Proces twórczy. Pojęcie metod heurystycznych.

Proces twórczy

Proces twórczy jest procesem ciągłego wzajemnego

oddziaływania, zwanego również interakcją twórczą.

Tradycyjnie pojmowana twórczość uzewnętrznia się,

zdaniem większości, w pracach ludzi, o których się

mówi, że zostali obdarzeni specjalnymi,

ponadprzeciętnymi zdolnościami, a więc poetów,

malarzy, uczonych. Tymczasem psychologowie uważają,

że twórczość może mieć miejsce w każdej ludzkiej

aktywności, a więc w działalności – organizacyjnej,

poznawczej, produkcyjnej, wychowawczej, opiekuńczej.

Produkt zasługujący na miano twórczego może mieć

wtedy dowolną postać i być nie tylko dziełem sztuki,

odkryciem czy oryginalną maszyną, lecz równie dobrze

projektem organizacyjnym, metodą treningu

sportowego, żartem, itd.

Elementy interakcji

twórczej

1. Cele

– jest to cokolwiek, co człowiek

pragnie osiągnąć nowego i

wartościowego (np. wyobrażone i

zaplanowane wiersze, symfonie, teorie,

itp.)

2. Struktury próbne

– są to pomysły,

szkice, zachowania, które są wytwarzane

w odpowiedzi na wymagania celu.

Interakcja twórcza jest rozumiana jako

ciągłe i wzajemne oddziaływanie na

siebie celu i struktur próbnych, które

mają go spełniać. Cel wpływa na swe

struktury próbne, a struktury te są

nakierowane na cel i jemu mają służyć.

Zatem są tak długo poszukiwane,

przekształcane i uzupełniane, aż

całkowicie spełnią wymagania celu.

Etapy twórczego

myślenia

Proces myślenia twórczego składa się z kilku etapów:

I - preparacja/przygotowanie

– świadome próby rozwiązania

problemu, sformułowanie problemu, zebranie danych,

poszukiwanie rozwiązań.

II – frustracja

– problem staje się zbyt trudny do rozwiązania, co

powoduje, że wśród członków zespołu pojawia się zwątpienie.

III – inkubacja

– okres, w którym nie należy myśleć w sposób

świadomy o problemie, czas nabierania dystansu.

IV – olśnienie/iluminacja

– pojawienie się w świadomości idei

rozwiązania, która następnie przeradza się w pomysł.

V – weryfikacja/sprawdzenie

– świadoma ocena pomysłów,

ostateczny wybór akceptowalnych pomysłów i przekazanie ich do

wdrożenia.

Schemat procesu

twórczego

1. Faza logiczna:

•

Sformułowanie problemu

•

Zebranie danych

•

Poszukiwanie rozwiązań

2. Faza intuicyjna:

•

Nabieranie dystansu

•

Dojrzewanie i klarowanie

•

Olśnienie

3. Faza krytyczna:

•

Sprawdzanie odkrycia

•

Weryfikacja

•

Ostateczne wykończenie

Ograniczenia procesów

twórczych

Przeszkody ograniczające działają w ten sposób,

że pozbawiają interakcję twórczą pożytecznych

kierunków rozwoju lub wartościowych

informacji do przetworzenia. Proces twórczy nie

jest blokowany ani przerywany, ani też

zakłócany. Jest natomiast ograniczony w swoim

przebiegu do niektórych tylko operacji

wykonawczych lub strategii. W rezultacie proces

taki jest zbyt jednostronnie ukierunkowany, a

jego wynik skromniejszy niż wtedy, gdy nie

działają żadne czynniki ograniczające.

Czynniki ograniczające

a) TABU

Tabu to zakaz wykonywania pewnych

czynności (zwłaszcza publicznie),

zakaz kontaktowania się z pewnymi

przedmiotami i zakaz poruszania

pewnych tematów. Zazwyczaj

wszystkie trzy zakazy działają łącznie.

b) INERCJA MENTALNA

Inercja mentalna jest to sztywność strukturalna, czyli

odporność nawyku lub cechy osobowości w stosunku

do czynnika, który powinien ją zmienić, to znaczy

spowodować uczenie się. Bezmyślna „mechanizacja”

w rozwiązywaniu problemów stanowi jedną z

podstawowych tendencji ludzkiego umysłu, niezależną

od zmiennych kulturowych i biograficznych. Istotnym

czynnikiem usztywniającym jest spostrzeganie

pewnych zadań jako identycznych, a nie tego, czy w

istocie są one jednakowe.

c) SCHEMAT

Schematem jest powszechnie obowiązujący w danej epoce

system pojęć, podstawowych założeń i dopuszczalnych

twierdzeń. Schematy działają jak labirynty dla myśli:

zezwalają na poruszanie się tylko w ściśle określonych

kierunkach i utrudniają spostrzeżenie łatwych, ale

ukrytych przejść. Ogólna zasada przezwyciężania

przeszkód wynikających z działania schematów polega

na uświadomieniu sobie ich istnienia i treści.

Schematów nie można ani nie warto się pozbywać,

trzeba tylko się uodpornić na ich działanie, czego

najlepszym sposobem jest wykrycie i uświadomienie

sobie ich ograniczającego wpływu.

d) JEDNOSTRONNOŚĆ

Jednostronność polega na dostrzeganiu tylko jednego

aspektu, związanego z dominującą funkcją obiektu,

narzucającą się cechą zewnętrzną lub do określonej

kategorii pojęciowej. Dzięki jednostronności obiekty są

klasyfikowane na stałe do określonych kategorii

pojęciowych, które automatycznie organizują nasze

procesy umysłowe w każdym wypadku, gdy chcemy

wykorzystać wiedzę o danym obiekcie w procesie

twórczym. W ten sposób nasze myśli są ograniczone do

jednego aspektu przedmiotu, ze szkodą dla ich

plastyczności i bogactwa.

e) NADMIERNA WIEDZA

Nadmierna wiedza jest to zjawisko występujące przede

wszystkim w środowisku specjalistów i ekspertów, którzy

uzyskali systematyczne wykształcenie potwierdzone

dyplomem. Charakteryzuje się tym iż, od w/w osób

oczekuje się odpowiedzi na trudne pytania. Czują oni

wywierany nacisk i próbują dać rozwiązanie jak najszybciej

szukając w nabytej wiedzy gotowych rozwiązań, niż

wymyślanie nowych idei. Jest to spowodowane tym, że dla

procesu twórczego charakterystyczne są momenty braku

gotowego rozwiązania, co może być traktowane jako

przejaw niekompetencji. W powszechnym odczuciu ekspert

to ten, co wie, a niekoniecznie ten, który myśli.

Nadmiar wiedzy jest typowym zjawiskiem dla środowiska

specjalistów i nie byłby szkodliwy, gdyby właściciel wiedzy

umiał z niej korzystać, nie poddając się jej zanadto.

HEURYSTYKA

Termin

heurystyka

pochodzi od greckiego

słowa

heurisko

(znajduję, odkrywam),

które oznaczało umiejętność dokonywania

odkryć.

Sama heurystyka jest umiejętnością,

zdolnością wykrywania nowych faktów

oraz relacji między faktami, dzięki którym

dochodzi są do nowych prawd.

Metoda heurystyczna

Metoda heurystyczna to taki sposób

myślenia i rozwiązywania problemów

badawczych, w którym istotne jest

poszukiwanie nowych faktów i

związków między nimi,

formułowanie nowych hipotez oraz

odkrywanie nowych prawd.

Metody heurystyczne odgrywają

istotną rolę w rozwiązaniu

problemów i są stosowane do

poszukiwania pomysłów.

Ich istotą jest dochodzenie do nowych

rozwiązań przez sformułowanie

hipotezy, co jest przeciwstawne

czynnościom uzasadniającym.

Metodologia twórczego postępowania, mimo

swych korzeni sięgających filozofii

starożytnych uczonych, stanowi przedmiot

zainteresowania różnych dziedzin wiedzy

współczesnej stosunkowo niedawno.

Biorąc to pod uwagę daje się zauważyć

także różne podejścia do formułowania

reguł postępowania twórczego i ich

praktycznego wykorzystania.

Prof. Andrzej Góralski wydziela trzy nurty

heurystyki: refleksyjną, pragmatyczną i

informatyczną.

1. Refleksyjna

to taka, „która zmierza do

zrozumienia istoty twórczego rozwiązywania

zadań oraz sposobów ich uczenia się i

nauczania. Tak określoną heurystykę można

uznać zarówno za dziedzinę prakseologii, czyli

ogólnej metodologii działania, jak i za dział

logiki pragmatycznej, a mianowicie ten, którego

przedmiotem są metody uzyskiwania

rozwiązań”.

2. Pragmatyczna

oznacza „podejście

zorientowane na cel, czerpiące inspirację

przede wszystkim z potrzeb praktyki

wynalazczej i służące tej praktyce”.

3. Heurystyki informatyczne

–

„wykorzystujące środki i metody

informatyczne oraz maszyny cyfrowe i inne

środki techniczne do rozwiązywania

zadań”.

Najbardziej znane techniki

heurystyczne, stosowane w praktyce

stosowania zmian w organizacjach.

„

Burza mózgów” – brainstorming („Każdy pomysł jest dobry”)

Technika Gordona – syntetyka

Algorytm wynalazku

Metoda morfologiczna

Gra ze słowami

Lista kontrolna (informacyjna)

Analiza portfelowa

Technika delficka

ANKOT (analiza kontrastowa obiektów technicznych)

10.

Antytemat

11.

Kruszenie

12.

Krytyczna ocena i analiza

13.

Metoda Polaya

14.

Porównania

15.

Transformowanie przez znak graficzny

16.

Wymuszenie sprzeczności

17.

CERMA (Centre d’Etudes et Recherches en Methodologie

Appliquee) – Ośrodek Studiów i Badań nad Metodą Stosowaną

Document Outline