SOCJOLOGIA
Struktura społeczna.
Polska po transformacji 1989
SOCJOLOGIA
Struktura społeczna.
Polska po transformacji 1989
POLSKA PRZED TRANSFORMACJĄ 1989
OD SPOŁECZEŃSTWA AGRARNEGO DO PRZEMYSŁOWEGO
1945-1989. GŁÓWNE PROCESY :
Intensywna odgórna industrializacja
Urbanizacja
Szybki rozwój starych i nowych ośrodków miejskich
Rosnąca przewaga ludności miejskiej
Upadek tradycyjnej kultury chłopskiej i robotniczej
Wzrost wskaźników skolaryzacji
Intensywna ruchliwość społeczna (horyzontalna i wertykalna)
Nacjonalizacja prywatnego kapitału i reforma rolna
Biurokratyzacja i ideologizacja życia społecznego i
gospodarczego
POLSKA PRZED TRANSFORMACJĄ
1989
STRUKTURA SPOŁECZNA 1945 - 1989:
Ideologiczny model socjalistycznej struktury klasowej
„dwie klasy i jedna warstwa”
klasy: robotnicza i chłopska (własność środków produkcji)
warstwa: inteligencja (praca fizyczna vs. Umysłowa)
Model socjologiczny - Sześć warstw społeczno-zawodowych:
1.
inteligencja
2.
menedżerowie najwyższego szczebla
3.
urzędnicy
4.
przedsiębiorcy
5.
robotnicy (wykwalifikowani, częściowo wykwalifikowani,
niewykwalifikowani)
6.
.chłopi (chłopi-własciciele, chłopo-robotnicy, pracownicy w
państwowych gospodarstwach rolnych)
POLSKA PO TRANSFORMACJI 1989
WYGRANI I PRZEGRANI:
Przegrani:
Robotnicy – szczególnie wielkoprzemysłowa klasa robotnicza
Chłopi
Pracownicy dawnych PGR, zlikwidowanych w początkach lat
90
Ci ze „starych przedsiębiorców”, którzy prosperowali w
gospodarce socjalistycznej, ale nie potrafili przystosować się do
wymogów gospodarki wolnorynkowej
Niewykształcona młodzież
Wygrani:
Inteligencja – ci, którzy przekształcili się w specjalistów
Dawna “nomenklatura”, która stała się częścią nowej klasy
właścicieli.
Przedsiębiorcy - szczególnie w początkach transformacji
Dobrze wykształceni
POLSKA PO TRANSFORMACJI 1989
PROCESY PRZEMIAN W STRUKTURZE SPOŁECZNO-ZAWODOWEJ
Zmiany stosunków własnościowych – rośnie klasa właścicieli
rekrutująca się - obok starych właścicieli - z dawnej inteligencji i
robotników wykwalifikowanych.
Powstanie
„podklasy”
(underclass)
–
składającej
się
z
bezrobotnych, rodzin niepełnych oraz o bardzo niskim standardzie
życiowym, obejmująca ok.10% społeczeństwa
Spadek (o ok. 30%) liczby robotników wykwalifikowanych –
część z nich zasila klasę właścicieli, część przeszła do underclass
Niewielkie zmiany wśród ludności wiejskiej. Zanik kategorii
typowej dla systemu socjalistycznego – chłopo-robotników.
Wzrost liczby pracowników usług i urzędników średniego
szczebla.
POLSKA PO TRANSFORMACJI 1989
MEGATRENDY 1989 - 2008:
1. Wzrost zróżnicowania dochodów i poziomu
życia
2. Konwergencja do makrostruktur społeczeństw
rynkowych.
Powstanie dwóch nowych klas: underclass i klasy
średniej
POLSKA
PO
TRANSFORMACJI
1989.
Megatrendy.
1. WZROST ZRÓŻNICOWANIA SPOŁECZNEGO
Polaryzacja, bieguny nędzy i bogactwa, obok underclass istnieje
też nieliczna elita finansowa.
Udział w dochodach ogólnych
1990 2002
10% najbiedniejszych
4%
2%
10% najbogatszych
21%
26%
Wskaźnik kwintylowy:
stosunek 20% górnych dochodów do 20% dolnych dochodów
1984
1993 1998 2004 2006
3,11:1
5,77:1 6 : 1
7,33 : 1 6,36 : 1
POLSKA PO TRANSFORMACJI 1989.
Megatrendy
.
2. KONWERGENCJA DO MAKROSTRUKTUR SPOŁECZEŃSTW
RYNKOWYCH. POWSTANIE NOWYCH KLAS: UNDERCLASS I
KLASA
ŚREDNIA
Underclass (podklasa)
„Stara” bieda (pochodząca jeszcze z socjalizmu ale szybko rosnąca
po 1989)
„Nowa” bieda (bezrobocie)
Aspekty underclass: deprywacja materialna i marginalizacja
Wykluczenie społeczne: kiedy wzrost gospodarczy jest możliwy
bez zwiększania zatrudnienia, liczne grupy ludzi stają się ludźmi
zbędnymi i nie stają się nawet rezerwowa siłą roboczą
Wzrost merytokracji pogłębia nierówności szans na rynku pracy
Transmisja ubóstwa
Reprodukcja
struktury
społecznej,
zmniejszenie
międzypokoleniowej ruchliwości społecznej
POLSKA PO TRANSFORMACJI 1989.
Megatrendy
.
Klasa średnia - przedsiębiorcy
Rozwój sektora prywatnego 1987
1989 1991
2004
PKB (udział%)
-
28,6
41,7
73
Zatrudnienie (udział%)
5,5
44
50,2
74
Firmy prywatne (mln)
-
0,83
1,5
3.5
POLSKA PO TRANSFORMACJI 1989.
Megatrendy
.
Hierarchia prestiżów zawodów w Polsce 2004:
1.
Profesor wyższej uczelni
2.
Górnik
3.
Pielęgniarka
4.
Nauczyciel
5.
Lekarz
7.
Rolnik
9.
Inżynier w fabryce
11.
Robotnik wykwalifikowany
13.
Sędzia
14.
Kierowca autobusu
17.
Sprzątaczka
18.
Księgowy
19.
Sprzedawca
20.
Właściciel małego sklepu
21.
Dyrektor fabryki
22.
Prawnik
24.
Przedsiębiorca, właściciel dużej firmy
25.
Doradca podatkowy
28.
Robotnik rolny
29.
Urzędnik biurowy
30
Makler giełdowy
31.
Pracownik budowlany bez kwalifikacji
34.
Minister, członek parlamentu
POLSKA PO TRANSFORMACJI 1989.
Megatrendy
Autoidentyfikacja klasowa czyli „Do jakiej klasy
należysz?” (%)
1997 2004
Klasa wyższa
3,2
2,8
Klasa średnia
63,2
59,2
Klasa niższa
27,6
35,4
Trudno powiedzieć
6
2,5
POLSKA PO TRANSFORMACJI 1989.
Megatrendy
STRUKTURA KLASOWA W POLSCE WSPÓŁCZESNEJ
KLASA WYŻSZA – właściciele wielkich firm, kadra
zarządzająca najwyższego szczebla;
KLASA WYŻSZA-ŚREDNIA – specjaliści, prawnicy, pozostali
menedżerowie
dużych
i
średnich
firm,
inżynierowie
najwyższego szczebla, profesorowie wyższych uczelni;
KLASA ŚREDNIA – “białe kołnierzyki”, kierownicy średniego
szczebla, przedsiębiorcy, „stara inteligencja”;
KLASA
PRACUJĄCA
–
robotnicy
wykwalifikowani,
niewykwalifikowani
KLASA NIŻSZA – trwale zdeprecjonowani (bezrobocie,
bankructwo, poważna choroba)
POLSKA PO TRANSFORMACJI 1989.
Megatrendy
Zmiany na rynku pracy społeczeństwa ponowoczesnego:
1. Mniejsze zapotrzebowanie na proste prace fizyczne, większe
na prace wymagające wyższych kwalifikacji i wiedzy
2. Zacieranie się podziału na prace fizyczne i umysłowe
3. Oddzielenie własności od zarządzania
4. Wzrost zróżnicowania w obrębie kategorii społeczno-
zawodowych
5. Szybkie przekształcenia rynków rozwiniętych: konieczność
ciągłej adaptacji; elastyczne formy zatrudnienia; wzrost
ruchliwości wewnątrz pokoleniowej;
6. Obawa utraty pracy;
podział na mniej/bardziej zagrożonych bezrobociem;
mniej/bardziej elastycznych;
mających mniejsze/większe możliwości osiągnięcia stałego
zatrudnienia
Nierówności społeczne w świetle
antropologicznych badań poborowych 1965,
1986,1995
Związek wzrostu z takimi cechami położenia społecznego jak
wykształcenie i zawód rodziców, miejsce zamieszkania i liczba
rodzeństwa
1.
Im wyższe wykształcenie rodziców i prestiż ich zawodu, im
mniej dzieci w rodzinie, im większa miejscowość – tym
wyższy wzrost
2.
Między
1965
a
1995
podniesienie
poziomu
cywilizacyjnego, polepszenie jakości życia, ale nie
zmniejszyło się społeczne zróżnicowanie
3.
W ciągu 30 lat zmieniła się kolejność siły oddziaływania
czynników:
zmalała
rola
dzietności,
wzrosła
rola
wykształcenia matki
4.
Utrzymuje się znaczne upośledzenie cywilizacyjne wsi.
Synowie rolników dopiero w 1995 osiągnęli wzrost jaki 20
lat wcześniej mieli synowie wielkomiejskich ojców z
wyższym wykształceniem