Wirusy hepatotropowe 
HBV HCV

HBV – wirus zapalenia wątroby 
typu B

HBV - etiologia

Wiriony o średnicy 42 nm., zbudowane z 180 

kapsomerów, zawierają kolisty częściowo

 1- częściowo 2-niciowy DNA oraz polimerazę 

DNA, antygen jądrowy HBcAg, , antygen 

powierzchniowy HBsAg, antygen rdzeniowy 

HBeAg oraz antygen ABxAg. Kompletny 

wirion nazywany jest cząstką Dane’a od 

nazwiska odkrywcy.

Wirus odporny na działanie szkodliwych 

czynników środowiska. Traci zakaźność 

dopiero w temp. 121

o

C. po 15 min. działania 

pary  po wyjałowieniu w autoklawie

HBV - epidemiologia



Droga zakażenia:

Wirus HBV znajduje się we krwi i 

produktach krwiopochodnych (łzach, 
ślinie, spermie, moczu, kale, mleku 
kobiecym, płynie maziowym oraz płynie 
mózgowo-rdzeniowym) zarówno os. z 
ostrym zakażeniem jak i nosicieli.

HBV – drogi zakażenia

- Droga pozajelitowa
- Przez kontakt z krwią osoby chorej lub        

      nosiciela

- Naruszenie ciągłości tkanek narzędziami    

      medycznymi i niemedycznymi

- Dożylne przyjmowanie narkotyków
- Droga wertykalna
- Kontakt seksualny (ślina i sperma)
- Przez podanie krwi i produktów                   

      krwiopochodnych.

HBV – podatność na 
zakażenie



Pracownicy służby zdrowia,



Osoby przebywające w zakładach zamkniętych,



Osoby nadużywające dożylnych środków 
odurzających,



Chorzy na hemofilię,



Pacjenci poddawani dializie,



Seksualni partnerzy nosicieli HBV,



Osoby z wieloma partnerami seksualnymi

HBV – Zakażenie ostre
-1-

Patogeneza:

Przebieg wirusowego zapalenia wątroby może 

być żółtaczkowy lub bez żółtaczkowy. Ostre 
HBV może też przebiegać bezobjawowo.

Okres wylęgania ostrego wirusowego 

zapalenia wątroby typu B, czyli okres od 
zakażenia do wystąpienia pierwszych 
objawów klinicznych wynosi 28 - 180 dni.

HBV – zakażenie ostre
-2-

Zakażenia objawowe :
1. Zakażenia bez żółtaczkowe – złe 

samopoczucie, brak apetytu, bilirubinemia i 
ciemne zabarwienie moczu.

2. Zakażenia żółtaczką – po okresie złego 

samopoczucia i braku apetytu pojawia się 
żółtaczka. Wraz z nią objawy mogą się 
nasilić, bądź złagodzić. Po wystąpieniu 
żółtaczki HBV łatwo potwierdzić poprzez 
wykonanie badań serologicznych.

HBV – zakażenie ostre
-3-

Powikłania:

1. U pacjentów może rozwinąć się zespół 

typu choroby posurowiczej. Objawia się to 
bólem stawów, pokrzywką i wysypką 
plamisto-grudkową

2. Może wystąpić guzkowate zapalenie 

tętnic lub błoniaste kłębuszkowe zapalenie 
nerek.

HBV – zakażenie przewlekłe
-1-

Jako nosicieli określa się osoby, u których 

HbsAg jest wykrywany przez co najmniej 6 
miesięcy. Spośród zakażonych osób, które 
stają się nosicielami wirusa, u większości 
rozwija się przewlekle, przetrwałe 
zapalenie wątroby typu B, a u dalszych 
3 % zakażonych rozwija się przewlekłe, 
aktywne wirusowe zapalenie 
wątroby.

HBV – zakażenie przewlekłe
-2-

1. Przetrwałe wirusowe zapalenie wątroby typu B:

   a) U chorych występują skąpe objawy chorobowe.          

          Klinicznie pozostają w dobrym stanie lecz są        
                 potencjalnie zakaźni. Aktywność enzymów 
wątrobowych      może być nieco podwyższona. 

   b) To zapalenie może prowadzić do krańcowej                

          niewydolności wątrobowej. Uważa się, że 
postępujące         zapalenie wątroby jest często 
uwarunkowane reakcją           immunologiczną 
wyzwoloną wskutek przetrwałego                wirusowego 
zakażenia hepatocytów.

HBV – zakażenia przewlekłe
-3-

2. Przewlekłe aktywne zapalenie 

wątroby:

U tych chorych występują częstsze objawy 

chorobowe i zaostrzenia wirusowego 
zapalenia wątroby.

HBV – zakażenia przewlekłe
-4-

Powikłania:
1. Marskość wątroby:
   Rozwija się u przewlekłych nosicieli wirusa, 

zwłaszcza chorych z przewlekłym, aktywnym 
zapaleniem wątroby. Marskości wątroby, 
wywołanej wskutek zakażenia HBV można 
przypisać co najmniej 5000 zgonów.

2. Pierwotny rak wątroby:
   Istnieje silny związek, między przewlekłym 

zakażeniem wirusem HBV, a pierwotnym 
rakiem wątroby.

HBV – diagnostyka 
laboratoryjna

Opiera się na wykryciu w surowicy 

charakterystycznych markerów zakażenia 

HBV oraz swoistych przeciwciał 

pojawiających się i znikających w 

kolejnych fazach choroby i w miarę 

zdrowienia;

Barwienie immunofluorescencyjne;

Wykrywanie wirusowego DNA w próbkach 

tkanek.

HBV - leczenie

Ostre wirusowe zapalenie wątroby typu B w większości 

przypadków jest chorobą samoleczącą się. Podstawą 
leczenia jest odpoczynek fizyczny i psychiczny. W ostrym 
okresie choroby chorzy sami ograniczają swoją aktywność 
ze względu na osłabienie i dolegliwości subiektywne. Nie 
mają wtedy łaknienia i nie należy ich nakłaniać do jedzenia. 
Po wypisaniu ze szpitala pacjent powinien stosować dietę 
pod kontrolą samopoczucia. Powinien unikać posiłków, po 
których ma dolegliwości w obrębie jamy brzusznej np. 
wzdęcia, nudności, odbijania, bóle pod prawym łukiem 
żebrowym. W okresie tym obowiązuje zakaz spożywania 
alkoholu przez co najmniej 1rok. Gdy pojawia się poprawa 
należy indywidualnie zwiększać aktywność fizyczną jednak 
okres niepodejmowania zajęć zawodowych powinien 
wynosić co najmniej dwukrotnie tyle ile pobyt w szpitalu.

HBV – profilaktyka 
poekspozycyjna
-1-

Zapobieganie rozwojowi zapalenia wątroby 

po zakażeniu polega na podaniu gotowych 
przeciwciał przeciw wirusowi zapalenia 
wątroby typu B - HBV, czyli 
immunoglobuliny HBIG oraz podaniu 
szczepionki przeciw WZW B.

Postępowanie profilaktyczne zależy od tego, 

czy źródło zakażenia HBV jest, czy nie jest 
znane oraz od stanu immunologicznego 
osoby narażonej na zakażenie.

HBV – profilaktyka 
poekspozycyjna
-2-

Postępowanie profilaktyczne należy 

podjąć niezwłocznie:

 1. Jeśli źródło zakażenia HBV nie jest znane np.                        

           przypadkowe zakłucia igłą porzuconą w terenie - na plaży, 
na              trawniku, w śmietniku, kontakt seksualny bez 
zabezpieczenia, to:

     a) osoba narażona nigdy nie szczepiona przeciw WZW B              

          powinna otrzymać HBIG oraz jednocześnie pierwszą z 
trzech              dawek szczepionki przeciw WZW B.

      b) osoba narażona była w przeszłości szczepiona przeciw            

            WZW B powinna niezwłocznie wykonać badanie poziomu   
                 przeciwciał anty Hbs:

           - miano poniżej 10 j - dodatkowa jedna dawka szczepionki     

                przeciw WZW B

           - miano powyżej 10 j - bez działania.

HBV – profilaktyka 
poekspozycyjna
-3-

 2.Jeśli źródło zakażenia HBV jest znane, 
    konieczne jest zbadanie jego krwi na obecność przeciwciał       

anty Hbs i anty Hbe.

     a) wynik badania jest ujemny (nie wykryto przeciwciał):
         - osoba narażona i szczepiona w przeszłości otrzymuje             

  jedną dawkę szczepionki

         - osoba nigdy nie szczepiona otrzymuje trzy dawki                   

    szczepionki wg schematu 0 - 28 - 180 dni

     b) wynik badania jest dodatni dla AgHBs i AgHBe:
          - u osoby z mianem przeciwciał anty Hbs powyżej 10 j -           

  bez działania

          - u osoby z mianem przeciwciał anty Hbs poniżej 10 j -            

   HBIG + szczepionka

          - u osoby nieszczepionej - HBIG + trzy kolejne dawki               

   szczepionki wg schematu 0 - 28 - 180 dni

HBV – szczepienia 
obowiązkowe i zalecane
-1-

W Polsce od 1994 r. wprowadzono 

obowiązkowe szczepienie wszystkich 

noworodków. Sytuację epidemiologiczną 

poprawiło stopniowe obejmowanie 

szczepieniami profilaktycznymi kolejnych 

grup ludzi

HBV – szczepienia 
obowiązkowe i zalecane
-2-

 - pracowników służby zdrowia, studentów uczelni medycznych, uczniów 

szkół medycznych,

- młodzieży w 14. roku życia,

- osób z bliskiego otoczenia chorych na WZW B, nosicieli HBV narażonych 

w sposób szczególny na zakażenie,

- chorych z przewlekłym zakażeniem nerek, zwłaszcza osoby dializowane, 

oraz z przewlekłym uszkodzeniem wątroby, przede wszystkim z 
przewlekłym zakażeniem HCV,

- osób zakażonych HIV, a także dzieci z defektem odporności,

- chorych przygotowanych do zabiegów wykonywanych w krążeniu 

pozaustrojowym.

HBV – szczepienia 
obowiązkowe i zalecane
-3-

Wśród osób, którym szczepienia są szczególnie zalecane, 

należy wymieć:

- chorych przygotowywanych do planowanych zabiegów 

operacyjnych,

- osoby przewlekle chore,

- osoby, które są narażone na zakażenia związane z uszkodzeniem 

ciągłości tkanek lub poprzez kontakt seksualny,

- dzieci i młodzież nie objęte dotąd szczepieniami obowiązkowymi,

- osoby dorosłe, zwłaszcza w wieku starszym.

HBV – schematy szczepień

Szczepionkę przeciw WZW B stosuje się w dwóch schematach: 
     0,1,6 i 0,1,2,12. W Polsce najczęściej stosujemy schemat 

trzydawkowy. Drugi schemat stosuje się w krajach, w których 
sytuacja epidemiologiczna WZW B wśród małych dzieci jest 
niekorzystna. Niektórzy producenci zalecają inne schematy 
szczepień, np. schemat przyspieszony 0,7,21 dni i dawka 
uzupełniająca po 12 miesiącach – zalecany wyłącznie osobom 
dorosłym. W przypadku zastosowania szczepień w innych 
przedziałach czasowych, zwłaszcza w okresach niezgodnych ze 
schematami, należy dążyć do uzupełnienia cyklu szczepienia 
podstawowego do 3 infekcji, jeżeli cykl ten zostanie wykonany w 
okresie około 3-4 lat, lub do 4 infekcji, jeżeli cykl będzie trwać 
powyżej 3-4 lat. Nie należy rozpoczynać cykli szczepienia od 
początku, całkowicie „unieważniając” szczepienie wykonane 
wcześniej. Jeżeli podano tylko I dawkę szczepionki i jako opóźnione 
podano dalsze dwie dawki, to odstęp między dawkami drugą i 
trzecią powinien wynosić nie mniej niż 2 miesiące

HBV przeciwwskazania do 
podawania szczepionek

    * nadwrażliwość na składniki szczepionki,

    * ostra infekcja - czasowe przesunięcie 

szczepień,

    * nadmierne reakcje po poprzednich            

               szczepieniach

HCV – wirusowe zapalenie 
wątroby typu C

HCV – ogólna 
charakterystyka

Budowa :
HCV jest wirusem z osłonką o średnicy około 

35-50 nm. Zawiera pojedynczą nić RNA o 
dodatniej polarności, otoczoną białkowym 
kapsydem.

Klasyfikacja:
Wirus HCV jest przedstawicielem rodziny 

Flaviviridae, do której należy również inny 
hepatotropowy wirus, wirus żółtej gorączki.

HCV – epidemiologia
-1-

Zakażenie szerzy się:

    - przez przetoczenia krwi i produkt 

krwiopochodne

    - w wyniku naruszenia ciągłości tkanek w 

związku     z zabiegami medycznymi

    - w czasie hemodializ
    - okołoporodowo w czasie porodu
    - drogą seksualną
    - drogą nieznaną tzw. sporadyczne wzw typu C

HCV – epidemiologia
-2-

Do grup ryzyka należą:

    - narkomani
    - chorzy wymagający przetoczeń krwi
    - biorcy przeszczepów narządów
    - personel medyczny
    - osoby utrzymujące liczne kontakty 

seksualne z        różnymi partnerami

HCV – obraz kliniczny

Większość zakażeń wywołanych przez wirus 

HCV przebiega bezobjawowo, ponad 70% 
pacjentów zakażonych staje się jednak 
przewlekłymi nosicielami wirusa i u 
znacznej części tych osób rozwija się 
przewlekłe zapalenie wątroby. U 
większości przewlekle zakażonych 
pacjentów nie występują objawy aż do 
czasu powstania powikłań przewlekłego 
zapalenia wątroby (tzn. marskości, 
pierwotnego raka wątroby).

HCV – Odpowiedź organizmu 
na atak wirusa

Po wniknięciu wirusa do organizmu pierwszym wykrywalnym znacznikiem 

(markerem) jest RNA wirusa HCV pojawiający się w osoczu 1-2 tygodnie 
po zakażeniu. Stężenie RNA stopniowo rośnie, jednak wraz z rozwojem 
odpowiedzi immunologicznej zaczyna opadać; w około 15% przypadków 
przejściowo wynik badania RNA może być ujemny.

Drugim wykrywalnym znacznikiem są przeciwciała anty-HCV pojawiające 

się średnio 8-10 tygodni po zakażeniu. Po okresie ostrej infekcji, który u 
większości osób jest niemy klinicznie, w 75-85% przypadków dochodzi 
do rozwoju przewlekłego zakażenia HCV.

W okresie przejściowym między ostrą i przewlekłą fazą zakażenia, 

okresowo stwierdzana może być obecność RNA HCV oraz podwyższone 
wartości aminotransferazy alaninowej (AlAT); najczęściej parametry te 
mogą być dodatnie wiele lat po zakażeniu, chociaż w 15-25% 
przypadków przewlekłego zakażenia wartości AlAT mogą utrzymywać 
się w granicach wartości prawidłowych

HCV - diagnostyka

Aktualnie nie są dostępne w handlu żadne 

testy pozwalające na wykrywanie 

antygenów HCV, chociaż opracowano 

bardzo czuły test wykrywający białko 

rdzeniowe tego wirusa. Większość testów 

wykrywających zakażenie HCV mierzy 

obecność przeciwciał wytwarzanych przez 

organizm przeciwko wirusowi

HCV – diagnostyka 

Podstawowym testem przesiewowym jest 

stwierdzenie przeciwciał anty-HCV. 
Wykrycie tych przeciwciał za pomocą testu 
ELISA wymaga potwierdzenia innym testem 
np. opartym na technice Western-blotu oraz 
stwierdzenia RNA wirusa. W związku z 
faktem, że przeciwciała anty-HCV można 
stwierdzić dopiero po 1-5 miesiącach od 
początku zakażenia badanie to nie ma 
znaczenia dla rozpoznania ostrego wzw 
typu C.

HCV – diagnostyka

Ogromna liczba różnych procesów metabolicznych 

zachodzących w wątrobie i związana z tym równie wielka 
liczba badań biochemicznych i prób czynnościowych jest 
powodem, dla którego nie istnieje pojedynczy, 
uniwersalny test wystarczający do jednoznacznej oceny 
czynności wątroby lub stopnia jej uszkodzenia.

Wszystkie testy diagnostyczne są jedynie badaniami 

pomocniczymi. Powinny być interpretowane tylko w 
zestawieniu z badaniem lekarskim i wywiadem 
dotyczącym choroby. Przy analizie poszczególnych badań 
biochemicznych należy mieć na uwadze, że nawet 
prawidłowy ich wynik nie wyklucza istnienia uszkodzenia 
nieraz poważnego czynności wątroby.

HCV – diagnostyka - Metoda 
immunoblottingu "Western 
blot"

Metodę tę stosuje się jako tzw. test potwierdzenia. 

Surowica jest inkubowana na nitrocelulozowych 
błonach, na których umieszczone są cztery 
rozdzielone białka wirusowe (HCV). Jeżeli w 
surowicy znajdują się przeciwciała anty HCV, to 
reagują one z antygenowymi białkami wirusa 
znajdującymi się na błonie. Zmiana koloru (reakcja 
barwna dzięki dodanemu enzymowi) wskazuje na 
to, że przeciwciała reagują z białkami. Test jest 
uznawany za dodatni, gdy reakcja dotyczy co 
najmniej dwóch białek wirusa, natomiast gdy 
dotyczy tylko jednego białka wirusa, traktowany 
jest jako nieokreślony lub wątpliwy.

HCV - leczenie

Podstawą leczenia ostrego wirusowego zapalenia wątroby typu 

C powodującego wyzdrowienie u ponad 50% chorych jest 
leczenie interferonem alfa. Dodatkowo obowiązuje 
odpoczynek fizyczny i psychiczny. W ostrym okresie choroby 
chorzy sami ograniczają swoją aktywność ze względu na 
osłabienie i dolegliwości subiektywne. Nie mają wtedy 
łaknienia i nie należy ich nakłaniać do jedzenia. Po wypisaniu 
ze szpitala pacjent powinien stosować dietę pod kontrolą 
samopoczucia. Powinien unikać posiłków, po których ma 
dolegliwości w obrębie jamy brzusznej np. wzdęcia, nudności, 
odbijania, bóle pod prawym łukiem żebrowym. W okresie tym 
obowiązuje zakaz spożywania alkoholu przez co najmniej 
1rok. Gdy pojawia się poprawa należy indywidualnie 
zwiększać aktywność fizyczną jednak okres niepodejmowania 
zajęć zawodowych powinien wynosić co najmniej dwukrotnie 
tyle ile pobyt w szpitalu

HCV – profilaktyka 
poekspozycyjna

Pierwszą czynnością, którą należy wykonać, 

jest umycie miejsca ekspozycji wodą z 
mydłem, a w przypadku śluzówek (np. oczy) 
- samą wodą albo solą fizjologiczną. Nie 
należy stosować tradycyjnych sposobów 
dezynfekcji, takich jak przemywanie ranki 
stężonym spirytusem czy jodyną. Nie wolno 
też wyciskać uszkodzonego miejsca.

Nie ma, niestety, specyficznej profilaktyki 

poekspozycyjnej dla wirusa HCV - nie udało 
się dotąd opracować szczepionki ani innego 
preparatu zabezpieczającego po zakłuciu. 

HCV - zapobieganie

Zapobieganie polega na przestrzeganiu ogólnych zasad 

higieny czyli:

- przestrzeganie zasad aseptyki w szpitalu i ambulatorium;

- ostrożnym postępowaniu z krwią i jej produktami;

- ochronie skóry poprzez używanie jednorazowych 

rękawiczek;

- unikanie kontaktów seksualnych z wieloma partnerami;

- używanie prezerwatywy

Bibliografia

1. Heczko P.(red.), Mikrobiologia: podręcznik dla 

pielęgniarek i położnych i ratowników medycznych, 
PZWL 2007, str. 193-195, 226-227;

2. Jakubowska A., „Zapobieganie i zwalczanie wzw B 

– zasady szczepienia”, [w:] Magazyn Pielęgniarki i 
Położnej, 

3. Virella G, Mikrobiologia i choroby zakaźne., 

Wrocław: "Urban & Partner", 2000.

4. Walusiak J., Michowicz A., Profilaktyka i prewencja 

w zawodowych zakażeniach wirusami zapalenia 
wątroby, Oficyna Medyczna: Kliniczna Medycyna 
Pracy,  Warszawa 2007,

Dziękuję za uwagę