saponiny



Saponiny to niejednorodna grupa

związków chemicznych, której

przedstawiciele występują w ponad

500 gatunkach roślin z ponad 90

rodzin. Znaleziono je zarówno w

roślinach jadalnych (np. soja,

szpinak), jak i niejadalnych (np. żeń-

szeń, kasztanowiec, mydlnica

lekarska)



Saponiny pod względem chemicznym

są glikozydami triterpenoidów lub

steroli, tworzących tzw. aglikon,

nazywany w przypadku saponin

sapogeniną, podczas gdy komponent

cukrowy zwany jest glikonem.



Sama zaś nazwa „saponina”, użyta po

raz pierwszy w 1811 r., pochodzi od

łacińskiego słowa

sapo oznaczającego

mydło.



Związki te bowiem mają między innymi

wysoką zdolność obniżania napięcia

powierzchniowego cieczy, w związku z

czym wytwarzają w roztworach

wodnych obfitą i trwała pianę.



Ze względu na rodzaj i ilość

pierścieni wchodzących w skład

aglikonu, saponiny dzieli się na:

steroidowe, których sapogeniną jest

ugrupowanie steroidowe oraz

triterpenowe, posiadające aglikon o

charakterze triterpenowym .



Saponiny steroidowe występują prawie

wyłącznie w klasie roślin Jednoliściennych

(Monocotyledones), głównie w rodzinach

Agavaceae, Dioscoreaceae, Liliaceae .



Saponiny triterpenowe występują w

klasie roślin Dwuliściennych

(Dicotyledones), w bardzo wielu

rodzinach jak np. Araliaceae, Fabaceae,

Hippocastanaceae, Primulaceae.



Saponiny to substancje dobrze

rozpuszczalne w wodzie,

bezpostaciowe lub słabo krystalizujące.



Najważniejszą właściwością fizyczną

saponin jest ich wysoka zdolność do

obniżania napięcia powierzchniowego

roztworów wodnych, a co za tym idzie

zdolność wytwarzania obfitej, stabilnej

piany oraz emulgacji tłuszczów.



Jednym z najbardziej znanych

przykładów zastosowań tego

zjawiska jest wykorzystanie saponin

pochodzenia roślinnego do produkcji

różnego typu detergentów, środków

piorących, a także gaśnic pianowych.



Inną bardzo ważną cechą saponin,

odpowiedzialną za przynajmniej niektóre

ich aktywności biologiczne jest ich

zdolność do łączenia się ze sterolami, w

tym z cholesterolem błon komórkowych.



Saponiny steroidowe i triterpenowe

monodesmozydy wykazują również

wysoką zdolność do hemolizowania

erytrocytów.



Największą aktywność hemolityczną

wykazują saponiny triterpenowe o

aglikonie typu kwasu oleanolowego

(np. escyna) lub hederageniny (np.

α-

hederyna).



Stanowią substrat do syntezy leków

steroidowych i syntetycznych

hormonów (progesteronu i

pochodnych kortyzonu), a największe

zastosowanie mają saponiny

steroidowe, jak np. diosgenina z

Dioscorea tokoro oraz hekogenina

agawy sizalowej (

Agave sisalana).



Powszechne zastosowanie w przemyśle

farmaceutycznym saponiny zawdzięczają

swoim właściwościom wykrztuśnym. Na

przykład, primulasaponiny zawarte w korzeniu

pierwiosnka (

Primula sp.) działają drażniąco

zakończenia nerwowe błony śluzowej żołądka.



Powodują w ten sposób pobudzenie ośrodka

nerwu błędnego, co prowadzi z kolei do

zwiększenia produkcji i wydzielania wodnistego

śluzu w drogach oddechowych, a w rezultacie

powoduje odruch kaszlu.



Jedną z najlepiej zbadanych właściwości

saponozydów jest ich działanie przeciwzapalne.



Efekt taki wywiera na przykład glicyryzyna

występująca w korzeniu lukrecji gładkiej

(

Glycyrrhiza glabra).



Właściwości przeciwzapalne posiadają również

saponiny z nasion soi (

Glycine max).

Innymi

przykładami saponin przeciwzapalnych są

ginsenozyd wyizolowany z korzenia żeń-szenia.



Fakt, że saponiny tworzą kompleksy ze

sterolami jest także wykorzystywany w

leczeniu miażdżycy. Wykazano, że

ginsenozydy z korzenia żeń-szenia oraz

saponiny sojowe powodują obniżenie

poziomu frakcji cholesterolu.

PRÓBY NA OBECNOŚĆ SAPONIN W SUROWCU



Próba pienienia – wodny wyciąg z surowca w

stosunku 1:10 wytrząsa się przez 2 minuty.

Powinna powstać warstwa piany utrzymująca się

przez najmniej 60 sek.



Próba hemolizy krwi

RADIX PRIMULAE – korzeń pierwiosnka



Primula officinalis – pierwiosnka(-nek) lekarska



Primula elatior – pierwiosnka wyniosła



Surowiec typowo saponinowy



działanie wykrztuśne



działanie moczopędne



działanie zewnętrzne – przyspiesza gojenie się

ran (p/zapalne i antyseptyczne)

RADIX SAPONARIAE – korzeń mydlnicy

Saponania officinalis –mydlnica lekarska

(Mydlik)



Działanie :wykrztuśne , moczopędne

,silnie żółciopędne,lekko

przeczyszczające



wskazania – stany zakażeniowe i zapalne

oskrzeli ,tchawicy , krtani i gardła ,

kaszel ,przeziębienie ,grypa ,zaparcia

HERBA HERNIARIE – ziele połonicznika Herniaria

Związki czynne i działanie :



saponiny



flawonoidy



działanie głównie moczopędne, przeciwwysiękowo

(uszczelniają i wzmacniają błony komórkowe i

śródbłonki naczyń krwionośnych) ,rozkurczowe.



Wskazania:

skąpomocz, obrzęki, wysięki okołostawowe, kamica

moczanowa, stany zapalne i zakażenia nerek i dróg

moczowych.

RADIX GLYCYRRHIZAE –korzeń lukrecji



Glycyrhiza glabra – lukrecja gładka



Syn.Radix Ligniritae



Skład , działanie i zastosowanie:



saponiny ,flawonoidy



lukrecja działa silnie wyksztuśnie



moczopędnie



rozkurczowo



p/zapalnie , p/wrzodowo (zwiększa lepkość śluzu

żołądkowego i chroni błonę śluzową żołądka oraz

dwunastnicy)



przed urazami i zakażeniami , pobudza

regenerację nabłonka przewodu pokarmowego)



stany zapalne przełyku , żołądka , dwunastnicy i

jelit , choroba wrzodowa, skurcze jelit ,żołądka



kaszel , stany zapalne i skurcze oskrzeli,

zapalenie płuc.

FLOS CALENDULAE – kwiat nagietka



Anthodium Calendulae



Calendula officinalis – nagietek

lekarski

Skład , działanie i zastosowanie:



saponiny, flawonoidy , olejek eteryczny

Nagietek działa :

p/zapalnie, żółciopędnie, moczopędnie,

spazmalitycznie,

p/drobnoustrojowo( p/bakteryjnie,

p/pierwotniakowo, p/wysiękowo, przyspiesza

proces ziarninowania skóry(przyspiesza gojenie

się ran)



Wskazania: wewnętrzne –



skąpomocz, kamica moczowa, stany zapalne i

zakażenia nerek i dróg moczowych, obrzęki (np.

powiek), wysięki okołostawowe ,reumatyzm, stany

zapalne przewodu pokarmowego, stany zapalne

pochwy i warg sromowych, zapalenie jajników,

jajowodów ,upławy

Zewnętrzne:



choroby kobiece jak wyżej



choroby skóry – oparzenia, odparzenia, otarcia

naskórka, wybroczyny, stłuczenia ,liszaje , mokre

wysypki ,pryszcze różnego pochodzenia , łojotok,

zakażenia skóry



stany zapalne spojówek i gałki ocznej , pieczenie

i łzawienie oczu.

RADIX SENEGAE – korzeń krzyżownicy

(senegi) Polygala senega –

krzyżownica wirgijska



Surowiec saponinowy:

kwas salicylowy i jego ester

metylowy

surowiec stosowany jako

expectorans

FOLIUM HEDERAE – liść bluszczu



Hedera helix – bluszcz pospolity

Surowiec działa wyksztuśnie i

spazmalitycznie

składnik preparatów o działaniu

wyksztuśnym

Syropy: Prospan , Hederasal, Hedelix,

Hedelicum

FLOS ,SEMEN, HIPPOCASTANI – kwiat , nasienie

kasztanowca



Aesculus hippocastanum – kasztanowiec zwyczajny



Skład ,działanie , zastosowanie:

saponiny – escyna

kumaryny - eskulina , fraksyna

flawonoidy

Działanie :

wzmacniające naczynia krwionośne ,

uszczelniające,ujędrniające i naczynia krwionośne,

zmniejszające ich kruchość i przepuszczalność,

przeciwobrzękowe, poprawiające krążenie krwi



Wskazania :



żylaki ,zakrzepowe zapalenie żył



zaburzenia krążenia w skórze , w mózgu i

kończynach



obrzęki



wysięki krwi



krwotoki i krwawe wylewy podskórne



hemoroidy

RADIX GINSENG – korzeń żeń-szenia

Panax ginseng – korea północna ,chiny

Panax guinquefalium (żeń-szeń

pięciolistny)- USA i Kanada

Eleutherococcus senticasus

(eleuterokok kolczasty)- Syberia

Panax japonicus -Japonia

Skład :



Saponiny triterpentowe – ginsenozyydy(paraksozydy)



Unikalne działanie adaptogenne :



umożliwia organizmowi szybsze przystosowanie się

do zmiennych warunków środowiskowych , jak

temperatura, wilgotność czy ciśnienie , zwiększa się

możliwość dłuższego trwania i przetrwania nieraz w

skrajnie niekorzystnych warunkach bytowania



umożliwia organizmowi szybsze przystosowanie się

do wysiłku psychicznego , intelektualnego i

fizycznego



działają więc jako środki dopingujące ,prowokując

komórki do przyspieszenia i intensyfikacji

biosyntezy białek czy ekonomizacji procesów

oddechowych



działanie przeciwutleniające



działanie psychopobudzające (poprawia procesy

kojarzenia i zapamiętywania , myślenia



podnosi odporność



skraca okres rekonwalescencji po przebytych

ciężkich chorobach



pobudza sferę seksualną



Wskazania:



ogólne wyczerpanie i spadek witalności ,zwłaszcza

u osób w podeszłym wieku



stan obniżonej odporności



osłabienie popędu płciowego



zmniejszona zdolność koncentracji



rekonwalescencja po przebytych chorobach

Uwagi do stosowania:



zażywany w zbyt dużych ilościach żeń – szeń może

być niebezpieczny, może powodować skoki

ciśnienia, niepokój bezsenność .



nie należy przyjmować żeń-szenia razem z wit.

C ,gdyż może ona utrudniać jego wchłanianie.



Między zażywaniem obu tych preparatów dobrze

jest zrobić dwie godziny przerwy.

Document Outline