ELEMENTY
PSYCHOLOGII
ELEMENTY
PSYCHOLOGII
Definicja psychologii
Psychologia pochodzi od dwóch słów:
Psyche – dusza
Logos – nauka
W starożytności była rozumiana jako nauka o
duszy, jako siedlisku życia psychicznego
człowieka.
W starożytności psychologię tworzyli przede
wszystkim filozofowie. Nie istniała jako
nauka. Filozofowie starożytni uznawali
wyższość ducha nad materią.
Twórcy psychologii
Demokryt – uważał, że cała przyroda
składa się z atomów, które znajdują się
w ciągłym ruchu.
Skupiska atomów tworzą 4 żywioły:
wodę, ogień, powietrze i ziemię.
Na bazie 4 żywiołów powstały bardziej
złożone, wyżej zorganizowane
organizmy.
Twórcy psychologii
Hipokrates- przyporządkował on żywiołom i
ich właściwościom wydzieliny organizmu
człowieka, które dominują u danego człowieka
i wpływają na zachowanie się człowieka.
Podzielił on ludzi na 4 rodzaje pod względem
temperamentów
SNAGWINIK – skojarzony z ogniem, wydzielina
organizmu – krew, kolor czerwony
MELANCHOLIK – żywioł ziemia, wydzielina
organizmu – czarna żółć, kolor czarny
FLEGMATYK – żywioł woda, wydzielina
organizmu – flegma, kolor - biały
CHOLERYK – żywioł powietrze, wydzielina
organizmu –żółta żółć, kolor żółty
Twórcy psychologii
Arystoteles – uznawany za twórcę
pierwszego dzieła psychologicznego „De
amina”, czyli „O duszy”.
W tym dziele próbuje wykryć prawa, jakie
rządzą naszym życiem psychicznym. Jego
zdaniem są to prawa:
a/ kojarzenia
b/ kontrastu
Twórcy psychologii
Kartezjusz – filozof francuski, żyjący w
okresie oświecenia XVI- XVIIw. Zwrócił
uwagę na funkcjonowanie żywych
organizmów. Uważał, że zachowanie się
żywych organizmów polega na
odczuwanych reakcjach na bodźce, które z
narządów zmysłowych przenoszone są
nerwami do rdzenia kręgowego albo do
mózgu, a stamtąd zwrotnie do
odpowiednich narządów wykonawczych.
Twórca psychologii
Jako samodzielna dyscyplina naukowa
psychologia powstała w 1879r, – bo w
tym roku powstało pierwsze
laboratorium psychologiczne w Lipsku.
Twórcą tego laboratorium był
WILHELM WUNDT. Był on też twórcą
kierunku psychologii nazywanego
introspekcjonizmem.
KONCEPCJE CZŁOWIEKA W
PSYCHOLOGII:
INTROSPECJONIZM-
Przedmiotem badań były wewnętrzne
przeżycia człowieka (świadomość).
Podstawową metodą poznawania tej
świadomości była introspekcja, – czyli
patrzenie wewnątrz siebie – wgląd wewnątrz
siebie.
Zarzutem przeciwko temu sposobowi myślenia
był zarzut społecznej niesprawdzalności.
KONCEPCJE CZŁOWIEKA W
PSYCHOLOGII:
ASOCJACJONIZM –
Wg tej koncepcji podstawowym prawem życia
psychicznego jest prawo kojarzenia, – czyli
prawo asocjacji.
Badacze tej szkoły nawiązywali do wykrytych
praw Arystotelesa – praw kojarzenia. Twierdzili
oni, że zjawiska psychologiczne mogą istnieć
samodzielnie albo mogą łączyć się ze sobą.
Łączenie się to asocjacja – kojarzenie. Ich
zdaniem wyższe procesy psychiczne ( myślenie,
pamięć). Samo działanie skojarzeń wyjaśniano
posługując się teoriami fizjologicznymi.
Twierdzono, że każde zjawisko świadomości
pozostawia w mózgu ślad pamięciowy w postaci
tzw. ENGRAMU PAMIĘCIOWEGO ( najmniejsza
jednostka pamięci w mózgu).
KONCEPCJE CZŁOWIEKA W
PSYCHOLOGII:
PSYCHOLOGIA POSTACI (GESTALT) –
Szkoła ta też powstała w Niemczech,
twórcą jest Keller. Zaatakował on
koncepcję asocjacyjną i stwierdził, że
świadomość człowieka nie jest mozaiką
skojarzonych ze sobą elementów, bo
świadomość jest całością. Pola
świadomości dzielą się na tło i figurę. Ich
zdaniem całość nie jest efektem łączenia
się drobnych części. Uważają, że część jest
zależna od całości, ale całość nie jest
zależna od części. Pewne całości
wyodrębnione na tle to postacie.
KONCEPCJE CZŁOWIEKA W
PSYCHOLOGII:
BEHAWIORYZM –
Powstała w USA. Przedmiotem w tej szkole jest badanie zachowań
człowieka.
Twórcą tego kierunku był JOHN WATSON. Behawioryści uważali, że
każdy człowiek rodzi się taki sam, mówi się o tzw. „tabula rasa”.
Dopiero różne doświadczenia zaczynają nas różnicować. Nabyte w
życiu reakcje, nawyki, to osobowość. Osobowość to złożony system
nawyków. Chcąc poznać osobowość trzeba poznać reakcje i nawyki
człowieka. Program behawioryzmu zawarty jest w formule S-R
(bodziec – reakcja). Zadanie psychologii wg nich jest badanie
zależności reakcji od bodźca albo zespołu bodźców. (badanie
Pawłowa)
Dopuszczali oni też jednak możliwość prostych reakcji wrodzonych
takich jak:
1/ strach (u noworodka silne dźwięki wywołują strach)
2/ gniew ( niemowlę nie lubi zabiegów pielęgnacyjnych)
3/ radość zadowolenie (odczuwane przy głaskani i kołysaniu)
Zależność reakcji od bodźca była łatwa do uchwycenia przy badaniu
zwierząt i dzieci.
KONCEPCJE CZŁOWIEKA W
PSYCHOLOGII:
PSYCHOANALIZA –
Twórcą jej jest FREUD (austriacki lekarz i neurolog).
Psychoanaliza, to metoda pracy z pacjentem, czyli
metoda wykrywania i wyjaśniania nieświadomych zjawisk
psychicznych. Nieświadomych, czyli takich, z których
człowiek nie zdaje sobie sprawy, a które wpływają na
nasze zachowania. Tym nieświadomym impulsom
przypisywał Freud przyczyną wszelkich zaburzeń.
Drugie znaczenie słowa psychoanaliza: to teoria
psychologiczna stworzona przez Freuda.
Metody poznawania podświadomości (nieświadomości):
1/ analiza wspomnień z dzieciństwa
2/ badanie czynności pomyłkowych (np. przejęzyczeń –
uważa się, ze nie są one przypadkowe)
3/ metoda wolnych skojarzeń
4/ analiza marzeń sennych
Osobowości w ujęciu Freuda
ID (ono)
Ta warstwa osobowości obejmuje popędy biologiczne ( pierwotne popędy).
Najważniejszym popędem biologicznym wg Freuda jest LIBIDO ( popęd
seksualny). Jest to siła witalna każdego człowieka. Istnieje tez THANATOS ( popęd
śmierci) – Freud wprowadził go pod koniec swojego życia.
Dążąc do zaspokojenia popędu warstwa pierwotna – ID – kieruje się zasadą
przyjemności. Z tym popędem człowiek się rodzi. Popęd ten jest nieświadomy.
EGO (jaźń)
Ta warstwa kształtuje się od 2 roku życia. Jest efektem kontaktów ze światem
zewnętrznym. Ego to całe doświadczenie na temat własny i otaczającego świata,
zdobyte w ciągu tych 2 lat. EGO czerpie energię z ID. Ta warstwa dążąc do
zaspokojenia popędu kieruje się zasadą realizmu.
SUPEREGO (nadjaźń)
Ta warstwa powstaje w okresie przedszkolnym ( 3-6 lat). Składa się ona z dwóch
części:
a/ SUMIENIE – wszystko to, co obejmuje zinternalizowane ( uwewnętrznione)
zakazy, nakazy, normy postępowania. Wiedza na temat:, co wolno, czego nie
wolno itp.
b/ JA IDEALNE – wszystkie uwewnętrznione wymagania pozytywne, jakie mają w
stosunku do dzieci rodzice. Superego to wewnętrzna reprezentacja wymagań
rodzicielskich.
STADIA PSYCHOSEKSUALNEGO
ROZWOJU CZŁOWIEKA wg FREUDA
(fazy rozwoju libido)
Libido wędruje po ciele, zatrzymuje się w różnych miejscach, tam
gdzie w danym momencie znajduje się to tzw. strefa erogenna,
której drażnienie sprawia człowiekowi przyjemność.
1/ FAZA ORALNA
W której energia libidalna lokalizuje się w okolicach ust ( występuje
około 1 roku życia).
Wg Freuda np. palenie papierosów, picie alkoholu, gryzienie
długopisów tj. zatrzymanie się w fazie oralnej.
2/ FAZA ANALNA
Występuje w 2 roku życia. W tym wieku przyjemność czerpana jest
w trakcie wydalania i wstrzymywania wydalania. Wg Freuda karanie
dziecka za zanieczyszczanie się w 2 roku życia może wywoływać
obawy w przyszłości przed przyjemnościami. Nie stawianie
ograniczeń zanieczyszczającemu się dziecku natomiast w
przyszłości może doprowadzić do chęci zaspokojenia potrzeb
seksualnych.
Zasługa tej fazy jest kontrolowanie samych siebie ( samokontrola,
samodyscyplina).
STADIA PSYCHOSEKSUALNEGO
ROZWOJU CZŁOWIEKA wg FREUDA
(fazy rozwoju libido)
3/ FAZA FALLICZNA
Występuje od 3 do 5 roku życia. Dziecko czerpie przyjemność z drażnienia
narządów płciowych. Nazywa się ją też fazą Edypalną, – bo w tym wieku
występuje kompleks Edypa ( u chłopców) i kompleks Elektry ( u dziewcząt).
Konsekwencją tego kompleksu jest tabu kazirodztwa. Dziecko ma
świadomość, że taka miłość do matki ( lub ojca) jest karalna. Około 5 roku
życia kompleks Edypa zostaje rozwiązany i dziecko identyfikuje się z osobą tej
samej płci.
4/ FAZA LATENCJI
Występuje od 6 roku życia do okresu dojrzewania. W fazie latencji stłumione
są intencje seksualne. Dziecko wkracza w nową fazę życia ( zaczyna chodzić
do szkoły). W tym wieku kształtują się pewne stałe strategie.
5/ FAZA GENITALNA
Występuje od okresu dojrzewania do osiągnięcia dojrzałości. W tej fazie
przyjemność czerpana jest ze stosunków seksualnych z płcią przeciwną.
Cztery pierwsze fazy charakteryzują się narcyzmem. W 5 fazie narcyzm zanika a pojawia
się altruizm. Zdaniem Freuda przyczyna wszelkich problemów ma swoje źródło w
dzieciństwie.
ALFRED ADLER (uczeń Freuda)
Był pierwszym uczniem, który odszedł od szkoły psychoanalitycznej
Freuda.
Uważał on, że każdy człowiek rodzi się z tzw. poczuciem niższości.
Początkowo uważał, ze poczucie niższości dotyczy tylko sfery
organicznej (ciała), potem rozszerzył tą koncepcję na życie
psychiczne. Uważał, ze staramy się walczyć z tym poczuciem
niższości, czyli kompensować poczucie niższości.
Wg niego istnieją dwie drogi kompensowania poczucia niższości życia
organicznego:
1/ polegająca na tym, ze narząd silniejszy przejmuje pracę narządu
słabszego
2/ polegająca na tym, ze tak długo ćwiczymy narząd słabszy, ze
doprowadzamy do tego, ze działa on lepiej niż inne narządy.
Z poczuciem niższości rodzi się potrzeba stawania się
pełnowartościowym człowiekiem, (czyli potrzeba dążenia do mocy).
Zdaniem Adlera to dążenie może zakończyć się nerwicą. Wówczas
będzie ono nazywane przewodnią fikcją.
Adler twierdzi, że pierwotnym motywem ucieczki w chorobę jest chęć
osiągnięcia mocy. Akt płciowy wg Adlera jest dążeniem do mocy, jest
to walka o supremację, dominowanie. Wg Adlera kompleks Edypa to
przykład na zdobywanie mocy (chłopiec podporządkowuje sobie
matkę i zwycięża z ojcem w walce o nią).
KARL GUSTAW JUNG
(uczeń
Freuda)
Zauważał on, ze nerwicowe problemy rodziców są przyczyną powstawania tych
samych problemów u dzieci. Wszelkie stany zanurzeniowej równowagi
udzielają się dzieciom i mają na nie wpływ.
Jung podkreśla rolę wczesnych oddziaływań matki na dziecko. Mówi on o tzw.
regresji (podkreślając rolę matki). Jego zdaniem każdy człowiek dąży do jak
najbliższych kontaktów z matka aż do ekstremalnej chęci powrotu do łona
matki – jest to przyczyna nerwic.
Symbole senne u Junga – symbole seksualne u Junga znaczą dokładnie
odwrotność np. aktywność seksualna z sąsiadem oznacza wg Junga rozmowę
z sąsiadem. Seksualność w snach nie musi być symbolem czegoś
seksualnego. Symbole seksualne mogą ukierunkować nas na przyszłość,
mówią o pozytywnych celach na przyszłość.
Wg Junga człowiek przychodzi na świat z ogólną energią życiową. Jej część może
ulegać seksualizacji i wtedy powstaje libido. W starszym wieku energia
seksualna może ulec deseksualizacji. Kompleks
Edypa dla Junga to przykład dziecięcych więzi z rodzicami. Uważa on, że jest to
faza rozwojowa o cechach erotycznych.
Wg teorii Junga – napięcie pomiędzy rodzicami a dziećmi to przyczyna
problemów. Przyczyną trudności jest też nieprawidłowe wychowanie. Może
ono człowieka ograniczać albo odwracać od naszej indywidualnej drogi
życiowej. Dlatego należy szukać dróg samo urzeczywistnienia, ( czyli rozwijać
w nas drzemiące potencjały) lub szukać innych dróg indywidualizacji.
Teorie osobowości wg Junga
Pierwiastki osobowości każdego człowieka wg Junga to:
1/ myślenie
2/ wrażenia
3/ uczucia
4/ intuicja
Myślenie i wrażenia – to para męska, uczucia i intuicja – para
żeńska. Pary te tworzą przeciwieństwa. W przypadku
mężczyzn dominują u nich myślenie i doznawanie wrażeń, a
uczucia i intuicja są stłumione, u kobiet jest odwrotnie.
Stłumione pierwiastki męskie u kobiet – ANIMUS ( inaczej
dusza męska w kobiecie)
Stłumione pierwiastki żeńskie u mężczyzn – ANIMA
Wg Junga mężczyźni za wszelką cenę starają się tłumić w
sobie pierwiastki żeńskie.
Typy charakterologiczne wg
Junga
typ ekstrawertywny
Człowiek otwarty na zewnątrz, na innych, lubiący towarzystwo,
życie społeczne, nieznoszący stagnacji, w związku z tym nie
można na nim polegać. Ekstrawertyk wytrącony z równowagi staje
się agresywny, skłonny jest do optymizmu, zajmuje się najczęściej
działalnością społeczną i handlem.
typ introwertywny
Człowiek zamknięty w sobie, mający niewielu przyjaciół
( pieczołowicie dobranych), zanim zrobi coś zastanawia się,
przewiduje, spekuluje. Jest solidny, dokładny, zrównoważony,
można na nim polegać, z natury jest pesymistą.
Charakter może być zdominowany przez jeden z 4 pierwiastków
osobowości, więc może być:, więc może być np. ekstrawertyk
myślący, lub introwertyk wrażeniowy.
Osobowość na przestrzeni życia pozostaje stała, może się zmienić
tylko pod wpływem czynników nieprzewidzianych ( ciężka choroba,
niespodziewana utrata kogoś bliskiego).
Zmiany osobowości mogą sygnalizować rozpoczęcie procesu
chorobowego.
KAREN HORNEY
Bezpieczeństwo jest najważniejsza z potrzeb. Brak jej
realizacji prowadzi do zaburzeń:
Stworzyła pojęcie człowieka Neurotycznego, gdzie potrzeby-
stanowią źródło wew. Konfliktów
3 tendencje zachowań człowieka
Dążenie ku ludziom (zachowania prospołeczne)
Dążenie od ludzi
Dążenie przeciw ludziom
Istota zaburzeń:
Przyjmowanie niezadowalających dla podmioty lub otoczenia
sposobów rozwiązywania problemów. Związane z życiem
wśród innych ludzi.
PSYCHOLOGIA MARKSISTOWSKA
Powstała w Związku Radzieckim.
Przedstawicielem tej szkoły byli: Rubinstein,
Wygotski, Leontiew, Łuria i Smirnow.
Ta szkoła traktuje psychikę jako funkcję mózgu, a
procesy psychiczne to subiektywne odzwierciedlenie
obiektywnej rzeczywistości (inaczej – punkt widzenia
zależy od punktu siedzenia).
U człowieka odzwierciedlenie rzeczywistości ma
charakter świadomy. Na świadomość człowieka
wpływa: rozwój historyczny, rozwój społeczny i rozwój
biologiczny, w trakcie, którego człowiek przekształcał
rzeczywistość dostosowując ją do swoich potrzeb.
Przedmiotem badań psychologicznych wg tej szkoły
jest świadoma działalność człowieka a zdaniem w/w
badaczy rozwój świadomości wiąże się z rozwojem
działania.
PSYCHOLOGIA POZNAWCZA
Zaczął ją rozwijać Haider
sformułował zasady dotyczące reakcji występujących
między trzema osobami ( relacje w triadzie – tzw. relacje
uczuciowe) A – B – C
(zakładając, że A+B się lubią, a B+C też się lubią to można
założyć, ze A+C też się lubią).
Psychologia poznawcza powstała jako reakcja na
behawioryzm.
W behawioryzmie formy zachowań człowieka zależały od
energii bodźca ( działającego), z czasem dostrzeżono, że
niektóre bodźce są przez ludzi różnie rozumiane. Dlatego,
tez zdaniem tej grupy psychologów formy zachowania nie
zależą od energii bodźca, ale od jego rozumienia.
Salomon Asch
– tropiciel
konformizmu
Historia Ascha – „czekając na Eliasza”
Eksperyment liniowy – 1951r
(7 pomocników + 1 badany)
Postrzeganie człowieka a cechy
kluczowe
(inteligentny, zdolny, pracowity, ciepły/chłodny,
zdecydowany, praktyczny ostrożny)
TEORIA (poznawcza)
KONSTRUKTÓW OSOBISTYCH
autorstwa G.A. KELLEGO - uważał on, że najlepiej zrozumiemy
zachowanie człowieka, jeśli przyjmiemy, że człowiek jest aktywny i
nastawiony badawczo (eksploracyjnie).
Kelly twierdzi, że każdy człowiek jest naukowcem, bo każdy
człowiek poszukuje zależności, tworzy hipotezy, tworzy teorie na
różne tematy, przewiduje, kontroluje, eksperymentuje. W związku z
tym chcąc poznać człowieka powinniśmy poznać wizję świata tego
człowieka, (czyli jego świadomość).
Wg psychologii poznawczej – na osobowość człowieka składają
się KONSTRUKTY OSOBISTE (lub PERSONALNE)
Konstrukt osobisty – to specyficzna wizja ujęcia rzeczywistości.
Cechą charakterystyczną konstruktu osobistego jest jego
dwubiegunowość, – czyli nasza wiedza na różne tematy
umieszczona w konstruktach osobistych, które są dwubiegunowe.
Uważa się, ze człowiek aktywny, który się uczy zmienia swoje
konstrukty osobiste. Jeśli nie zmieniają się one oznacza to, ze
człowiek nie kumuluje wiedzy.
Sposobem na obniżanie lęków na dany temat jest – zdobycie
wiedzy o tym temacie.
TEORIA (poznawcza) DYSONANSU
POZNAWCZEGO
twórcą jest Zajonc ( Amerykanin)
Uważa on, że człowiek unika dysonansu, bo jest to przykry
stan emocjonalny.
Dysonans jego zdaniem powstaje wtedy, gdy dochodzi do
niezgodności między przekonaniem a stanem obiektywnym,
albo, gdy dochodzi do niezgodności wewnątrz przekonań.
Zdaniem Zająca dysonans jest wywołany przez informacje: np.
sensualne ( zmysłowe); społeczne; poznawcze ( sprzeczne
komunikaty); niepotwierdzone oczekiwania.
Zając zauważa, ze dysonans powstaje, gdy przekonania
pozostają w ważnej wzajemnej relacji, ( gdy dotyczą czegoś
ważnego). Wg niego chcąc doprowadzić do tego, aby ktoś
zmienił swoje przekonania, należy zaatakować jego
najważniejsze przekonania, ( bo, to wywoła u człowieka stan
napięcia i zachwieje wiarę człowieka w słuszność tego, w co on
wierzy).
PSYCHOLOGIA HUMANISTYCZNA
Psychologia humanistyczna zwraca uwagę na doświadczenie
wewnętrzne człowieka i jego wpływ na dojrzewanie człowieka i
relacje międzyludzkie. Stara się ona opisać, co to znaczy, żyć w
sposób ludzki (porusza ona miejsce człowieka we wszechświecie,
opisuje odczuwanie, myślenie i działanie człowieka itd.).
Ta koncepcja człowieka jest koncepcja człowieka zdrowego, wg
tej szkoły człowiek z natury jest dobry. To, z czym człowiek
przychodzi na świat ( potencjały, uzdolnienia) jest dobre i dzięki
temu rozwijamy się w pozytywnym kierunku. Jednakże to, co w
nas dobre może zostać zniszczone przez niewłaściwe
oddziaływanie otoczenia.
Psychologowie humanistyczni twierdzą, że człowiek posiada
pewne potencjały, umiejętności, zdolności, właściwości, które z
natury są dobre albo w najgorszym razie neutralne, nigdy złe. Ich
zdaniem cechy człowieka rozwijają się pod wpływem czynników
wewnętrznych w większym stopniu niż pod wpływem środowiska.
Te wrodzone tendencje mogą jednak zostać zakłócone przez
niewłaściwe środowisko, w jakim człowiek żyje.
Abraham Maslow
Wg niego dwie grupy motywów determinują nasze
zachowanie:
1/ instynktowne impulsy ( tzw. motywy deficytowe)
Ta grupa motywów redukuje głód, pragnienie, domaga się
miłości, uznania, szacunku. Zaspokajają one biologiczny
poziom funkcjonowania człowieka. Te motywy SA wspólne
wszystkim ludziom.
2/ motywy rozwojowe ( tzw. motywy wzrostu)
Związane są z funkcjonowaniem człowieka na wyższym
poziomie niż poziom biologiczny. Te motywy są typowe dla
poszczególnych osób ( nie wszyscy ludzie te motywy
posiadają). Takimi motywami są np. bezinteresowna miłość,
realizowanie wartości najwyższych. Te motywy nas różnicują.
Jeżeli człowiek zaspokoi motywy deficytowe to one wygasają,
natomiast zaspokojenie motywów rozwojowych powoduje ich
nasilenie.
Pierwsza grupa motywów pozwala uniknąć choroby, a druga
grupa tworzy pozytywne zdrowie.
Istotną rolę w tej teorii motywacji Maslowa odgrywają
potrzeby, bo motywują one człowieka do działania.
PIRAMIDA POTRZEB wg Maslowa
potrzeby fizjologiczne – pragnienie, głód, sen, wydalanie,
potrzeby seksualne i inne
potrzeba bezpieczeństwa ( osobistego) – unikanie bólu,
złamań, skaleczeń a także potrzeba prawidłowego kontaktu z
innymi ludźmi.
potrzeba przynależności i miłości
potrzeba własnej godności i wartości
potrzeba samoaktualizacji – opiera się na wrodzonych
potencjałach człowieka, a polega na odkrywaniu własnych
predyspozycji i wypełnianiu tych potencjałów, potrzeba życia w
zgodzie z samym sobą
Zaspokajanie wyższych potrzeb uzależnione jest jednak od
zaspokojenia potrzeb niższych. Jeśli niższe potrzeby nie są
zaspokojone, nie można przejść wyżej.
WSPÓŁCZEŚNI
PSYCHOLOGOWIE
J. STERLAU
A. ELIASZ
B. HALLINGER
J. EIHELBERGER
WSPÓŁCZESNE NURTY
PSYCHOLOGII
Psychologia sportu
Psychologia kliniczna
Psychologia społeczna
Psychologia marketingu i reklamy
Psychologia międzykulturowa
Psychologia zwierząt
Psychologia pracy
…