerwicę szkolną, która stanowi
zróżnicowany pod względem etiologicznym zespół, będący
często formą nerwicy lękowej (rzadko prawdziwych fobii),
którego wiodącym objawem jest obawa przed uczęszczaniem
do szkoły, przy czym przed każdym udaniem się do niej i w
czasie pobytu w szkole pojawiają się u dziecka przejawy lęku.
Na podkreślenie zasługuje fakt, że psychologiczne objawy lęku
w tym zespole są często maskowane przez bogatą
symptomatologię wegetatywną (bóle głowy, drżenie rąk,
nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunki, duszność, pocenie
się). Znaczny stopień nasilenia objawów może uniemożliwić
dziecku kontynuowanie nauki w szkole, stosowanie zaś kar i
przymusu nasila objawy. Cechą charakterystyczną zespołu jest
całkowite ustępowanie objawów z chwilą przeminięcia
zagrożenia uczęszczania do szkoły.
Składają się na nią czynniki zarówno po stronie domu
rodzinnego jak i szkoły. Jednym z ważniejszych powodów jej
wystąpienia jest brak lub niedostatek doświadczeń i
umiejętności społecznych dziecka.
Przyczyny fobii szkolnej:
1. Środowisko rodzinne, relacje dziecko-rodzic - rozmaitego
typu zakłócenia życia rodzinnego
2. Środowisko szkolne, relacje nauczyciel-uczen
3. Indywidualne cechy psychofizyczne ucznia
- zaburzenia emocjonalne
- indywidualne trudności w nauce
- wady narzadów zmysłów, wady wymowy
- dysleksja rozwojowa
- niepełnosprawnosc
Lęki szkolne (
wg Jaczewskiego
)
- lęk przed kompromitacją - mimo różnych panujących
stereotypów, znacznej części uczniów zależy na wynikach
nauki; wypada umieć wiele, wypada być dobrym uczniem; przy
tym nie wypada być uczniem nadmiernie pracowitym ani
kujonem; trzeba się ze swoja pracowitością kryć, nie uchodzi
nie mieć czasu na rozrywki i sport; ale by uzyskać dobre wyniki
w nauce, trzeba poświęcić jej bardzo wiele czasu; powstaje
dylemat.
- lęk przed niepowodzeniem szkolnym – związany z pisaniem
egzaminów sprawdzających i ze zdawaniem egzaminów
wstępnych do szkoły średniej i na uczelnie wyższą
- poczucie zagrożenia wynikające z braku zdolności
odpowiadających stawianym w szkole wymaganiom - mimo
ciągłych starań, dziecko nie
osiąga wskazanych wyników, a jednocześnie pojawia się
przemęczenie praca szkolna
LĘK SPOŁECZNY
(FOBIA SPOŁECZNA)
Ostrożność wobec obcych jest normalnym zjawiskiem
ok. 1 roku życia, a we wczesnym dzieciństwie pewien
stopień społecznej obawy jest zjawiskiem pozostającym
w zgodzie z normą rozwojową.
Tę kategorię chorobową powinno się więc stosować gdy:
zaburzenie powstało przed 6 rokiem życia,
towarzyszą mu poważne problemy w funkcjonowaniu
społecznym,
-
dzieci przejawiają wobec obcych stały lub nawracający
lęk ( mogą to być osoby dorosłe lub rówieśnicy).
Objawy fobii społecznej pojawiają się najczęściej
po raz pierwszy przed 18 rokiem życia. Jest to
obezwładniający lęk w sytuacjach bycia
obserwowanym przez innych np. przy wystąpieniu
publicznym, jedzeniu w restauracji, przyłączaniu się
do grupy osób. Lęk w fobii społecznej, oprócz
manifestacji typowej dla lęku panicznego - kołatanie
serca, zawroty głowy, suchość w ustach - przyjmuje
formy typowe tylko dla lęku społecznego, takie jak:
czerwienienie się, jąkanie, obawa przed zmoczeniem
się.
Ludzie nią dotknięci czują sparaliżowanie, irytację i
brak pewności siebie przebywając w szerszym gronie
osób. Te uczucia są tak silne, że ludzie z tą fobią mają
tendencję do unikania obiektów czy sytuacji
mogących je wywoływać, a to bardzo zmniejsza ich
zdolności do prowadzenia normalnego życia.
Uogólnione fobie społeczne zwykle wiążą się z
niską samooceną - choć sporadycznie zdarzają
się fobicy o nadmiernym poczuciu własnej
wartości - oraz strachem przed krytyką.
U niektórych osób może występować skłonność
do nadużywania alkoholu lub innych substancji
psychoaktywnych, które łagodzą zazwyczaj
objawy fobii, jednak jest to tymczasowe
rozwiązanie i istnieje wówczas ryzyko
uzależnienia. Zdarza się nadużywanie internetu
lub gier komputerowych.
Dotknięta tą fobią osoba będzie w sytuacjach towarzyskich i społecznych
doznawać wielkiego niepokoju i stresu. Często występują objawy
psychosomatyczne jak:
nagłe czerwienienie się,
nadmierne pocenie się,
łzawienie,
drżenie/usztywnienie mięśni,
zaburzenia mowy
przyspieszenie tętna;
spowolnienie i spłycenie oddechu;
problemy z oddawaniem moczu w toalecie publicznej (nierzadko
dochodzi do zupełnej niemożności);
znaczne trudności z wykonaniem prostych czynności lub też
nazwaniem jakiejś oczywistej rzeczy w obecności innej osoby;
niekiedy absurdalne, niezrozumiałe dla ludzi lub skrajnie tchórzliwe
zachowanie wynikłe z wybitnie podwyższonego poziomu wewnętrznego
lęku;
LĘK NAPADOWY – ATAKI
PANIKI
Jak sugeruje nazwa, ataki paniki pojawiają się
bez uprzedzenia i towarzyszą im nagłe uczucia
przerażenia. Do objawów fizycznych należą
bóle w klatce piersiowej, palpitacje serca,
spłycenie oddechu, zawroty głowy,
dolegliwości w okolicy brzucha, uczucia
nierealności i lęk przed śmiercią. Często osoba
dotknięta takimi atakami stara się unikać
sytuacji, w których mogą one wystąpić;
wówczas nazywane jest to zaburzeniem
lękowym z agorafobią.
Objawy:
napadom lęku towarzyszą silne objawy ze
strony ciała w postaci: przyspieszonego bicia
serca, szybszego oddechu, zawroty głowy,
uczucie duszności, poczucie nierealności,
wtórny lęk przed omdleniem, zawałem,
śmiercią, przed utrata kontroli nad sobą,
choroba psychiczną itd.
Powstawanie lęku
panicznego
Zasadniczo istnieją
dwa modele
powstawania napadów
paniki: biomedyczny i
psychologiczny.
Model biomedyczny
zakłada, że człowiek może być podatny na wystąpienie lęku panicznego
poprzez takie a nie inne wyposażenie genetyczne. Oznacza to w praktyce, że
gdy takiej podatności nie ma - lęk paniczny nie wystąpi. Pośrednio przemawiają
za tą teorią:
• możliwość wywołania napadu lęku poprzez substancje chemiczne, np.
mleczan
• możliwość wywołania napadu lęku poprzez zwiększanie stężenia dwutlenku
węgla we krwi - takie zjawisko występuje podczas zmniejszania ilości powietrza
zdatnego do oddychania,
• możliwość wystąpienia napadu paniki w nocy (trudno udowodnić, aby napad
budzący pacjenta w nocy, miał podłoże psychologiczne)
• częstsze występowanie lęku panicznego u ludzi między 25-45 rokiem życia,
niż u ludzi po 65 roku życia. Wg teorii psychologicznych lęk paniczny jest
związany z obawą o zdrowie i ogólnym poczuciem bezpieczeństwa. Często
łączy się z lękiem, że coś mi się stanie, lub wręcz z lękiem przed śmiercią.
• poprawę przynosi stosowanie farmakoterapii.
Model psychologiczny
zakłada, że do rozwinięcia zaburzenia panicznego dochodzi
wskutek nieprawidłowego interpretowania odczuć
cielesnych jako zagrażające życiu, np. podejrzewanie
poważnej choroby serca. Argumenty przemawiające za tą
teorią to:
• Osoby z zaburzeniem panicznym częściej niż inne myślą
o możliwej utracie kontroli nad sobą, częściej są skłonni do
błędnego czy wyolbrzymionego interpretowania sygnałów z
ciała ( ten ostatni objaw występuje też w hipochondrii).
• na częstość napadów paniki lub na ich pojawienie się
wpływają niekorzystne wydarzenia życiowe (np.
wystąpienie zawału serca u osoby bliskiej) i spadek
ogólnego poczucia bezpieczeństwa osoby.
• poprawę przynosi terapia psychologiczna, a w
szczególności behawioralno - poznawcza, rozwijanie
procedur bezpieczeństwa, pozytywne interpretowanie
zmian w życiu, poprawne interpretowanie sygnałów z ciała.
Charakterystyczne dla nerwicy natręctw są:
Obsesje - zaburzenie związane z nawracającymi, uporczywymi
myślami natrętnymi, wyobrażenia, idee, impulsy do działania.
Kompulsje – czynności przymusowe, rytuały są to wielokrotnie
powtarzane zachowania, które mają zapobiegać jakimś mało
prawdopodobnym wydarzeniom. Najczęściej wiążą się z
niepokojem i lękiem, który nasila się w momencie zaniechania
czynności przymusowej.
ZABURZENIA OBSESYJNO-
KOMPULSYWNE (nerwica natręctw)
Czasem natręctwa polegają na konieczności
wypowiedzenia jakiegoś słowa lub zwrotu,
kiedy indziej u osób religijnych polegają na
gwałtownej chęci wymówienia jakiegoś
bluźnierstwa lub plugawych słów w kościele.
Zaburzenie to nieomal zawsze łączy się z
lękiem, który nasila się przy próbach
zaniechania czynności przymusowej oraz
nierzadko depresją i depersonalizacją
Przykładem zachowań kompulsywnych jest dokonywane
kilka razy na godzinę mycie rąk lub całego ciała. Osoby
cierpiące na to zaburzenie najczęściej zdają sobie sprawę
z absurdalności czynności, które wykonują, z ich
dezorganizującej roli. Czują jednak przymus psychiczny
ich dokonywania
W koncepcji psychoanalitycznej powtarzanie pewnych
czynności jest początkowo obroną psychiki przed lękiem,
następnie przeradza się w czynność przymusową.
ZABURZENIA ZWIĄZANE ZE
STRESEM
•ostra reakcja na stres – wybuch
emocjonalny, agresja
•zaburzenia stresowe pourazowe – na
skutek np.wypadku drogowego
•zaburzenia adaptacyjne – zmiana
środowiska
METODY DIAGNOZOWANIA
skale obserwacyjne wypełniane przez
rodziców i nauczycieli (Skale Connersa, Skale
Achenbacha – lęk separacyjny)
wywiad kliniczny i obserwacja zachowania
dziecka podczas wywiadu
miary wskaźników fizjologicznych
miary kwestionariuszowe wypełniane przez
dziecko
diagnoza osobowości
Leczenie
Są dwa główne podejścia medyczne do leczenia zaburzeń
lękowych:
1. przez podawanie leków (farmakoterapia)
2. Terapia Poznawczo-Behawioralna
(cognitive-behavioural
therapy - CBT).
Połączenie tych dwóch metod leczenia może przynieść pozytywne
efekty.
Ponieważ większość zaburzeń lękowych posiada biologiczne podłoże,
leki antydepresyjne i anty-lękowe są przeważnie niezbędne.
Metody terapeutyczne mogą być skuteczne w zmniejszaniu objawów
w każdym z zaburzeń lękowych. Stosowane techniki zawierają
reorganizację procesu myślenia, aby pomóc ludziom zmienić ich
pełne niepokoju myśli, interpretacje i przewidywania na bardziej
racjonalne i mniej niespokojne. Ludzie z zaburzeniami lękowymi
mogą odnieść korzyści z kontrolowanej,
świadomej konfrontacji z przedmiotami czy sytuacjami wywołującymi
u nich lęk.
są opracowywane tak, aby pomagać w indywidualnych
przypadkach
zaburzeń lękowych. Np.
- dystrakcja by odwracać uwagę od problemu, rozpraszać
lękowe myśli
- stopniowa ekspozycja na sytuacje lękotwórcze
- medytacja, wizualizacja,
- terapia rodzinna (jeśli problem uwarunkowany relacyjnie)
- inwentarz objawów lękowych
- tygodniowy zapis czynności i nastroju
- techniki konfrontacji z sytuacją lękotwórczą
- trening interpersonalny umiejętności społecznych
- praca z wyobrażonym lub realnym obiektem unikania i lęku
- terapia paradoksalna – robić coś przeciwnego niż pragnie
pacjent (napady paniki)
Specyficzne techniki CBT
- opis napadu paniki ( sytuacja, emocje, myśli, doznania
cielesne, zachowanie)
- rozpoznawanie katastroficznych obaw ( "gorących
myśli") i ich weryfikacja, formułowanie alternatywnych
myśli
-zmiana przekonań - metoda dyskusji
-metoda sprawdzania w rzeczywistości - sprawdzając,
czy się zdarzy zakładana katastrofa, gdy się nie
podejmie rytuału (objawowo – kompulsywne)
- bezpośrednia ekspozycja terapeutyczna- wielokrotne
opowiadanie o traumie z największą ilością szczegółów
(związane ze stresem)
- wizualizacja
• ludzie doświadczający ataków paniki, mogą odnieść korzyści z
treningu oddechowego, który uczy jak zwolnić oddychanie i
zastosować medytacje kiedy przeżywają lęk,
•grupy wsparcia oraz materiały edukacyjne,
•samo-obserwacja, samo-przekonywanie, samo-wzmacnianie się,
odwracanie uwagi,
•techniki relaksacyjne (zgeneralizowany),
•współpraca ze szkołą (separacyjne, fobie szkolne itp.),
•psychoterapia rodziny ( głębszych relacji pomiędzy członkami
rodziny),
•psychoedukacja rodzica - wzmacnianie samodzielności dziecka ,
•bajkoterapia,
•muzykoterapia,
•arteterapia,
Właściwa diagnoza jest kluczem do ustawienia
osoby z zaburzeniem lękowym na właściwy tor
leczenia.
Inne
Zapobieganie
Przykazania dla dorosłych:
nie wyśmiewaj dziecka i nie zawstydzaj go,
zrozum lęk dziecka,
bądź cierpliwy, pamiętaj, że dziecko samo z tego wyrośnie,
pozwolić pewien czas unikać tej sytuacji, zanim zacznie się je
oswajać małymi krokami,
nie stosuj terapii szokowej, nie zmuszaj dziecka do stawiania
czoła lękotwórczej sytuacji, dopóki nie jest do tego gotowe. Przez
pewien czas pozwól mu unikać tej sytuacji, potem stosuj metodę
"małych kroków„,
nie stymuluj lękliwości dziecka swoją własną pełną lęku
postawą wobec życia. Nie strasz go niepotrzebnie (nie krzycz: "Nie
biegaj, bo złamiesz nogę i przez miesiąc będziesz siedział w
gipsie !" "Jak nie będziesz grzeczny, to przyjdzie czarownica i Cię
zabierze !" "AAAA.... jaki pająk !")
Jak radzić sobie z "domowymi
potworami" ?
Czasami do domów wprowadzają się
zrodzone w dziecięcej wyobraźni potwory,
duchy, groźne zwierzęta. Oto kilka
sposobów radzenia sobie z nimi:
Strategia "zaprzeczania"
Polega na wmawianiu dziecku, że nie ma się
czego bać, bo potwory nie istnieją. To
metoda popularna, ale zwykle
NIESKUTECZNA, a stosowana zbyt długo
nawet szkodliwa. Dziecko nie znajduje
zrozumienia u najbliższych, nie ma się na
kim wesprzeć.
Strategia "walki i wygnania"
Staramy się za wszelką cenę pozbyć się potworów z domu. W tym
celu:
stosujemy obrzędy i rytuały (tańce, okadzania, zapraszamy do
mieszkania Obrońcę - rzeźbę, pluszaka, maskę itp. symbolizującą
dobro, odwagę i siłę); stosujemy magiczną broń (np. do spryskiwacza
opatrzonego etykietą przedstawiającą przekreślonego potwora
nalewamy "magiczną miksturę" - wodę, może być z olejkiem
zapachowym; spryskujemy potwora a on znika; dziecko ma zawsze
dostęp do spryskiwacza).
Strategia "oswajania"
Próbujemy nawiązać przyjaźń z potworami.
Mówimy dziecku, że potwory nie jedzą maluchów, za to przepadają za
rodzynkami (lub cukierkami, kamykami itp.), wystarczy je
poczęstować, by stały się naszymi przyjaciółmi a nawet obrońcami
(dziecko nosi smakołyki dla potwora w kieszeni lub trzyma w miseczce
w swoim pokoju).
Stosujemy opisaną wyżej "magiczną miksturę", która przemienia
potwory w aniołki.
Wzmacnianie poczucia
bezpieczeństwa i odwagi dziecka.
• Bezpieczny kocyk - wybieramy specjalny przytulny koc lub
szal. Nazywamy go KOCEM BEZPIECZEŃSTWA i zawsze owijamy
nim zalęknionego członka rodziny.
• Amulet odwagi (podarowany przez Kogoś lub znaleziony i
pomalowany np. kamień).
• Wieczorna modlitwa do Anioła Stróża.
• Powtarzanie (lub wyśpiewywanie) afirmacji, np.: "Jestem
bezpieczny. Jestem odważny. Radzę sobie w każdej sytuacji".
• Czytanie bajek terapeutycznych - Irena Molicka "Bajki
terapeutyczne"
Bibliografia
1.
M. Lary, R.M. Kowalski, Lęk społeczny, Gdańsk, 2002.
2.
F.L. IIg, L.B. Ames, S.M. Baker, Rozwój psychiczny dziecka, Gdańsk,
1994.
3.
A. Kępiński, Lęk, Warszawa, 1987.
4.
J. Ranschburg, Lęk, gniew, agresja, Warszawa 1993.
5.
Zrozumienie zaburzeń lękowych – broszura publikowana przez:
Kanadyjskie Stowarzyszenie Zdrowia Psychicznego.
6.
P. C Kendall, Zaburzenia okresu dzieciństwa i adolescencji.
Mechanizmy zaburzeń i techniki terapeutyczne, GWP, 2007.