UKŁAD CHOLINERGICZNY

ELEMENTY

FARMAKOLOGII

OGÓLNEJ

Dr hab. n. farm. Jacek Sapa

ZAKŁAD WSTĘPNYCH BADAŃ

FARMAKOLOGICZNYCH UJ CM

FARMAKOLOGIA

–

nauka o lekach i ich działaniu na organizm

Lekiem

nazywamy substancję chemiczną która w określony sposób

reagując z żywym organizmem zmienia jego czynność a zmiany te

mogą być wykorzystywane do leczenia bądź zapobiegania chorobom

FARMAKOKINETYKA

FARMAKODYNAMIKA

FARMAKOGENETYKA

FARMAKOSOLOGIA

FARMAKOLOGIA ROZWOJOWA (PEDIATRYCZNA I GERIATRYCZNA)

PATOFARMAKOLOGIA

FARMAKOLOGIA EKSPERYMENTALNA

FARMAKOLOGIA KLINICZNA

FARMAKOLOGIA SPOŁECZNA

APTEKA

SYNTEZA LUB

IZOLACJA SUBSTANCJI

CZYNNYCH

BADANIA PRZEDKLINICZNE

OCENA WŁAŚCIWOŚCI FARMAKOLOGICZNYCH I TOKSYCZNOŚCI UZWIERZĄT

BADANIA MECHANIZMU DZIAŁANIA IN VITRO I IN VIVO

BADANIA FARMAKOKINETYCZNE U ZWIERZĄT

FAZA

BADANIA KLINICZNE

ZDROWI

OCHOTNICY

II FAZA

PACJENCI 100-500

III

FAZA

BADANIA WIELOOŚRODKOWE

2000-5000 PACJENTÓW

FAZA

OBSERWACJA LEKU

POD WZGLĘDEM

SKUTECZNOŚCI

I DZIAŁAŃ

NIEPOŻĄDANYCH

MECHANIZM

DZIAŁANIA

EFEKTY

FARMAKOLOGICZNE



WSKAZANIA

DZIAŁANIA

NIEPOŻĄDANE

INTERAKCJE

Z INNYMI LEKAMI

I POŻYWIENIEM

PRZECIWSKAZANIA

DAWKOWANIE

WIEDZA

O LEKU

DROGI PODAWANIA LEKÓW

TRANSDERMALNY

SYSTEM

TERAPEUTYCZNY

INIEKCJA

DONACZYNIOWA

DOŻYLNIA, DOTĘTNICZA

WLEW

DONACZYNIOWY

DOŻYLNIE, DOTĘTNICZO

INIEKCJA

PODSKÓRNA

INIEKCJA

DOMIĘŚNIOWA

NA BŁONĘ ŚLUZOWĄ

JAMY USTNEJ

INHALACYJNIE

DOOSKRZELOWO

DOUSTNIE

DOJELITOWO

DOODBYTNICZO

DOOTRZEWNOWO

DOSPOJÓWKOWO

DONOSOWO

DOPOCHWOWO

BARIERA KREW- MÓZG

DZIAŁANIE OŚRODKOWE LEKU

DZIAŁANIE OBWODOWE LEKU

NEUROLEPTYKI

ANKSJOLITYKI

ANTYDEPRESANTY

LORATADYNA

METOPROLOL

POSTAĆ LEKU

MAŚĆ

DZIAŁANIE MIEJSCOWE

LEKU

w miejscu zastosowania

DZIAŁANIE

OGÓLNOUSTROJOWE

LEKU

TABLETKA
KAPSUŁKA

BAKTERIE

ANTYBIOTYKI

CHEMIOTERAPEUTYKI

LEKI PRZYCZYNOWE

usuwają przyczynę

choroby

LECZENIE PRZYCZYNOWE

PRZEZIĘBIENIE

LEKI P/GORĄCZKOWE

P/KASZLOWE

LEKI OBJAWOWE

usuwają objawy

choroby

LECZENIE OBJAWOWE

DAWKA MINIMALNA

(dosis minimalis )- dawka

dająca pierwsze zauważalne efekty

DAWKA TERAPEUTYCZNA (LECZNICZA)

– dawka najczęściej

stosowana w celu wywołania efektu leczniczego

DAWKA MAKSYMALNA

- maksymalna dawka lecznicza która

nie powinna wywoływać efektów toksycznych

DAWKA ŚMIERTELNA

– ilość leku powodująca śmierć

DAWKA UDERZAJĄCA

– zwykle podawana na początku kuracji ilość leku w

celu szybkiego uzyskania pożądanego stężenia terapeutycznego

DAWKA DOBOWA

DAWKA JEDNORAZOWA

DAWKOWANIE LEKÓW

„

Wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną

–

jedynie dawka decyduje o tym”

Parcelsus

UWALNIANIE LEKU

Z JEGO POSTACI

WCHŁANIANIE

LEKU

DYSTRYBUCJA

LEKU

METABOLIZM

LEKU

WYDALANIE

LEKU

LOSY LEKU W USTROJU

iberation

bsorpcja

istribution

etabolism

limination

UWALNIANIE

leku z jego postaci jest to zjawisko

przechodzenia substancji leczniczej z postaci

leku (np. tabletki, drażetki)

do roztworu w płynach organizmu

Rozpad postaci leku

Rozpuszczenie substancji leczniczej

Dyfuzja leku do miejsca wchłaniania

WCHŁANIANIE

leków może się odbywać przez:



skórę



płuca



błony śluzowe

– jamy ustnej, nosa, żołądka,

jelit, odbytnicy



dróg rodnych i moczowych



z tkanki podskórnej



z tkanki mięśniowej

WCHŁANIANIE

przez skórę

transepidermalnie

–

przez naskórek

transfolikularnie

–

przez torebki włosa,

gruczoły łojowe

i potowe

szybkość i stopień

wchłaniania są uzależnione od

stężenia leku i stanu skóry



wilgotność, stopień

ukrwienia, uszkodzenia

możliwe

efekty

ogólnoustrojowe

WCHŁANIANIE

przez błony śluzowe

(jama ustna)

Bardzo dobre ukrwienie jamy ustnej sprawia że

wiele

leków wchłania się po podaniu podjęzykowym

(szybciej leki w formie rozpuszczonej) !

np. akonityna, atropina, efedryna, jod , kokaina

lidokaina, morfina,

nitrogliceryna

!!!

Czynniki wpływające na wchłanianie

z przewodu pokarmowego

•

właściwości postaci leku

•

stopień jonizacji leków

•

pH środowiska przewodu pokarmowego

•

aktywność enzymów trawiennych

•

obecność i rodzaj treści pokarmowej

•

ukrwienie przewodu pokarmowego

•

schorzenia przewodu pokarmowego

•

interakcje z innymi lekami

BIODOSTĘPNOŚĆ

100% substancji

czynnej

15% substancji

czynnej

EFEKT

PIERWSZEGO

PRZEJŚCIA

PRZYKŁADOWE LEKI

PROPRANOLOL

NITROGLICERYNA

AMITRYPTYLINA

PARACETAMOL

PETYDYNA

SALICYLAMID

SZYBKI METABOLIZM

WĄTROBOWY

cześć leku nie związana

z białkami krwi

CZYNNA

FARMAKOLOGICZNIE

cześć leku związana

z białkami krwi

•

NIEAKTYWNA

•

NIE PRZENIKA DO TKANEK

•

NIE JEST METABOLIZOWANA

•

NIE JEST WYDALANA

UWALNIANA W MIARĘ

ZMNIEJSZANIA

FRAKCJI WOLNEJ

WIĄZANIE LEKU Z BIAŁKAMI

Leki mogą się silniej bądź słabiej

wiązać z białkami krwi

Te które mają silne powinowactwo

mogą wypierać z połączeń białkowych

inne leki



wypieracze białkowe

salicylany, fenylbutazon, niektóre

sulfonamidy

FRAKCJA LEKU

NIEZWIĄZANA

Z BIAŁKAMI

10%

AKTYWNA

FRAKCJA LEKU

ZWIĄZANA

Z BIAŁKAMI

90%

NIEAKTYWNA

LEK WIĄZANY Z BIAŁKAMI W 90%

WYPARCIE

10 % LEKU

WZROST FRAKCJI LEKU

NIEZWIĄZANEGO

Z BIAŁKAMI

DO 20% !

DWUKROTNE ZWIĘKSZENIE

CZYNNEJ

FARMAKOLOGICZNIE

WOLNEJ FRAKCJI LEKU

!!!!!!

LEK

DYSTRYBUCJA LEKÓW

LEK ZNAJDUJE

SIĘ TYLKO

W OBRĘBIE

ŁOŻYSKA

NACZYNIOWEGO

MAŁA OBJĘTOŚĆ

DYSTRYBUCJI

LEK CHARAKTERYZUJE

SIĘ DOBRĄ PENETRACJĄ

DO OUN

LEK BARDZO

DOBRZE

ROZMIESZCZA SIĘ

W CAŁYM

ORGANIZMIE

DUŻĄ OBJĘTOŚĆ

DYSTRYBUCJI

METABOLIZM LEKÓW

AKTYWNY

FARMAKOLOGICZNIE

LEK

METABOLIT

TOKSYCZNY

N-acetylo-p-benzochinoimina

hepatotoksyczny metabolit

paracetamolu

AKTYWNY

METABOLIT

nortryptylina

– metabolit

amitryptyliny

NIEAKTYWNY

FARMAKOLOGICZNIE

LEK - prolek

NIEAKTYWNY

METABOLIT

AKTYWNY

METABOLIT

cyklofosfamid

enkainid

Czynniki wpływające na biotransformację leków

•

Noworodki mają zmniejszoną zdolność metabolizowania leków

(upośledzona zdolność sprzęgania z kwasem glukuronowym,

glutaminowym i glicyną)

•

Osoby > 65 r.ż.  zmniejszona aktywność enzymów

mikrosomalnych wątroby

•

Mężczyźni metabolizują szybciej - męskie hormony płciowe

•

Ciężkie przewlekłe choroby wątroby  zahamowanie metabolizmu

leków

•

Alkohol : jednorazowe duże spożycie – hamowanie,

przewlekłe nadużywanie – indukcja

•

Palenie tytoniu – szybsza biotransformacja leków

WYDALANIE LEKÓW

Wydalanie z moczem

W moczu zakwaszonym szybciej wydalane są zasady

W moczu alkalicznym szybciej wydalane są kwasy

•

Wydalanie z żółcią

•

Wydalanie ze śliną

•

Wydalanie przez jelita

•

Wydalanie przez płuca

•

Wydalanie z potem

•

Wydalanie z mlekiem

CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA DZIAŁANIE

LEKÓW



WIEK ORGANIZMU

 PŁEĆ

 GENOTYP

 MASA CIAŁA

 STAN FIZJOLOGICZNY

 STAN PATOLOGICZNY

 UPRZEDNIE STOSOWANIE TEGO LEKU

CIĄŻA I ZMIANY FARMAKOKINETYKI ANTYBIOTYKÓW

 objętości łożyska

naczyniowego

 płynu

zewnątrzkomórkowego



stężenia antybiotyku

we krwi

 przesączanie

kłębuszkowe (ok. 40%)

 klirens kreatyniny (ok. 50%)





eliminacji antybiotyku



stężenia antybiotyku w surowicy krwi kobiety w ciąży

standardowe dawkowanie

NIESKUTECZNOŚĆ CHEMIOTERAPII W CIĄŻY ?!

FARMAKOTERIAPIA U NOWORODKÓW NIEMOWLĄT

I DZIECI

WCHŁANIANIE

•

mała powierzchnia przewodu pokarmowego

•

mniejsza ilość HCl i pepsynogenu

•

wolniejsze opróżnianie żołądka

•

mniejsza aktywność enzymów trzustkowych

•

mniejsze wydzielanie żółci

•

nieregularna i wolniejsza perystaltyka żołądka i jelit

•

zwiększona przepuszczalność błony śluzowej

przewodu pokarmowego

•

niedojrzałość enzymów jelitowych i białek

transportowych (np. P-glikoproteina) u noworodków i niemowląt



wchłaniania przez skórę

u niemowląt i małych

dzieci

kwas borowy

glikokortykosteroidy

kwas salicylowy

niektóre antybiotyki

FARMAKOTERIAPIA U NOWORODKÓW,

NIEMOWLĄT

I DZIECI

DYSTRYBUCJA

 zawartość wody

w młodym organizmie

mniejsza ilość tkanki

tłuszczowej

odmienne rozmieszczenie

leków niż u dorosłych

zmniejszone wiązanie

z białkami (hipoalbuminemia)

 czynnej frakcji leku

i przyspieszenie eliminacji

zwiększona przepuszczalność

barier tkankowych

(bariera krew-mózg)

ułatwiona penetracja leku

do OUN

FARMAKOTERIAPIA U NOWORODKÓW

NIEMOWLĄT

I DZIECI

METABOLIZM

NIEDOSTATECZNA

SPRAWNOŚĆ

ENZYMÓW

WĄTROBOWYCH

UPOŚLEDZONA

BIOTRANSFORMACJA

LEKÓW

SILNIEJSZE, DŁUŻSZE

DZIAŁANIE

ZWIĘKSZENIE

TOKSYCZNOŚCI

FARMAKOTERIAPIA U NOWORODKÓW,

NIEMOWLĄT

I DZIECI

WYDALANIE

czynność nerek noworodka –

30-40% czynności u dorosłych

zmniejszona eliminacja

leków przez nerki

FARMAKOTERIAPIA U OSÓB STARSZYCH

zmniejszona wydolność układu krążenia, płuc wątroby, nerek

i upośledzony przepływ krwi przez tkanki

–

słabsza perfuzja



gorszy transport leku do narządów docelowych



ilość tkanki tłuszczowej i płynu międzykomórkowego



zawartość wody w całym organizmie oraz płynu

wewnątrzkomórkowego



masa mięśniowa



liczba komórek zwłaszcza w OUN



zdolności adaptacyjnych i mechanizmów autoregulacyjnych



ruchliwości, zdolności manualnych, percepcji, wzroku i słuchu

FARMAKOTERIAPIA U OSÓB STARSZYCH

WCHŁANIANIE I DOSTĘPNOŚĆ BIOLOGICZNA

zmiany anatomiczne i czynnościowe :

•

alkalizacja soku żołądkowego

•

osłabienie wydzielania kwasu solnego

•

zwolniona perystaltyka i opóźnione opróżnianie

przewodu pokarmowego

•

zmniejszony przepływ krwi przez przewód pokarmowy

•

zmniejszona powierzchnia wchłaniania

•

osłabiona absorpcja czynna

FARMAKOTERAPIA U OSÓB STARSZYCH

DYSTRYBUCJA

 TKANKI

TŁUSZCZOWEJ

KUMULACJA LEKÓW

LIPOFILNYCH

W ADIPOCYTACH

 STĘŻENIA ALBUMIN

W SUROWICY

O 10-20%

 WOLNEJ NIEZWIĄZANEJ

Z BIAŁKAMI FRAKCJI

LEKU

FARMAKOTERAPIA U OSÓB STARSZYCH

METABOLIZM

•

zmniejszenie przepływu wątrobowego – o 20-

40%

•

zmniejszenie masy wątroby – o 17-36%

•

zmniejszenie aktywności enzymów

wątrobowych

biorących udział w procesach I fazy

FARMAKOTERAPIA U OSÓB STARSZYCH

WYDALANIE

•

zmniejszenie masy nerek (o ok. 20%)

•

zmniejszenie perfuzji nerek jako następstwo

miażdżycowego

zwężenia światła naczyń, zmniejszenie rzutu

minutowego serca

•

upośledzenie filtracji kłębuszkowej (o ok. 30%),

wydalania

kanalikowego, wchłaniania zwrotnego w następstwie

zmian zwyrodnieniowych w miąższu nerkowym

FARMAKOTERAPIA U OSÓB STARSZYCH

zwiększona wrażliwość na lek tkanki docelowej z powodu

osłabienia czynności mechanizmów przeciwregulacyjnych

i utrzymujących homeostazę

•

podciśnienie ortostatyczne po lekach hipotensyjnych

•

zaburzenia rytmu serca, zaburzenia czynności przewodu

pokarmowego i OUN po glikozydach nasercowych

•

zaburzenia elektrolitowe po lekach moczopędnych

•

nasilenie efektów niepożądanych po lekach hamujących OUN

•

ryzyko krwawień na skutek nasilenia działania leków

hamujących krzepnięcie

•

nasilenie ryzyka hipoglikemii po lekach p/cukrzycowych

DUŻA MASA

TŁUSZCZOWA

MOŻE BYĆ PRZYCZYNĄ

ZMIANY FARMAKOKINETYKI

NIEKTÓRYCH LEKÓW

DYSTRYBUCJA, METABOLIZM

ELIMINACJA

OSŁABIENIE

SKUTECZNOŚCI

i/lub

BEZPIECZEŃSTWA

TERAPII

CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA ZMIANĘ DYSTRYBUCJI

LEKÓW U OSÓB OTYŁYCH

•

masa tkanki tłuszczowej 

•

masa organów wewnętrznych 

•

beztłuszczowa masa ciała 

•

objętość krwi krążącej 

•

objętość płynu międzykomórkowego 

•

zmiana stopnia wiązania leku z receptorami

w tkankach i narządach

LEK

LIPOFILNY

OSOBA

OTYŁA



objętości

dystrybucji

leku

LEK

HYDROFILNY

wiązany

w tkance

tłuszczowej

kumulacja

rozmieszczenie

w zwiększonej

ilości płynu

międzyko -

- mórkowego

w tkance

tłuszczowej

CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA ZMIANĘ

BIOTRANSFORMACJI U OSÓB

OTYŁYCH

•

sprzęganie z kwasem

glukuronowym 

•

sprzęganie z kwasem siarkowym 

•

aktywność CYP2E1 

•

aktywność CYP3A4 

CYP2E1



paracetamol

teofilina

etanol

skuteczność

farmakologiczna

CYP3A4



erytromycyna, klarytromycyna

alprazolam, diazepam, midazolam

amlodypina, diltiazem, felodypina, nifedypina

atorwastatyna, lowastatyna

siła działania

farmakologicznego

u osób otyłych

CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA WYDALANIE

NERKOWE U OSÓB OTYŁYCH

•

masa nerek



•

liczba nefronów



•

filtracja kłębkowa



•

klirens kreatyniny



eliminacji leków

wydalanych przez

nerki

np. antybiotyków

aminoglikozydowych,

wankomycyny

Document Outline