Wstęp do psychologii zdrowia i choroby
Wstęp do psychologii zdrowia i choroby
Prof. dr hab. Irena Heszen-Niejodek
Prof. dr hab. Irena Heszen-Niejodek
Instytut Społecznej Psychologii Klinicznej SWPS
Instytut Społecznej Psychologii Klinicznej SWPS
Wykład XII: Zdrowie behawioralne
Wykład XII: Zdrowie behawioralne
Plan
Plan
Zdrowie behawioralne jako dziedzina zdrowia i
Zdrowie behawioralne jako dziedzina zdrowia i
jako dziedzina psychologii zdrowia
jako dziedzina psychologii zdrowia
Rola czynników behawioralnych jako
Rola czynników behawioralnych jako
wyznaczników zdrowia
wyznaczników zdrowia
Pojęcie zachowań zdrowotnych
Pojęcie zachowań zdrowotnych
Rodzaje zachowań zdrowotnych
Rodzaje zachowań zdrowotnych
Struktura zachowań zdrowotnych
Struktura zachowań zdrowotnych
Styl życia związany ze zdrowiem
Styl życia związany ze zdrowiem
Modele uwarunkowań zachowań zdrowotnych
Modele uwarunkowań zachowań zdrowotnych
Zdrowie behawioralne jako dziedzina
Zdrowie behawioralne jako dziedzina
zdrowia
zdrowia
Społeczna
Psychiczna
Duchow
a?
Biologicz
na
Behawioralna??
Behawioralna??
Uwaga: Schemat można odnosić do pojęcia
zdrowia i do zdrowia jednostki
Zdrowie behawioralne jako dziedzina
Zdrowie behawioralne jako dziedzina
psychologii zdrowia
psychologii zdrowia
Zdrowie behawioralne jest to dziedzina
Zdrowie behawioralne jest to dziedzina
interdyscyplinarna poświęcona (1) promowaniu
interdyscyplinarna poświęcona (1) promowaniu
filozofii zdrowia podkreślającej indywidualną
filozofii zdrowia podkreślającej indywidualną
odpowiedzialność za zdrowie oraz (2)
odpowiedzialność za zdrowie oraz (2)
zapobieganiu chorobie za pomocą różnorodnych
zapobieganiu chorobie za pomocą różnorodnych
aktywności indywidualnych i zespołowych,
aktywności indywidualnych i zespołowych,
podejmowanych z własnej inicjatywy.
podejmowanych z własnej inicjatywy.
(na podst. Matarazzo, 1980)
(na podst. Matarazzo, 1980)
W problematyce psychologii zdrowia wyróżnić
można: psychologię medyczną (człowiek chory)
zdrowie behawioralne (człowiek zdrowy)
Uwaga: Wymienione podejścia do
definiowania zdrowia
behawioralnego nie wykluczają się
wzajemnie
Ujęcie integrujące: Zdrowie
behawioralne odnosi się do
powiązań między indywidualnym
zachowaniem a poziomem zdrowia i
choroby (Sęk, 2000)
Miejsce czynników behawioralnych
Miejsce czynników behawioralnych
w paradygmacie
w paradygmacie
salutogenetycznym
salutogenetycznym
Emocje
Emocje
Pozytywne; nadzieja, postawa
Pozytywne; nadzieja, postawa
optymizmu
optymizmu
Motyw
Motyw
zdrowotny
zdrowotny
Umiarkowane zainteresowanie własnym
Umiarkowane zainteresowanie własnym
zdrowiem
zdrowiem
Zachowani
Zachowani
e
e
Zdrowy styl życia
Zdrowy styl życia
Osobowość
Osobowość
Poczucie koherencji, osobowość odporna,
Poczucie koherencji, osobowość odporna,
poczucie własnej skuteczności
poczucie własnej skuteczności
Czynniki
Czynniki
sytuacyjne
sytuacyjne
Zdrowe pole życiowe; wsparcie
Zdrowe pole życiowe; wsparcie
społeczne
społeczne
Styl życia w polu zdrowia według
raportu Lalonda
Pojęcie zachowań zdrowotnych
Pojęcie zachowań zdrowotnych
Zachowania zdrowotne są to reaktywne, nawykowe
Zachowania zdrowotne są to reaktywne, nawykowe
i/lub celowe formy aktywności człowieka, które
i/lub celowe formy aktywności człowieka, które
pozostają – na gruncie wiedzy obiektywnej o
pozostają – na gruncie wiedzy obiektywnej o
zdrowiu i subiektywnego przekonania - w
zdrowiu i subiektywnego przekonania - w
istotnym wzajemnym związku ze zdrowiem
istotnym wzajemnym związku ze zdrowiem
(Sęk, 2000)
(Sęk, 2000)
o
Różne poziomy zachowań zdrowotnych
o
Obiektywne i subiektywne związki ze
zdrowiem zachowań zdrowotnych
o
Wzajemność związków zachowań zdrowotnych
ze zdrowiem
Rodzaje zachowań zdrowotnych
Rodzaje zachowań zdrowotnych
o
Poziom organizacji zachowania:
Poziom organizacji zachowania:
•
reaktywne
reaktywne
•
nawykowe
nawykowe
•
celowe
celowe
o
Konsekwencje zdrowotne:
Konsekwencje zdrowotne:
•
prozdrowotne
prozdrowotne
•
antyzdrowotne
antyzdrowotne
o
Sytuacja zdrowotna
Sytuacja zdrowotna
•
zachowania w zdrowiu (ochrona, poprawa)
zachowania w zdrowiu (ochrona, poprawa)
•
zachowania w chorobie (powrót do zdrowia)
zachowania w chorobie (powrót do zdrowia)
Struktura zachowań zdrowotnych
Struktura zachowań zdrowotnych
o
Praktyki medycyny niekonwencjonalnej (medycyna
Praktyki medycyny niekonwencjonalnej (medycyna
alternatywna, medytacja, relaks, ziołolecznictwo)
alternatywna, medytacja, relaks, ziołolecznictwo)
o
Zachowania medyczne (wizyty u lekarza, stosowanie
Zachowania medyczne (wizyty u lekarza, stosowanie
się do zaleceń, badania kontrolne)
się do zaleceń, badania kontrolne)
o
Aktywny wypoczynek w kontakcie z przyrodą
Aktywny wypoczynek w kontakcie z przyrodą
o
Zachowania żywieniowe (niskokaloryczna dieta,
Zachowania żywieniowe (niskokaloryczna dieta,
kontrola wagi, ograniczenie słodyczy, tłuszczu,
kontrola wagi, ograniczenie słodyczy, tłuszczu,
spożywanie warzyw i owoców)
spożywanie warzyw i owoców)
o
Niestosowanie używek (alkohol, narkotyki, papierosy)
Niestosowanie używek (alkohol, narkotyki, papierosy)
o
Umacnianie kondycji fizycznej przez uprawianie
Umacnianie kondycji fizycznej przez uprawianie
sportu, gimnastykę
sportu, gimnastykę
(Dolińska-Zygmunt 2000, wyodrębnione na podst.
(Dolińska-Zygmunt 2000, wyodrębnione na podst.
analizy czynnikowej)
analizy czynnikowej)
Zachowania ważne dla zdrowia
Zachowania ważne dla zdrowia
(Alameda Study, 1965 - Schoenborn,
(Alameda Study, 1965 - Schoenborn,
1993):
1993):
o
regularne spożywanie śniadań
regularne spożywanie śniadań
o
powstrzymanie się od pojadania
powstrzymanie się od pojadania
o
7-8 godzin snu na dobę
7-8 godzin snu na dobę
o
utrzymywanie prawidłowej wagi
utrzymywanie prawidłowej wagi
o
powstrzymanie się od papierosów
powstrzymanie się od papierosów
o
umiarkowane spożywanie alkoholu
umiarkowane spożywanie alkoholu
o
systematyczna aktywność fizyczna
systematyczna aktywność fizyczna
(wprowadzone do programu na podstawie wiedzy
(wprowadzone do programu na podstawie wiedzy
medycznej)
medycznej)
Styl życia związany ze zdrowiem
Styl życia związany ze zdrowiem
Styl życia związany ze zdrowiem jest to
Styl życia związany ze zdrowiem jest to
charakterystyczny dla jednostki system zachowań
charakterystyczny dla jednostki system zachowań
zdrowotnych, uwarunkowanych cechami
zdrowotnych, uwarunkowanych cechami
temperamentu, wiedzą, uogólnionymi poglądami i
temperamentu, wiedzą, uogólnionymi poglądami i
przekonaniami na temat świata, życia i własnej
przekonaniami na temat świata, życia i własnej
osoby, kompetencjami, systemem wartości i
osoby, kompetencjami, systemem wartości i
indywidualnymi doświadczeniami w zakresie
indywidualnymi doświadczeniami w zakresie
zdrowia oraz zmiennymi społeczno-kulturowymi
zdrowia oraz zmiennymi społeczno-kulturowymi
(Sęk, 2000)
(Sęk, 2000)
o
Antyzdrowotne style życia
o
Prozdrowotne style życia
Modele uwarunkowań
Modele uwarunkowań
zachowań
zachowań
zdrowotnych
zdrowotnych
o
Model przekonań zdrowotnych Rosenstocka, tłumaczący
Model przekonań zdrowotnych Rosenstocka, tłumaczący
prawdopodobieństwo wykonania działania prewencyjnego
prawdopodobieństwo wykonania działania prewencyjnego
z wykorzystaniem psychologicznej teorii podejmowania
z wykorzystaniem psychologicznej teorii podejmowania
decyzji (powaga choroby i podatność)
decyzji (powaga choroby i podatność)
o
Model motywacji do ochrony Rogersa, tłumaczący
Model motywacji do ochrony Rogersa, tłumaczący
działania prewencyjne - wprowadzenie elementów teorii
działania prewencyjne - wprowadzenie elementów teorii
społecznego uczenia się Bandury (oczekiwanie
społecznego uczenia się Bandury (oczekiwanie
pozytywnego wyniku i oczekiwanie własnej skuteczności)
pozytywnego wyniku i oczekiwanie własnej skuteczności)
o
Teoria planowanego zachowania Ajzena, tłumacząca pełny
Teoria planowanego zachowania Ajzena, tłumacząca pełny
zakres zachowań (zdrowotnych) – wprowadzenie
zakres zachowań (zdrowotnych) – wprowadzenie
czynników społecznych (spostrzegane normy społeczne)
czynników społecznych (spostrzegane normy społeczne)
o
Procesualny model czynności zdrowotnych Schwarzera,
Procesualny model czynności zdrowotnych Schwarzera,
uwzględniający fazowość zmiany zachowania zdrowotnego
uwzględniający fazowość zmiany zachowania zdrowotnego
o
Uwaga: Powstające w porządku chronologicznym
Uwaga: Powstające w porządku chronologicznym
modele wykorzystują w coraz większym stopniu
modele wykorzystują w coraz większym stopniu
ogólną wiedzę psychologiczna i tłumaczą coraz
ogólną wiedzę psychologiczna i tłumaczą coraz
szerszy zakres zachowań
szerszy zakres zachowań
Procesualny model czynności
Procesualny model czynności
zdrowotnych
zdrowotnych
(Sęk, 2000, na podst. Schwarzera)
(Sęk, 2000, na podst. Schwarzera)
Oczekiwanie
własnej
skuteczności
Oczekiwanie
pozytywnego
wyniku
Spostrzeganie
ryzyka
Cel
Intencja
Planowani
e
Kontrola:
Inicjatywa
Utrwalanie
Nawroty
Zachowanie,
działanie
Sytuacja
Zasoby
Bariery
Łuszczyńska, A. (2004). Zmiana zachowań
zdrowotnych. Dlaczego dobre chęci nie
wystarczają? Gdańsk: Gdańskie
Wydawnictwo Psychologiczne.