12.06.21

1

Człowiek w perspektywie śmierci

12.06.21

2

Czynniki wyznaczające sytuację 

osoby umierającej:



Wyjątkowość przeżyć 

wyznaczanych przez zbliżającą się 
śmierć;



 

Kontekst społeczny- zachowania 

otoczenia, które ma świadomość 
zbliżającej się śmierci

12.06.21

3

Czynniki różnicujące przebieg 

procesu umierania, który jest 

procesem dynamicznym:

Niepewność

Ból przewlekły

Izolacja społeczna

Lęk i niepokój

12.06.21

4

Modele komunikacji w 

chorobach o niepomyślnym 

rokowaniu:

1.

Komunikowanie wprost o zbliżającej się śmierci:

- podawanie informacji mówiącej o poważnym 

charakterze choroby, o nieuleczalności, bez 

ukrywania jej nazwy, z mniej lub bardziej 

wyraźną sugestią nieuchronności śmierci 

(65%);

- podawanie pełnej informacji, uzupełnionej 

określeniem orientacyjnego przeżycia z 

chorobą (21%).

12.06.21

5

2.

 

Informowanie pośrednie

- 

śmierć bywa pokazywana jako 

rozwiązanie bardziej korzystne;

- podawanie informacji zakamuflowanej 
albo polegającej na „dawaniu do 
zrozumienia”, forsowanie złudnej 
nadziei np. „To jest poważna sprawa, ale 
z tym można żyć i ludzie żyją”.

12.06.21

6

Typy świadomości w procesie 

umierania /Glaser i Strauss/

Świadomość zastrzeżona

Pacjent nie zdaje sobie sprawy z tego, że 

umiera, chociaż rodzina i personel wiedzą. 

Aby utrzymać chorego w nieświadomości 

podejmowane są strategie ukrywania prawdy

Świadomość podejrzewania

Pacjent podejrzewa, domyśla się, że umiera. 

Stara się zweryfikować podejrzenia. Staje się 

czujny, podejrzliwy, wrażliwy.

12.06.21

7

Typy świadomości w procesie 

umierania /Glaser i Strauss/

Świadomość wzajemnego udawania

Najczęściej występujący model we 

współczesnych szpitalach. Wszyscy wiedzą i 

zachowują się tak, jakby nie wiedzieli. Gra 

wywołuje uczucie osamotnienia pacjenta i jego 

rodziny.

Otwarta świadomość

Pacjent wie, rodzina i personel również. Wiedza 

nie jest symetryczna, zwykle najwięcej wie 

personel, później rodzina, na końcu pacjent.

12.06.21

8

Ból przewlekły

Został nazwany przez socjologów 

bólem aspołecznym, ponieważ 

zmusza chorego do przyjęcia 

strategii izolacji od środowiska. 

Izolacja ta jest wynikiem 

koncentracji na bólu 

wszechogarniającym, który 

determinuje człowieka i zamyka go 

w naturze. Sprzyja dezintegracji 

osobowości.

12.06.21

9

Ból przewlekły

Szacuje się, że około 25% 

pacjentów umierających na 

raka nie doświadcza bólu, 75% 

odczuwa ból coraz bardziej 

uporczywy i intensywny.

Wrażliwość na ból posiada silne 

komponenty psychologiczne i 

społeczne.

12.06.21

10

Interrelacja czynników 

psychofizycznych i społecznych 

według A. G. Lipmana

Ból 

somatyczny

wrogość

samotność

niepokój

depresja

12.06.21

11

Etapy umierania według 

E. Kubler- Ross

1. Zaprzeczenie i izolacja

- 

„to niemożliwe, że umieram”

2. Gniew

„dlaczego właśnie ja?”

3. Targowanie się

„dobrze rozumiem, ale może uda się przesunąć 

termin śmierci”

4. Depresja 

żałoba po sobie samym

5. Akceptacja

wyciszenie

12.06.21

12

 Koncepcja E. M. Pattisona.

Pacjent umierający świadomie 

przechodzi przez pewne fazy 
umierania. Fazy te różnią się 

stopniem odczuwanego niepokoju.

12.06.21

13

 Koncepcja E. M. Pattisona.

1. Ostra faza kryzysu- 

Rozpoczyna się w momencie, kiedy 

chory dowiaduje się lub uświadamia 

sobie nieodwracalność losu, faza 

cechuje się wzmożonym poczuciem 

niepokoju, lęk może wywoływać różne 

zachowania np. depersonalizację, 

panikę. Uruchamiają się mechanizmy 

obronne. Lęk powoli zaczyna opadać.

12.06.21

14

 Koncepcja E. M. Pattisona.

2. Przewlekła faza życia –umierania

Jest to okres stopniowego 

ograniczania aktywności życiowej, 

słabnięcia sił fizycznych, wzrastania 

dolegliwości, uzależnienia od 

innych. Lęk opada.

12.06.21

15

 Koncepcja E. M. Pattisona.

3. Faza terminalna

Chory wchodzi w nią, gdy akceptuje 

nieodwracalność losu. Jest to moment 

trudny do uchwycenia. Charakteryzuje się 

tym, że pacjent zamyka się w sobie, 

odwraca się od świata zewnętrznego. W 

momencie śmierci lęk osiąga poziom 

zerowy.

12.06.21

16

Lęki przed śmiercią według Schulza:

Lęk przed zmianami zachodzącymi w ciele;

Lęk przed poniżeniem;

Lęk przed cierpieniem fizycznym;

Lęk przed uzależnieniem od innych;

Lęk przed przerwaniem ważnych zadań 

życiowych;

Lęk przed pozostawieniem bliskich;

Lęk przed nieistnieniem;

Lęk przed karą za grzechy.

12.06.21

17

Żałoba

Zadania stojące przed rodziną:

/H.C. Arndt, M. Gruber/

1.

Uporanie się z osobistymi więzami 

łączącymi ze zmarłym, z redukcją 

wewnętrznego napięcia spowodowanego 

stratą;

2. Zmodyfikowanie dotychczasowej 

struktury obowiązków i ról rodzinnych;

3. Konieczność odnalezienia nowych relacji 

ze światem zewnętrznym

12.06.21

18

Żałoba

Fazy żałoby:

Zaprzeczenie
Rozpacz
Akceptacja

12.06.21

19

Żałoba

Sposób przeżywania żałoby zależy od 

następujących czynników:

1.

Czynniki związane z okolicznościami śmierci 

(dramatyzm, dotychczasowe 

doświadczenia);

2.

Czynniki psychiczne (natura relacji ze 

zmarłym, antycypacja w śmierci, sposób 

radzenia sobie w sytuacjach trudnych itp.)

3.

Czynniki społeczne (kontekst społeczno- 

kulturowy, normy, wzory reakcji na stratę, 

postawy światopoglądowe itp.)

12.06.21

20

Pogrzeb

Pogrzeb jest manifestacją uczuć 

wobec zmarłego oraz okazją do 

wyrażenia społecznego 

wsparcia dla osieroconych.

12.06.21

21

Pogrzeb

Funkcje społeczne:

Pogrzeby integrują ich uczestników,dają okazję 

do spotkania, kształtują zbiorową pamięć o 

zmarłym,

Pogrzeby skłaniają uczestników do konfrontacji z 

własną śmiertelnością, do refleksji na temat 

miejsca śmierci w kulturze,

Pogrzeby są afirmacją  istniejącego porządku 

społecznego. Pomimo śmierci jednostki i 

największego nawet żalu, życie idzie dalej, 

porządek społeczny zostaje zachowany.