Kultura języka polskiego

Składnia – skróty składniowe, 

spójniki skorelowane;

Imiesłowowe równoważniki zdania

Warszawa, 21.03.2010 r.

Skróty składniowe (1)

• Tendencja do skrótu to jednak z najbardziej 

wyraźnych tendencji we współczesnej 

polszczyźnie i wielu innych językach. 

Językoznawcy nie próbują jej przeciwdziałać, 

uważają natomiast, że nie wszystkie skróty są 

poprawne i wskazują te, których w starannym 

tekście należy unikać. 

•

Skrótu polegającego na tym, że do dwóch 

czasowników dodajemy jedno (wspólne dla nich) 

dopełnienie – wolno dokonać tylko wtedy, gdy 

czasowniki te rządzą tym samym przypadkiem. 

Poprawne jest więc zdanie: lubię i cenię twoją 

żonę – czasowniki lubię (kogo, co) i cenię (kogo, 

co) – rządzą biernikiem. Nie można natomiast 

powiedzieć poznała i zakochała się w chłopaku – 

poznała bowiem rządzi biernikiem (kogo, co), 

zakochała się – miejscownikiem (w kim, w czym). 

Skróty składniowe (2)

• Z tego samego powodu niepoprawne jest 

użycie jednej przydawki przy dwóch 
rzeczownikach odczasownikowych, 
pochodzących od czasowników mających 
różny rząd. Błędne jest zatem wyrażenie: 
zapobiegania i leczenia próchnicy: zapobiega 
się czemuś (celownik), leczy się coś (biernik). 
Poprawne byłoby np. wyrażenie: prowadzenie 
i koordynowanie prac w tym zakresie, gdyż 
koordynujemy coś (biernik) i prowadzimy coś 
(także biernik). 

Skróty składniowe (3)

• Rząd to także właściwość składniowa przyimków. Te 

niedługie zazwyczaj wyrazy, określające zazwyczaj 

stosunki przestrzenne lub inne rzeczowników albo 

innych części mowy, przy których stoją, np. na, pod, 

obok, przed, mają właściwie tylko jedną wyraźną 

cechę gramatyczną – rządzą określonym 

przypadkiem. Do – rządzi dopełniaczem, mówimy do 

kogo, do czego, ku – rządzi celownikiem, mówimy ku 

komu, ku czemu, przed rządzi narzędnikiem, 

mówimy: przed kim, przed czym. Posługując się 

przyimkami, pamiętać trzeba, że nie wolno dwóch 

przyimków rządzących różnymi przypadkami 

przyporządkować do jednego rzeczownika. Z tego 

powodu błędne jest: latały obok i nad stołem, a 

poprawne: listy do i od redakcji.

Skróty składniowe i spójniki 

skorelowane

• Jak poprawić zdania, w których występują błędne skróty 

składniowe, takie jak wyżej opisane? Należy powtórzyć po raz 

drugi, we właściwej formie odpowiedni wyraz lub zaimek, którym 

można go zastąpić, np. muchy latały obok stołu i nad stołem, 

muchy latały obok stosłu i nad nim. Drugie rozwiązanie – 

polegające na zastosowaniu zaimka – wydaje się stylistycznie 

lepsze, jest też bardziej uniwersalne. Powiemy: poznała chłopaka 

i zakochała się w nim, zapobieganie próchnicy i leczenie jej.

•

Oprócz skrótów składniowych problemem z zakresu kultury 

języka, który pojawił się w ćwiczeniu wstępnym jest użycie 

spójników powiązanych ze sobą, stanowiących swoistą klamrę. 

Często są one mylone, co polega na niewłaściwym doborze 

takich „par”, np. niektóre osoby zamiast im – tym, mówią 

niepoprawnie: im – czym, zamiast: raczej – niż, niepoprawnie: 

raczej – jak, zarówno – jak i, niepoprawnie: zarówno – a także. 

Słownik poprawnej polszczyzny przestrzega przed takimi 

„mezaliansami”, ustrzec się ich pomogą też ćwiczenia 

następujące w tej lekcji.

Skróty - ćwiczenie

• W których zdaniach dokonano poprawnego skrótu?

  Lecznicze wody pili przed i po kolacji.

  Widzowie obserwowali i zachwycali się tańcem rosyjskiej 

pary.

  Przepisy określają zasady tworzenia i gospodarowania 

rezerwami finansowymi.

  Szanowali i cenili starszego pana, za jego rzeczowość i 

kompetencję.

  Oskarżono go o to, że zajmował się dystrybucją i 

rozprowadzaniem pirackich płyt.

  Dyskutanci przedstawiali argumenty za i przeciw 

rozwiązaniom, proponowanym przez prezesa..

  Urząd zajmował się wydawaniem i unieważnianiem tych 

dokumentów. 

  Ulotka zawiera informacje o tym, jak za pomocą naszego 

preparatu dbać i pielęgnować włosy.

  Tak wyglądała scena polityczna przed i po wojnie.

  Osoby stojące za i przed kasą zaczęły głośno wyrażać swoje 

oburzenie.

Spójniki skorelowane - 

ćwiczenie

• Dokonaj korekty tekstu:
• Ilekroć zaczynali rozmowę, to zawsze powracał ich 

dawny spór. Działo się tak dlatego, ponieważ mieli 

inne podejścia do życia i inne poglądy. O ile Karol był 

pesymistą, przekonanym, że wszystko pójdzie źle, to 

Basia tryskała optymizmem i wierzyła zawsze, że jej 

się wszystko uda. Nie tylko o ogólną postawę wobec 

życia tu chodziło, a także wszystkie codzienne 

zachowania. Gdy mieli alternatywę: albo zostajemy w 

domu, lub idziemy do kina – on z obawy przed tym, 

co może się zdarzyć, wybierał pierwsze, ona zaś – 

drugie. Zarówno jednak on, i ona, mieli pewną 

sympatyczną cechę wspólną: lubili spędzać czas w 

towarzystwie przyjaciół. 

Imiesłowy (1)

• Od polskich czasowników można tworzyć 

dwa typy imiesłowów: przymiotnikowe i 

przysłówkowe. Te pierwsze dzielą się na 

czynne, zakończone na –ący: czytający, 

widzący, bijący oraz bierne, zakończone na 

–ny, -ony, -ty: przeczytany, zobaczony, bity. 

Te drugie dzielą się na współczesne, 

zakończone na –ąc, i uprzednie, zakończone 

na –łszy/-wszy. Tematem niniejszej lekcji jest 

drugi typ imiesłowów, a dokładniej: zasady 

budowania poprawnych konstrukcji 

składniowych z imiesłowami 

przysłówkowymi. 

Imiesłowy (2)

• Pierwsza z nich dotyczy podmiotu w zdaniu 

głównym i zdaniu podrzędnym, wyrażonym 

równoważnikiem imiesłowowym: oba te zdania 

muszą mieć ten sam podmiot mianownikowy, 

wskazujący wykonawcę czynności, o których w nich 

mowa. Z tego powodu poprawne jest zdanie: idąc 

przez park, wspominał spotkanie z przyjacielem, a 

niepoprawne: jadąc przez most, spadła mu czapka 

– w jednej części zdania podmiot – wykonawca 

czynności to ON, w drugiej – CZAPKA. Z tego 

samego powodu niepoprawne jest też zdanie 

trzecie: była o to pytana, zdając egzamin. Przecież 

zdawała ONA, a pytał ktoś inny. Błąd w tej 

konstrukcji jest trudniejszy do rozpoznania, mamy 

tu bowiem do czynienia ze stroną bierną.

Imiesłowy (3)

• Druga zasada wiąże się z nazwą imiesłowów: współczesny i 

uprzedni. Za pomocą imiesłowu współczesnego mówimy o 

czynnościach równoczesnych z tymi, które wyraża zdanie 

główne i porównywalnie długo trwających. Imiesłów 

uprzedni wskazuje na czynność wcześniejszą niż czynność 

zdania głównego. Niepoprawne jest więc: wchodząc do 

domu, przygotował małą przekąskę dla siebie i dla dzieci – 

przecież nie przygotowywał przekąski w czasie wchodzenia. 

Należało tu użyć imiesłowu uprzedniego: wszedłszy do 

domu, przygotował małą przekąskę dla siebie i dla dzieci. 

Niepoprawne jest też zdanie: pracując przed wojną jako 

szewc, boleśnie skaleczył się w rękę. Praca, o której mowa 

w zdaniu głównym to czynność trwająca długo, skaleczenie 

– czynność jednorazowa. Poprawnie należało powiedzieć: 

gdy pracował... Równoważnika można byłoby użyć tylko 

wtedy, gdyby np. ktoś kaleczył się w rękę przez dłuższy 

czas: pracując przed wojną jako szewc, co dzień boleśnie 

kaleczył się w rękę. Oczywiście to ostatnie pociąga za sobą 

zmianę treści zdania, i to zmianę (niejako po dwakroć) 

bolesną. 

Imiesłowy (4)

• Trzecia zasada mówi, że imiesłowowy 

równoważnik zdania może zastąpić zdanie 

podrzędne czasu, co oczywiste, może też 

zastępować zdanie podrzędne warunku, czyli 

oparte na schemacie: jeżeli – to, np. ćwicząc 

regularnie, rozwiniesz mięśnie (= jeśli będziesz 

ćwiczył, rozwiniesz). Nie wszyscy językoznawcy są 

zgodni, co do tego, że takie zdania są poprawne, 

dlatego też lepiej ich unikać. W żadnym razie nie 

można natomiast zastępować równoważnikami 

zdań podrzędnych celu lub skutku, dlatego 

niepoprawne jest: przyszedł do niego syn, prosząc 

o pomoc przy budowie.

Imiesłowy - ćwiczenie

• Zaznacz zdania poprawne:

  Siedząc przy biurku, paliła się lampa.

  Dostała się na studia, mając dobre oceny z 

egzaminu maturalnego.

  Został zatrzymany, usiłując wręczyć kasjerce 

fałszywy banknot.

  Pomagając synowi, rozmyślał nad jego przyszłością.

  Analizując wyniki po raz drugi, znaleziono 

przyczynę błędu.

  Robiąc takie rzeczy, zostaniesz uznany za idiotę.

  Przejechawszy przez wielką łąkę, natrafił na 

opuszczony dom.

  Mamy nadzieję, że proponując pomoc, nie chodziło 

ci tylko o zrobienie dobrego wrażenia.

  W warcabach pion sąsiadujący z pionem 

przeciwnika, za którym znajduje się wolne pole, bije 

ten pion, przeskakując go.

Imiesłowy – tekst do korekty

• Rozmyślając nad swoją trudną sytuacją, wcisnął się 

w najciemniejszy kąt strychu. Mając nad sobą dwa 

duże pudła, został przez nikogo niezauważony. 

Przeczołgując się dwa metry dalej, tym bardziej nie 

będzie widoczny. Uczyniwszy to, z ulgą 

rozprostował grzbiet, choć do ocalenia było jeszcze 

daleko. Wiedział o tym, bo ukrywając się przez cały 

poprzedni rok na tym strychu, raz już przeżył tak 

niebezpieczną przygodę. Zbliżywszy się do 

dziwnego urządzenia, został uderzony z wielką siłą 

w kark. Wyswobadzając się, musiał kilkakrotnie 

gwałtownie szarpnąć całym ciałem. Przeżył, ale 

wspominając to, włosy mu stawały dęba. Prawdę 

powiedziawszy, nie miał nic do powiedzenia ani 

wtedy, ani teraz, był przecież szczurem. 

Imiesłowy – dodatek

• Z poprawnym zastosowaniem imiesłowowych 

równoważników zdania wiążą się jeszcze dwie kwestie. 

Pierwsza, ważniejsza i trudniejsza dla osoby piszącej 

teksty, to interpunkcja. Otóż równoważnik taki, nawet 

jeśli jest wyrażony tylko jednym wyrazem: właśnie tym 

imiesłowem, musi być oddzielony przecinkiem lub 

wydzielony przecinkami. Poprawna (obecnie, ten przepis 

obowiązuje od mniej więcej dziesięciu lat) interpunkcja to 

zatem: szedł, pogwizdując; spostrzegł ją i, uśmiechając 

się fałszywie, przeszedł na drugą stronę ulicy.

•

Kwestia druga to użycie równoważników 

imiesłowowych zdań bezpodmiotowych. I tu nastąpiła 

zmiana. Obecnie, jak poucza Słownik poprawnej 

polszczyzny pod red. prof. A. Markowskiego (stosowny 

przepis sformułowała prof. H. Jadacka) za poprawne 

uznaje się zdania: Uwzględniając zależności (1) i (2), 

wykonano badania...; Opierając się na wynikach badań, 

określono źródła powstania korzyści ekonomicznych; Na 

działkach świetnie się odpoczywa, obcując z przyrodą i 

majsterkując.

Imiesłowy - ćwiczenie

• Wstaw przecinki:
• Szedł powoli myśląc intensywnie. Widząc 

wzgórze przystanął. Zawołał głośno nie 
chcąc by towarzysze którzy zostali w tyle o 
nim zapomnieli. Przeszedłszy mostek znów 
się zatrzymał i patrząc w dal schylił głowę. 
Ujrzawszy znaki ruszył znowu. Szedł 
prędko prawie biegł nie chcąc by 
dziewczynka którą wreszcie odnalazł znów 
mu znikła z pola widzenia.