1
Zaludnienie świata-
Problemy
demograficzne
Przemiany
ludnościowe w
Polsce
1
Zaludnienie świata-
Problemy
demograficzne
Przemiany
ludnościowe w
Polsce
2
Przemiany ludnościowe w Polsce
Liczba ludności
• Liczba ludności Polski w 2006 r. wynosiła
ponad 38 milionów. Stawia to nasz kraj na
8 miejscu w Europie (po Rosji, Niemczech,
Włoszech, Wielkiej Brytanii, Francji,
Ukrainie i Hiszpanii) i na 27 miejscu w
świecie. Ponadto ok. 12 milionów Polaków
żyje poza granicami kraju.
• Największe skupiska polonijne znajdują
się w: Stanach Zjednoczonych (5,6 mln),
b. Związku Radzieckim (2,5 mln),
Niemczech (1,5 mln), Francji (l mln).
3
Przemiany ludnościowe w Polsce
Liczba ludności
• Średnia gęstość zaludnienia Polski wynosi 123
osoby/km
2
; jest to wskaźnik prawie trzykrotnie
niższy niż w Holandii (365), ale ponad
sześciokrotnie wyższy niż w Szwecji (19).
• Najgęściej jest zaludniona centralna i
południowa część kraju, a zwłaszcza
województwa: łódzkie (760 osób/km
2
),
warszawskie (650), katowickie (600),
krakowskie (380), bielskie (240).
• Najsłabiej natomiast zaludnione są
województwa wschodnie i północne: suwalskie,
łomżyńskie, słupskie, pilskie, koszalińskie,
bialskopodlaskie (45-60 osób/km
2
).
4
5
Wpływ II Wojny Światowej na ludność
polską. Eksplozja demograficzna
Na sytuację demograficzną Polski bardzo silny
wpływ wywarła II wojna światowa. Przed
wybuchem wojny terytorium zajmowane obecnie
przez Polskę zamieszkiwało ok. 32 mln osób, co
dawało średnią gęstość zaludnienia ok. 103
mieszkańców na km
2
powierzchni.
Straty wojenne wynosiły ok. 6 mln zabitych i
zaginionych, co stanowiło 17% ludności (jest to
najwyższy wskaźnik strat ludności wśród
wszystkich krajów uczestniczących w II wojnie
światowej). Dotkliwość strat była tym większa, że
nieproporcjonalnie więcej ginęło osób
legitymujących się średnim i wyższym
wykształceniem.
Do strat należy dodać jeszcze co najmniej 2 mln
osób, które z różnych przyczyn po II wojnie
światowej znalazły się poza granicami kraju.
6
Wpływ II Wojny Światowej na ludność
polską. Eksplozja demograficzna
Drugim ważnym skutkiem II wojny
światowej jest zachwianie proporcji
między płcią męską i żeńską. W
1945r. na 100 mężczyzn przypadało
118 kobiet, czyli współczynnik
feminizacji wynosi 118 (współczynnik
feminizacji to stosunek liczby kobiet
do mężczyzn, odwrotna proporcja to
współczynnik maskulinizacji). Dzisiaj
wartość ta wynosi 105 i jest efektem
powojennego odmładzania
społeczeństwa
7
Sytuacja demograficzną Polski
Liczba ludności Polski w 1950 roku wynosiła
zaledwie 24,8 mln, tj. 71,3% stanu
przedwojennego. W skali naszego kontynentu był
to spadek populacji nie mający sobie równych.
Złożyły się na to następujące przyczyny:
• straty biologiczne społeczeństwa poniesione w
wyniku walki zbrojnej oraz planowej eksterminacji
ludności;
• przymusowa i dobrowolna emigracja ludności w
okresie działań wojennych i okupacji;
• obniżenie się przyrostu naturalnego wywołane:
stałym zagrożeniem życia człowieka, niepewnością
losów rodziny, brakiem stabilizacji gospodarczej
i
politycznej;
8
Sytuacja demograficzną Polski
•zmiana granic państwa
polskiego, którego terytorium
uległo zmniejszeniu o blisko 1/5
stanu przedwojennego. W skład
społeczeństwa polskiego nie
weszła, prawie cała ludność
ukraińska, białoruska i litewska
mieszkająca w dawnych
granicach II Rzeczypospolitej,
oraz ludność niemiecka.
9
Sytuacja demograficzną Polski
• Polska, z kraju, w którym mniejszości
narodowe stanowiły 1/3 społeczeństwa stała
się państwem jednonarodowym (mniejszości
stanowią około 1% całej ludności).
Przesunięcie granic Polski spowodowało
masowe ruchy migracyjne, które były
kontynuacją wędrówek okresu wojny i
okupacji. Ogółem szacuje się, że we
wszystkich ruchach dotyczących obecnego
obszaru Polski w latach 1939-1950 wzięło
udział około 22 mln ludzi;
• nie repatriowanie się części ludności polskiej
z Europy zachodniej, a także emigracja
wielu osób po ustaniu działań wojennych,
głównie z przyczyn politycznych.
10
Ruchy migracyjne
• Wojna i jej skutki spowodowały również
masowe ruchy migracyjne na obszarze
zajmowanym obecnie przez Polskę. Ziemie
należące do 1939 r. do Niemiec opuściło kilka
milionów Niemców. Ziemie te zostały
zasiedlone przez ludność polską, głównie
przez mieszkańców ziem polskich
przyłączonych - w wyniku Układu
Poczdamskiego - do Związku Radzieckiego.
• Od zakończenia II wojny światowej liczba
ludności Polski systematycznie rosła, obrazuje
to poniższa tabela
11
Liczba ludności Polski (w mln)
Liczba ludności Polski (w mln)
Rok
193
8
194
5
195
0
196
0
197
0
198
0
199
0
199
2
200
0
200
2
Liczb
a
ludno
ści
34,8 23,9 24,8 29,8 32,7 35,7 38,2 38,4 38,6 38,2
12
Bezpośrednio po zakończeniu wojny oraz ze zmiennym
natężeniem w okresie późniejszym, na liczbę ludności
wpływały ruchy migracyjne.
Z wyjątkiem pierwszych kilku lat po zakończeniu
wojny, w całym późniejszym okresie saldo migracji
zewnętrznych było ujemne, można to zauważyć na
przykładzie poniższej tabeli
.
Migracje zagraniczne
Lata
195
2-60
1961
-70
197
1-80
1981-
81
199
0
1992
Saldo
migra
cji
zagran
icznyc
h
-95
-200
-209 -234
-
15,8
-12
13
Eksplozja demograficzna
• Nasz kraj charakteryzuje się dużą dynamiką
wzrostu liczby ludności; większe tempo wzrostu
liczby ludności wśród krajów europejskich
wykazuje tylko Wspólnota Niepodległych Państw.
W latach 1946-1990 liczba ludności Polski
powiększyła się o ponad 15 mln.
• Główną rolę w dynamice rozwoju ludności Polski
odgrywa przyrost naturalny. Pierwsze powojenne
pięciolecie charakteryzuje umiarkowany wzrost
liczby ludności. Natomiast na początku lat
pięćdziesiątych następuje eksplozyjny rozwój
wywołany przyrostem naturalnym, który osiąga
przeciętną wartość około 20%
0
rocznie.
14
Eksplozja demograficzna
• Całą ludność urodzoną w latach 1950-1960
określa się pokoleniem "wyżu
demograficznego”. Po roku 1960 przyrost
naturalny spada, by osiągnąć pod koniec
tego dziesięciolecia najniższą w okresie
powojennym wartość 8,7%
0
. W pierwszym
pięcioleciu lat siedemdziesiątych w wiek
reprodukcyjny wchodzi pierwsza fala "wyżu
demograficznego” co objawia się
nieznacznym zwiększeniem omawianego
wskaźnika. Na początku lat 80-tych
przekracza on 10%
0
, by pod koniec tego
dziesięciolecia zmniejszyć się o ponad
połowę.
15
Zaludnienie świata- Problemy
demograficzne
•Zwiększenie populacji człowieka
ma te same parametry co wzrost
populacji innych organizmów.
Liczebność populacji człowieka
rośnie w postępie
geometrycznym. Osiągnięcie
pierwszego miliarda zajęło
ludzkości kilka tysięcy lat, a
kolejne miliardy przybywają w
coraz krótszym czasie.
16
Zaludnienie świata- Problemy
demograficzne
• Angielski ekonomista z XVIII w. Thomas
Malthus pierwszy zwrócił uwagę, iż wzrost
ludzkości nie może trwać w
nieskończoność. Populacja ta zwiększa się
szybciej niż jej zasoby pokarmowe.
Stwierdził, że nieuniknionymi
konsekwencjami dalszego wzrostu liczby
ludności na świecie będą wojny, zarazy i
głód. Według Solomona i in. (1996), w
1992 r. populacja ludzka przekroczyła 5,4
mld i nadal rośnie w tempie 93 min na rok,
a ok. 175 osób na minutę.
• Dzisiaj na świecie średnio co 3 sekundy
rodzi się kolejny człowiek.
17
Liczebność populacji ludzkiej (mln) w latach 1985-
2025
Wariant
Lata
1985 1990 200
0
2010
2020
2025
Wysoki
-
5
337
6
367
7 453 8 594
9 185
Średni
4
842
5
248
6
127
6 995 7 806
8 177
Niski
-
5
162
5
889
6 554 7 066
7 278
18
Długoterminowa prognoza wzrostu zaludnienia
Ziemi
Rok
Regiony
Bardziej
rozwinięte
(bogata Północ)
Mniej rozwinięte
(biedne Południe )
W milionach
2000
1 454
5 061
2050
1 836
9 392
2100
1 877
10 455
2150
1 875
10 467
W procentach
2000
22,3
77,7
2050
16,3
83,7
2100
15,2
84,8
2150
15,2
84,8
19
Zaludnienie świata- Problemy
demograficzne
• W dającej się przewidzieć przyszłości może dojść
do eksplozji lawinowej, o charakterze żywiołowym.
Jeśli tak, to tylko kwestią czasu jest osiągnięcie
punktu krytycznego, w którym ludzkość musi
napotkać bariery w postaci: załamania się
procesów gospodarczych, totalnego braku
wyżywienia, katastrofalnej degradacji środowiska,
wyczerpania się przestrzeni życiowej na Ziemi.
• W ciągu ostatnich 200 lat tempo urodzeń powoli,
ale stale spada. Wzrost liczby ludności jest
spowodowany wyraźnym spadkiem śmiertelności,
co się wiąże ze zwiększeniem produkcji żywności,
zdobyczami medycyny oraz poprawą warunków
sanitarnych.
20
Zaludnienie świata- Problemy
demograficzne
• Populacja człowieka osiągnęła punkt
zwrotny, ale liczebność jej stale rośnie,
choć tempo wzrostu w ostatnich latach
wykazuje tendencję zniżkową. Zapewne
wiele lat minie, zanim liczebność
populacji człowieka ustabilizuje się, a
więc osiągnie tempo wzrostu. Eksperci
Organizacji Narodów Zjednoczonych i
Banku Światowego są zgodni, że na
całym świecie wzrost populacji ludzkiej
osiągnie wartości zerowe.
21
Zaludnienie świata- Problemy
demograficzne
• Z prognoz wynika, że zerowy wzrost ludności
(kiedy rozrodczość równa się śmiertelności)
zostanie osiągnięty w 2089 r., a ludność świata
będzie liczyła ok. 10,4 mld. Przewidywania te są
oparte na założeniach dotyczących przyszłych
tendencji rozrodczości, śmiertelności i migracji w
różnych regionach świata. W 1992 roku liczba
urodzin na każdą kobietę wynosiła 3,3.
• Natomiast jeżeli do 2040 r. nie osiągnie się liczby
urodzin dla jednej kobiety 2, to populacja ludzka
nie ustabilizuje się w końcu XXI w. na poziomie
10,4 mld. Jeżeli populacja nasza będzie nadal
zwiększała się w tempie z 1992 r., to w końcu XXI
w. będzie żyło na świecie 30 mld ludzi,o ile
pojemność środowiska będzie mogła to
wytrzymać.
22
Zaludnienie świata- Problemy
demograficzne
• Optymiści twierdzą, że liczba ludności się
ustabilizuje dzięki spadkowi rozrodczości
oraz wzrostowi śmiertelności (więcej ludzi
będzie umierało, dlatego że Ziemia nie
będzie ich mogła pomieścić).
• Natomiast pesymiści twierdzą, że
rozrastająca się populacja doprowadzi do
całkowitej dewastacji, co zmieni Ziemię w
miejsce nie nadające się do życia człowieka;
spowoduje to wymieranie ludzi na wielką
skalę. Są też i tacy, których zdaniem ludność
już obecnie przekroczyła pojemność Ziemi.
23
Kraje rozwinięte i rozwijające się
• Przyjmując następujące kryteria; tempo
wzrostu populacji ludzkiej, stopień
uprzemysłowienia oraz ogólną
zamożność, dzieli się kraje świata na
kraje rozwinięte i rozwijające się.
• Kraje rozwinięte, takie jak: Stany
Zjednoczone, Kanada, Francja, Niemcy,
Austria, Australia czy Japonia, mają małe
tempo przyrostu ludności, są wysoko
uprzemysłowione oraz mają wysokie
dochody na jednego mieszkańca w
stosunku do reszty świata.
24
Kraje rozwinięte i rozwijające się
• W Niemczech rozrodczość spadła do
poziomu, który nie rekompensuje
śmiertelności, a liczebność populacji
zaczyna powoli maleć.
• W Stanach Zjednoczonych w 1992 r. na ok.
1000 noworodków umierało zaledwie 9, a w
skali całego świata w tym samym roku - 68.
• W krajach rozwiniętych przewidywalna
długość życia osiąga 74,5 lat (na świecie
średnio 62,5 lat).
• Dochód w krajach rozwiniętych w 1992 r.
wynosił 17900 dolarów (średnia światowa 3
790 dolarów).
25
Kraje rozwijające
• Kraje rozwijające się dzieli się na dwie kategorie:
średnio i słabo rozwinięte. Średnio rozwiniętymi
krajami są m.in.: Meksyk, Turcja, Tajlandia,
Brazylia. Rozrodczość oraz umieralność
niemowląt są w tych krajach wyższe niż w
krajach wysoko rozwiniętych.
• Mają one średni poziom uprzemysłowienia i
niższy dochód na l mieszkańca. Należy
stwierdzić, że jeżeli jest krótszy czas podwojenia
populacji, to kraj jest mniej rozwinięty. Jeżeli
zostanie zachowane tempo wzrostu z 1992 r., to
czas podwojenia populacji wyniesie dla: Togo 19
lat, Etiopii 25 lat, Meksyku 30 lat, Stanów
Zjednoczonych 89 lat i dla Belgii 374 lata
(Salomon i in. 1996).
26
Płodność a rozwój demograficzny
•Ważnym wskaźnikiem
demograficznym jest specyficzny
wskaźnik płodności, który
informuje, ile dzieci może mieć
para ludzka, aby w następnym
pokoleniu zostać przez nie
zastąpiona.
•W krajach rozwiniętych wskaźnik
ten wynosi 2,1, a w krajach
rozwijających się 2,7.
27
Uprzemysłowienie a przyrost ludności
• Demografowie na podstawie rozwoju,
urbanizacji i industrializacji wyróżnili
cztery etapy przechodzenia z poziomu
wysokiej rozrodczości i śmiertelności.
• Na pierwszym etapie - stadium
przedindustrialnym - tak rozrodczość,
jak i śmiertelność są wysokie, a tempo
wzrostu populacji nie jest duże.
Okresowo pojawia się głód, epidemie i
wojny, które zwiększają śmiertelność -
ograniczającą wzrost ilościowy
populacji
.
28
Uprzemysłowienie a przyrost ludności
• W drugim etapie, zwanym stadium
przejściowym, obserwuje się spadek
śmiertelności spowodowany poprawą
opieki medycznej i lepszym
zaopatrzeniem ludności w żywność
oraz wodę, co łączy się z początkiem
uprzemysłowienia kraju. Utrzymanie
wysokiej rozrodczości przy obniżonej
śmiertelności powoduje gwałtowne
zwiększenie tempa wzrostu populacji.
Na tym etapie jest większość krajów
Ameryki Łacińskiej, Azji i Afryki.
29
Uprzemysłowienie a przyrost ludności
• Następne stadium to stadium industrialne.
Uprzemysłowienie kraju prowadzi do spadku
rozrodczości, której towarzyszy niska
śmiertelność, co powoduje zwolnienie tempa
wzrostu populacji.
• Czwarty etap, nazywany czasem stadium
postindustrialnym, cechuje się niską rozrodczością
i małą śmiertelnością. Obecnie populacje krajów
wysoko rozwiniętych są na tym etapie. Mieszkańcy
tych krajów są lepiej wykształceni, zamożni,
świadomie chcą mniejszych rodzin. Populacje
takie wzrastają powoli lub wcale (np. Stany
Zjednoczone, Japonia, Kanada, Australia). W 1992
roku aż 77,4% światowej populacji to mieszkańcy
krajów rozwijających się.
30
Populacje
• Ustabilizowana populacja to taka, w której
udział osobników w wieku przedprodukcyjnym
i reprodukcyjnym jest niemal taki sam.
• W populacjach zmniejszających swą
liczebność liczba osobników
przedprodukcyjnych jest mniejsza od grup w
wieku reprodukcyjnym i
poreprodukcyjnym(Niemcy,Bułgaria,Węgry i
inne).
• Populacje pozostają w równowadze na
zasadzie "niska śmiertelność - niska
rozrodczość" lub "wysoka śmiertelność -
wysoka rozrodczość".
31
Populacje
• Jeżeli jakiś kraj podwoi ludność w ciągu 25
lat, to w tym kraju trzeba podwoić produkcję
żywności, wybudować co najmniej tyle
mieszkań, szkół szpitali itp., ile zbudowano od
zarania dziejów do dnia dzisiejszego - jeżeli
chcemy poziom życia pozostawić na tym
samym poziomie. Liczba ludności nie może
rosnąć nieograniczenie, bo Ziemia nie rośnie.
• Eksplozja demograficzna to zagadnienie, z
którym ze względów etyczno-obyczajowych
nie mogą sobie poradzić społeczeństwa tak
krajów biednego Południa, jak i bogatej
Północy. Sprawa jest bardzo, pilna i jak
najszybciej należy znaleźć strategie
postępowania.
32
Skutki eksplozji
demograficznej
• Na obszarach aglomeracji miejsko-przemysłowych, gdzie
realizacja wszystkich funkcji potrzebnych człowiekowi do
życia odbywa się w warunkach środowiska sztucznego,
najbardziej upośledzone są potrzeby biologiczne człowieka.
Nadmierne skupienie ujemnych skutków eksplozji
demograficznej jest przyczyną:
• nieracjonalnego i niehigienicznego odżywiania człowieka
• antysanitarnych warunków mieszkaniowych (przeludnienia,
złego stanu technicznego mieszkań, braku zieleni itp.)
Skutki nagromadzenia dużej liczby ludności na określonym
terenie to przede wszystkim:
• obniżenie poziomu zdrowotności ludności
• zwiększenie rozpowszechniania się chorób
• pogłębienie przystosowania się do życia w zmienionych
warunkach
• wzrost chorób psychicznych
33
Prognozy na przyszłość
• Nic nie wskazuje na to, że do 2010r. przyrost
lawinowy ludności zostanie opanowany.
• W związku z tym powstaje pytanie o
granice wzrostu ludności świata. Z
biologicznego punktu widzenia Ziemia
najprawdopodobniej jest bliska
przeludnienia.
• Wielu ekonomistów uważa natomiast, z
pominięciem kwestii zaburzenia równowagi
ekologicznej, że może ona utrzymać
populację znacznie większą od obecnej, np.
30 mld.
34
Prognozy na przyszłość
Optymiści bezkrytycznie uważają, że:
• obszar upraw na lądzie można zwiększyć
dwukrotnie,
• plony dzięki wyższej kulturze rolnej można zwiększyć
trzykrotnie.
• Szansę stanowi radykalne zwiększenie hodowli
zwierząt domowych, głównie w obszarze biocenoz
stepowych,
• istnieją olbrzymie możliwości zwiększenia produkcji
w leśnym systemie biologicznym,
• należy zintensyfikować eksploatację żywności
morskiej,
• Ziemię można pokryć wyłącznie wysokimi
budynkami, a na ich dachach umieścić pola
uprawne,
35
Rozwój liczby ludności świata
• Najstarsze ślady człowieka
– wiek najstarszych szczątków
• około 2 min lat
• wykopalisko w Oldway koło jeziora Tanganika
– rozbieżność poglądów na temat miejsca pojawienia się człowieka
na Ziemi
• teorie monocentryczne (człowiek pojawił się w Afryce i stamtąd
rozprzestrzenił się w inne rejony kuli ziemskiej)
• teorie policentryczne (człowiek pojawił się równocześnie w kilku
miejscach na Ziemi)
• Szacunkowa liczba ludności Ziemi i czas potrzebny na jej
podwojenie
– 7000 lat p. n. e. - 10 miln
• na podwojenie trzeba było czekać około 2500 lat
• początek naszej ery - 160 miln
– na podwojenie trzeba było czekać około 900 lat
• 1800 r. - 1mld
• 1930 r. - 2mld
• 1975 r. - 4mld
• okres potrzebny na podwojenie około 40 lat
• · 1995 r. - 5,72 mld
36
Wskaźniki przyrostu naturalnego
Wskaźnik przyrostu naturalnego a czas podwajania się
liczby ludności
• 1%
c
700 lat
• 5%
o
140 lat
• 10%
c
70 lat
• 20%
o
35 lat
Wskaźnik przyrostu naturalnego w świecie w 1995 roku
• wartość średnia- 16%
o
• wykazuje lekką tendencję spadkową
• wartość najwyższa (37%
o
i więcej)
– Syria, Zambia, Kenia
• wartości ujemne
– Węgry, Rosja, Niemcy, Ukraina, Rumunia, Czechy, Estonia,
Łotwa (-7,4)
• Państwa o najwyższym (powyżej 30%
o
) wskaźniku
przyrostu naturalnego Irak, Iran, Kenia, Malawi,
Nigeria, Pakistan, Syria, Tanzania, Uganda, Wybrzeże
Kości Słoniowej, Zambia
37
Konsekwencje bomby demograficznej
Przyczyny spadku wskaźnika śmiertelności
• rozwój gospodarczy świata (wzrost produkcji rolnej - sztuczne
nawożenie, środki ochrony roślin itp.)
• rozwój medycyny i higieny
Konsekwencje bomby demograficznej
– przedłużanie się średniego wieku życia w świecie
– obecnie wynosi około 60 - 65 lat
– w Europie i Ameryce Północnej powyżej 70 łat
• odmłodzenie struktury wiekowej
– ludność w wieku O - 19 lat w niektórych państwach stanowi ponad
50% społeczeństwa
– Iran, Nigeria, Bangladesz, Uzbekistan
– w Polsce 31,1%, w Niemczech 21,5%
• szybki roczny wzrost ludności
– Indie około 25 000 000 (liczba mieszkańców 935 740 000)
– Meksyk około l 700 000 (liczba mieszkańców 94 780 000)
– Irak około 500 000 (liczba mieszkańców 19 925 000)
• szybszy wzrost liczby ludności niż produkcji rolnej i przemysłowej
– dysproporcje rozwoju gospodarczego poszczególnych obszarów Ziemi
– problemy z zapewnieniem obywatelom wyżywienia, wykształcenia,
pracy
– wzrost przestępczości, nasilanie się zjawisk patologii społecznych
38
Struktura demograficzna ludności
• Struktura płci
szacuje się, że na kuli ziemskiej występuje kilkanaście
milionów więcej mężczyzn
– nadwyżka kobiet w Europie
• szacowana na kilkanaście milionów
• spowodowana dłuższym przeciętnym trwaniem życia kobiet niż mężczyzn
• współczynnik feminizacji w wybranych państwach Europy
– Ukraina (115),Rosja (113), , Węgry (109), Austria (108), Niemcy (106),
Polska (105), Szwecja (102)
– nadwyżka mężczyzn
• państwa islamskie - Egipt (wsp. feminizacji 97), Iran (96), Turcja (97) -
wywołany przyrostem naturalnym powyżej 20%c (na 100 urodzeń
dziewcząt
przypada 106 do 108 urodzeń chłopców) oraz złymi warunkami
higienicznymi
• Indie (współczynnik feminizacji 93), Bangladesz (94)
• wysoki przyrost naturalny, złe warunki higieniczne, znaczny odsetek
zgonów kobiet w czasie porodu i połogu
• Chiny (współczynnik feminizacji 96)
– obok czynników wymienionych wyżej dochodzi czynnik kulturowy
(przy instytucjonalnym ograniczeniu przyrostu naturalnego rodzice
często pozbywają się dziewcząt
39
Struktura płci
• Struktura płci a wiek
– nadwyżka mężczyzn w młodszych grupach wiekowych
• uwarunkowania biologiczne
• nadwyżka kobiet w starszych grupach wiekowych
• kobiety przeciętnie żyją dłużej niż mężczyźni o
kilka lat
• Struktura płci a charakter regionu
• więcej kobiet
– tereny emigracyjne (w krajach rozwijających się)
– obszary o funkcjach administracyjnych i usługowych
• więcej mężczyzn
– obszary eksploatacji surowców mineralnych
– tereny o znacznym odsetku zatrudnionych w przemyśle
środków produkcji
– obszary o niekorzystnych dla człowieka warunkach
środowiska przyrodniczego
40
Rozmieszczenie ludności na kuli ziemskiej
• Rozmieszczenie ludności na kuli ziemskiej
• Klasyfikacja obszarów lądowych ze względu na
stałość zasiedlenia
ekumena
•obszary stale zamieszkałe przez człowieka -
stałe osiedla ludzkie występują między 54°
szerokości geograficznej południowej a 78°
szerokości geograficznej północnej
anekumena
• obszary, które nie zostały zamieszkałe przez
człowieka - Antarktyda, obszary pustyń, tereny
wiecznej zmarzliny, obszary wysokogórskie
subekumena
• tereny okresowo zamieszkałe przez człowieka -
półpustynie, na których nomadowie wypasają
zwierzęta; gdy zwierzęta zjedzą paszę
przenoszą oni swój dobytek na inne miejsce
41
Liczba ludności kontynentów w 1995 roku
• Azja (3 458 miln)
• Europa (727 miln)
• Afryka (727 miln)
• Ameryka Północna (455 miln)
• Ameryka Południowa (320 miln)
• Australia i Oceania (29 miln)
• · Gęstość zaludnienia
• średnia dla obszarów lądowych bez
Antarktydy " 41 osób/km
2
• według kontynentów
– Azja (109 osób/km
2
)
– Europa (69 osób/km
2
)
– Australia i Oceania (3 osoby/km
2
)
– pozostałe (18 do 24 osób/km
2
)
42
Przyczyny zróżnicowania gęstości
zaludnienia na kontynentach - Azja, Europa,
Afryka
Przyczyny zróżnicowania gęstości zaludnienia na kontynentach
Azja, Europa, Afryka
• zamieszkałe od niepamiętnych czasów - szacuje się, że w
Afryce gęstość zaludnienia nie uległa zmianom od XVI wieku,
ponieważ znaczna część ludności wywożona była jako
niewolnicy na inne kontynenty
• pozostałe kontynenty - zasiedlanie ludnością europejską
rozpoczęło się dopiero w XVI wieku (Australia od 1788 roku)
• Europejczycy przyczynili się do wyginięcia tubylców
• W wybranych państwach
• Sahara Zachodnia - l osoba/km
2
- klimat zwrotnikowy
kontynentalny, pustynia
• Mongolia - 2 osoby/km
2
- klimat umiarkowany kontynentalny,
step
• Bangladesz - 836 osób/km
2
- klimat zwrotnikowy
monsunowy, mady doliny Brahmaputry
• Singapur - 4 838 osób/km
2
- koncentracja przemysłu, gleby
aluwialne
43
Zróżnicowanie gęstości zaludnienia w obrębie
państw
• Chiny
– średnia gęstość zaludnienia - 127
osób/km
2
– Nizina Chińska około 2000 osób/km
2
– Tybet - l osoba/km
2
• Egipt
– średnia gęstość zaludnienia - 59 osób/km
2
– pas kilku, kilkunastu kilometrów od Nilu -
kilkaset osób/km
2
– tren pustynny anekumeną
44
GŁÓD
• Głód jest to stan organizmu
ludzkiego spowodowany
niedoborem i niedostatecznym
przyswajaniem składników
pokarmowych.
• Człowiek umiera po 7-10 dniach
głodowania bez przyjmowania
wody i po 40-75 dniach, gdy w
tym czasie ją pije.
45
FAKTY:
• Około 24 000 ludzi umiera każdego dnia z głodu
lub z przyczyn z nim związanych. Jest to mniej
niż dziesięć lat temu, kiedy ta liczba wynosiła 35
000, i niż dwadzieścia lat temu, kiedy było to 41
000 osób. Trzy czwarte ofiar śmiertelnych to
dzieci poniżej piątego roku życia.
• Obecnie w krajach rozwijających się 10% dzieci
umiera przed ukończeniem piątego roku życia.
Wartość ta zmniejszyła się w porównaniu z
sytuacją pięćdziesiąt lat temu, gdy umierało aż
28% takich dzieci.
• Głód i wojny są przyczyną tylko 10% śmierci
głodowych, mimo że właśnie o tych przyczynach
słyszymy najczęściej. Większość śmierci
głodowych spowodowana jest chronicznym
niedożywieniem. Wiele rodzin po prostu nie jest
w stanie dostatecznie się wyżywić, co z kolei
spowodowane jest ich skrajnym ubóstwem.
46
FAKTY:
• Chroniczne niedożywienie jest także
przyczyną wad wzroku, apatii czy
zatrzymania wzrostu. W znacznym
stopniu zwiększa ono też podatność na
choroby. Ludzie ciężko niedożywieni nie
są w stanie normalnie funkcjonować
nawet na podstawowym poziomie.
• Szacuje się, że około 800 milionów ludzi
na świecie cierpi głód i niedożywienie.
Każdego roku jedna setna z nich umiera
z tego powodu.
47
FAKTY:
• Bardzo często wystarczy kilka prostych
warunków, aby ludzie biedni mogli
samodzielnie wytwarzać wystarczającą dla
siebie ilość pożywienia. Potrzebują oni między
innymi dobrej jakości nasion, odpowiednich
narzędzi i dostępu do wody. Bardzo pomocne
bywają też drobne usprawnienia techniki upraw
i przechowywania żywności.
• Wielu specjalistów do spraw głodu twierdzi, że
najlepsza metodą zmniejszenia problemu głodu
jest edukacja. Ludzie wykształceni maja duże
szanse przerwania zaklętego kręgu ubóstwa
będącego podstawą klęski głodu.
48
Naruszenie systemów produkcji
żywności
• Żywność należy do dóbr zaspokajających jedną z
elementarnych potrzeb człowieka.
• U progu XXI w, mimo wielu cywilizacyjnych osiągnięć, głód i
niedożywienie jest nadal dramatycznym problemem wielu
ludzi.
• Badania przeprowadzane przez Bank Światowy wykazały, że
około 1/3 ludności krajów ubogich spożywa niewystarczającą
ilość kalorii do prowadzenia normalnego produktywnego życia.
• Obecnie szacuje się, że około 25% ludności w ciągu doby nie
otrzymuje minimalnej ilości kalorii- a więc cierpi głód. Znacznie
większy odsetek populacji ludzkiej spożywa zbyt mało białka
zwierzęcego.
• Częste jest także niedostateczne urozmaicenie diety (głód
jakościowy), co znajduje odzwierciedlenie w niewystarczającym
spożyciu białka roślinnego, witamin i soli mineralnych.
• Głód i niedożywienie są przyczyną szerzenia się chorób,
wzrostu śmiertelności niemowląt i dzieci oraz skracania
przeciętnej długości życia.
49
Przyczyny niedoborów żywności
• Przyczyną niedoborów żywności jest na
ogół bardzo szybki wzrost liczby ludności
niewspółmierny do możliwości
zwiększania produkcji rolnej.
• Inną przyczyną niedoboru żywności może
być zmniejszenie areału użytków rolnych.
Nadmierny wyrąb lasów,
zagospodarowanie terenów sawannowych
czy stepowych prowadzi do zniszczenia
naturalnej pokrywy roślinnej. Skutkiem
tego jest przyspieszenie erozji gleb.
50
Przyczyny niedoborów żywności
• Kolejnym zagrożenie wzrostu produkcji żywności
jest deficyt wody obecnie już obserwowany np. w
niektórych regionach USA, Chin, Indii, Hiszpanii.
W Australii woda stanowi główny czynnik
determinujący jej przyszłość gospodarczą.
• W wielu krajach przyczyną niedoboru produkcji
żywności jest przestarzała struktura agrarna.
Charakteryzuje się ona istnieniem z jednej strony
wielkich gospodarstw, należących do bardzo
wąskiej grupy właścicieli ziemskich, z drugiej zaś
ogromnej liczby gospodarstw karłowatych.
Problem ten występuje w wielu krajach świata,
np. Kolumbii, Tajlandii, Etiopii, Indonezji, Indiach.
51
Gdzie występuje najgorsza sytuacja
żywnościowa?
• W latach 90-tych najgorsza sytuacja żywnościowa
nadal dotyczy Afryki (Kenia, Zimbabwe Zambia,
Zair, Liberia, Etiopia, Angola i in.), Azji ( Nepal,
Kambodża, Sri Lanka, Afganistan, Bangladesz i
in.), a także Ameryki Łacińskiej ( Peru i Haiti).
Perspektywy poprawy są odległe, gdyż wzrost
Produktu Krajowego Brutto (PKB) jest tam
wolniejszy niż przyrost liczby ludności.
• Większość dochodów państw tych kontynentów
jest przeznaczona na zaspokojenie potrzeb
bieżących ( na spożycie ). W tej sytuacji tylko
niewiele środków pozostaje na akumulację, a tym
samym na niezbędne inwestycje w rolnictwie.
• Niekorzystny wpływ mają także zacofanie
techniczne oraz czynniki tradycyjno - kulturowe.
Nic więc dziwnego, że produkcja żywności na
osobę w tych regionach ma tendencję spadkową.
52
Kraje najuboższe i najbogatsze
• Do grupy państw, w których dzienne
spożycie przekracza założone optimum
(2700 do 3000 kcal), a więc do krajów
najbogatszych, należą przede wszystkim
KRAJE WYSOKOROZWINIĘTE jak: USA,
Kanada, Austalia, Nowa Zelandia , Japonia,
Izrael, kaje europejskie - Szwajcaria,
Niemcy, Norwegia, Anglia i inne.
• Jest to grupa bardzo zróżnicowana, bo
obok krajów, które są światowymi
potentatami w produkcji roślinno-
zwierzęcej, jak USA, są i te kraje, które są
największymi w skali światowej
importerami żywności - Japonia, niektóre
kraje Europy.
53
Kraje najuboższe i najbogatsze
• Stosunkowo trudna do oceny jest sytuacja
w krajach byłego ZSRR. Statystyki
minionych lat zaliczały ZSRR do krajów
Wysoko Rozwiniętych, obecnie nie jest to
już tak oczywiste. To właśnie ekstensywny
charakter rolnictwa, czy niska wydajność
pracy w dużych gospodarstwach rolnych
uczyniły ZSRR jednego z największych
importerów żywności. Po rozpadzie
imperium powstał szereg państw o
zróżnicowanym poziomie rozwoju
społeczno-gospodarczym.
54
Kraje najuboższe i najbogatsze
• Zdecydowanie w najlepszej sytuacji, mimo
pogłębiającego się kryzysu ekonomicznego,
są państwa dysponujące rozległymi obszarami
pól uprawnych i pastwisk; są to taki kraje jak:
Rosja, Ukraina czy Białoruś. Jednak dokładną
ocenę faktycznego stanu wyżywienia ludności
utrudnia fragmentaryczność i mała
wiarygodność danych statystycznych (w
przeszłości powszechne było ich fałszowanie
dla celów propagandowych). Podstawą
wyżywienia ludności KRAJÓW
WYSOKOROZWINIĘTYCH jest intensywne
rolnictwo, a jego niedobory rekompensuje
import artykułów żywnościowych.
55
KRAJE UBOŻSZE
• KRAJE UBOŻSZE, które nie mają środków na zakup
żywności za granicą, muszą polegać na rodzimym
rolnictwie - często zacofanym i niskoproduktywnym.
• Obok krajów wysokorozwiniętych zdecydowanie
wyróżniają się kraje Ameryki Południowej jak
Argentyna czy Brazylia. Państwa te mają znaczne
powierzchnie gruntów ornych i pastwisk, dzięki
czemu są krajami liczącymi się w świecie w
produkcji zbóż chlebowych i wołowiny.
• W gorszej sytuacji są te kraje, w których znaczne
powierzchnie pokrywają lasy i wysokie pasma
górskie, np.: Boliwia, Peru, Kolumbia, Ekwador,
Gujana.
• Korzystną sytuację żywnościową mają mieszkańcy
Wenezueli - kraj ten czerpie duże zyski z eksportu
ropy naftowej.
56
Kraje ubogie
• W krajach ubogich występuje największy
niedobór żywności, np. w: Ameryce
Środkowej, Azji Pd-Wsch i w Afryce - od lat
uważanej za największą strefę głodu na
świecie.
• Spośród wszystkich zamieszkałych
kontynentów właśnie Afryka posiada najmniej
korzystne warunki dla rozwoju rolnictwa.
Znaczną część jej powierzchni zajmują
obszary pustynne i suche obszary trawiaste.
Rozwijanie rolnictwa wymaga tam olbrzymich
nakładów finansowych, czerpanych m. in. z
turystyki czy eksportu bogactw naturalnych.
57
Kraje ubogie
• Najlepszy stan wyżywienia ludności
afrykańskiej występuje w Afryce Pn. np.
w : Egipcie, Tunezji, czy RPA, oraz w
niektórych krajach Afryki Środkowej:
Liberia, Kongo Zair, Kamerun.
• Strefa głodu i niedożywienia ludności
obejmuje całą Azję Południową, co jest
pozornym paradoksem. Otóż strefa głodu
obejmuje dwa kraje, które należą do
największych na świecie importerów
żywności - Indie i Chiny. Należy jednak
przy tym pamiętać, że są to równocześnie
jedne z najludniejszych i najgęściej
zaludnionych krajów świata.
58
Hipotezy odnośnie zabezpieczenia ludzi
przed brakiem żywności
• Prognozowaniem produkcji żywności zajmuje
się wiele organizacji międzynarodowych. Nie
wszystkie prognozy są ze sobą zbieżne,
jakkolwiek mimo dostrzeganych różnorakich
zagrożeń przeważają prognozy optymistyczne.
• Według FAO (Organizacji ds. Rolnictwa i
Wyżywienia) w ciągu najbliższych dziesięcioleci
wzrost produkcji żywności będzie nadążał za
wzrostem liczby ludności, co jednak nie
oznacza zmniejszenia problemu niedożywienia,
zwłaszcza w Afryce Czarnej i Azji Południowej.
59
Hipotezy odnośnie zabezpieczenia ludzi
przed brakiem żywności
• Szacuje się, że w Afryce Czarnej, gdzie
liczba niedożywionych w latach 1988-
1990 wynosiła 175 mln, w 2010 r. może
wzrosnąć do 300 mln. Przewiduje się, że
spożycie żywności w tym regionie w 2010
r. wyniesie 2170 kcal dziennie na osobę i
będzie najniższe w świecie.
• Według tych samych prognoz w krajach
rozwiniętych dobowe spożycie będzie
wynosiło 3470 kcal.
60
Intensyfikacja rolnictwa sposobem na
złagodzenie sytuacji braku żywności
• Sposobem na złagodzenie sytuacji braku
żywności może być intensyfikacja rolnictwa.
Próby te podjęto prawie 30 lat temu, gdy
zapoczątkowana została "zielona rewolucja" .
Polega ona na wprowadzeniu nowych
wysokoplennych odmian pszenicy i ryżu, czemu
towarzyszył wzrost nawożenia, zużycia środków
ochrony roślin oraz mechanizacji rolnictwa.
Działania takie wprowadzono w Chinach, Indiach,
Afryce.
• Zielona rewolucja nie poprawiła sytuacji w Afryce.
Główną tego przyczyną było stosunkowo małe
znaczenie pszenicy i ryżu jako roślin uprawnych
na tym kontynencie, większe znaczenie mają
tradycyjne uprawy: proso, sorgo, maniok.
61
Intensyfikacja rolnictwa sposobem na
złagodzenie sytuacji braku żywności
• Spore perspektywy stwarza także uprawa
niektórych prawie zapomnianych roślin.
Przykładowo komosa kwinoa- zboże uprawiane w
przeszłości przez Inków, a obecnie przez ludność
andyjską. Charakteryzuje się dużymi walorami
żywnościowymi, może być czynnikiem poprawy
sytuacji.
• Kraje będące w złej sytuacji żywnościowej
powinny importować żywność czerpiąc środki na
sfinansowanie zakupów m.in. ze sprzedaży
artykułów rolnych o charakterze nieżywnościowym
( używki, rośliny przemysłowe ) lub artykułów
żywnościowych produkowanych na eksport np.:
(ryż, który jest droższy od pszenicy ).
62
Pomoc międzynarodowa i charytatywna
• Nadal ważnym elementem poprawy
sytuacji jest pomoc międzynarodowa,
charytatywna np.: koncerty muzyczne
organizowane przez wielu muzyków
dla głodującej części globu ( "Live Aid"
zorganizowane przez Boba Geldofa w
1985 roku dla głodującej Afryki ).
Mimo wielu działań, głodu jako
problemu współczesnego świata nie
uda się nam rozwiązać w tym
kończącym się tysiącleciu.
63
Podsumowanie
Przyczyny głodu:
• niska produkcja rolna w krajach
rozwijających się
• wysoki wskaźnik przyrostu naturalnego,
wyższy niż wzrost produkcji rolnej
• brak funduszy na zakup wyżywienia
Rodzaje głodu:
• jawny - człowiek odczuwa ból wywołany
brakiem pożywienia
• utajony - wywołany brakiem białka,
witamin i mikroelementów w pożywieniu,
jest przyczyną wielu chorób
64
Skutki głodu
Skutki głodu
• upośledzenie fizyczne i psychiczne (szczególnie istotne jest
prawidłowe odżywianie dzieci do 4 roku życia - w tym
czasie występuje silny rozwój struktury mózgu)
• choroby wywołane brakiem niektórych składników w
pożywieniu
• brak białka - wywołuje kwashiorkor, występuje ona u dzieci
po przejściu z odżywiania mlekiem matki na pożywienie
węglowodanowe (maniok, banany), powoduje wychudzenie
organizmu, obrzęki, zmiany w wątrobie, zgony (występuje
Afryka, południowa Azja, Ameryka Łacińska)
• brak witaminy A - wywołuje ślepotę, powszechnie
występuje ona w Indiach
• brak witaminy D - wywołuje rachityzm, krzywicę
• brak witaminy B - wywołuje zanik mięśni, paraliż
• brak witaminy C - wywołuje szkorbut
• brak żelaza - wywołuje anemię
• brak jodu - powoduje zakłócenia w funkcjonowaniu
tarczycy
65
Sposoby zapobiegania zjawisku głodu
Sposoby zapobiegania zjawisku głodu:
• ograniczenie przyrostu naturalnego
• powiększenie obszarów gruntów ornych przez
– uprawę nieużytków
– nawadnianie pustyń
– osuszanie bagien
• zwiększenie plonów
– wzrost nawożenia nawozami sztucznymi
– stosowanie środków ochrony roślin
– stosowanie odmian wysokopiennych (zielona rewolucja)
• powiększanie ilości pożywienia przez mechanizację
rolnictwa
– grunty przeznaczone na paszę dla zwierząt pociągowych można
przeznaczyć pod uprawy roślin stanowiących pożywienie ludzi
• zmniejszenie strat produkcyjnych
– szacuje się, że sięgają one nawet 20°/o zbiorów
• racjonalne wykorzystanie zasobów morza
66
Dzienne zapotrzebowanie pokarmowe
człowieka
• 2500 - 3000 kcal
– Czynniki wpływające na zapotrzebowanie
energetyczne człowieka:
• warunki klimatyczne (większe
zapotrzebowanie energetyczne u ludzi
żyjących w klimatach chłodnych)
• płeć (dzienne zapotrzebowanie energetyczne
kobiet jest mniejsze o kilkaset kilokalorii niż
mężczyzn)
• rodzaj wykonywanej pracy
• 70 - 80 g białka (głównie zwierzęcego)
• sole mineralne, witaminy,
mikroelementy
67
Stan wyżywienia ludności świata
• średnie spożycie dobowe mieszkańca Ziemi
– 2700 kcal
– 71 g białka
• spożycie pokarmów w świecie
– około 1/3 ludności spożywa mniej niż powinna
– około 1/10 ludności głoduje
– około 30 min ludzi rocznie umiera z głodu
– około 1/4 ludności spożywa znacznie więcej niż wynosi jej
zapotrzebowanie energetyczne
• zróżnicowanie średniego spożycia dziennego w wybranych
państwach
– Irlandia - 3952 kcal, 117 g białka
– Belgia - 3925 kcal, 106 g białka
– Niemcy - 3522 kcal, 103 g białka
– Polska - 3426 kcal, 102 g białka
– Indie - 2230 kcal, 55 g białka
– Rwanda - 1913 kcal, 48 g białka
– Mozambik - 1805 kcal, 31 g białka
• · spożycie powyżej normy charakteryzuje obszary rozwinięte
gospodarczo (Europa, Ameryka Północna, Australia)
• · średnie spożycie poniżej normy występuje w obszarach słabo
rozwiniętych gospodarczo, osiadających wysoki wskaźnik przyrostu
naturalnego (głównie południe Azji, Afryka)
68
Struktura spożycia
struktura spożycia
• zboża
– około 60 - 80% pożywienia ludności Azji
– około 50% pożywienia ludności Afryki
– około 35% pożywienia ludności Ameryki
Łacińskiej
– około 20% pożywienia ludności
pozostałych obszarów
• produkty pochodzenia zwierzęcego
– spożycie mięsa, mleka, jaj w przeliczeniu
na jednego mieszkańca w krajach
rozwijających się jest kilkakrotnie niższe
niż w państwach rozwiniętych
gospodarczo
69
MIASTA - OLBRZYMY
• Jednym z procesów charakteryzujących
drugą poł. XXw. jest eksplozywny
rozwój wielkich miast. Krajobraz
naszej planety staje się w coraz
większym stopniu krajobrazem
miejskim. Na obszarach miast w
sposób najbardziej drastyczny
uwidaczniają się największe problemy
współczesności: przeludnienie, deficyt
żywności i wody, braki w dziedzinie
infrastruktury technicznej i społecznej,
skrajne ubóstwo i bezrobocie, zjawiska
patologii społecznej i degradacja
środowiska przyrodniczego.
70
MIASTA - OLBRZYMY
• Dotyczy to w szczególności miast krajów
rozwijających się, gdzie tempo urbanizacji
jest obecnie najszybsze. Według statystyk
ONZ, liczba ludności miast w krajach wysoko
rozwiniętych zwiększyła się w latach 1950-
90 niemal 2-krotnie - z 477 mln do 868 mln
osób. W tym samym okresie miasta krajów
rozwijających się zwiększyły swoje
zaludnienie przeszło 4-krotnie - z 286 mln
do 1 mld 360 mln osób. Najszybsze tempo
rozwoju mają miasta wielkie. Udział miast
milionowych w całkowitej liczbie ludności
świata wzrósł z 1% w 1940r. do przeszło
10% w 1980r. W Ameryce Łacińskiej
wskaźnik ten przekroczył aż 25%.
71
MIASTA - OLBRZYMY
• Tym samym wspomniane wyżej wielkie
problemy współczesnej cywilizacji stają
się udziałem coraz większej części
ludzkości. Ograniczenie tempa wzrostu
wielkich metropolii, odbywające się w
krajach wysoko rozwiniętych kosztem
podejmowanych przedsięwzięć
deglomeracyjnych, przy równoczesnym
żywiołowym rozwoju miast-molochów w
krajach słabiej rozwiniętych, sprawi, że w
2000r. aż 15 spośród 20 największych
miast świata znajdować się będzie w tej
drugiej grupie krajów.
72
Zmiany liczby ludności
(w mln) w
największych miastach
świata
Lp
Miasto
1985
2000
1.
Meksyk
17,3
25,8
2.
Saő Paulo
15,9
24,0
3.
Tokio
18,8
20,2
4.
Kalkuta
11,0
16,5
5.
Wielki Bombaj
10,1
16,0
6.
Nowy Jork
15,6
15,8
7.
Seul
10,3
13,8
8.
Teheran
7,5
13,6
9.
Rio de Janeiro
10,4
13,3
10.
Szanghaj
11,8
13,3
11.
Delhi
7,4
13,2
12.
Dżakarta
7,9
13,2
13.
Buenos Aires
10,9
13,2
14.
Karaczi
6,7
12,0
15.
Dhaka
4,9
11,2
16.
Manila
7,0
11,1
17.
Kair
7,7
11,1
18.
Los Angeles
10,0
11,0
19.
Bangkok
6,1
10,7
20.
Londyn
10,4
10,5
21.
Osaka
9,4
10,5
22.
Pekin
9,1
10,4
23.
Moskwa
9,0
10,4
73
MIASTA - OLBRZYMY
• Do tego momentu w miastach krajów
rozwijających się przybędzie dodatkowych 700
mln mieszkańców, co w sumie da ponad 2 mld
ludności miejskiej.
• Według Światowej Komisji ds. Środowiska i
Rozwoju, spowoduje to zaostrzenie istniejących
już dziś trudności i wymagać będzie rozbudowy
infrastruktury, mieszkań i wszelkiego rodzaju
usług o 65% w porównaniu ze stanem z 1990r.
• Jest bardzo wątpliwe, aby rządy biednych krajów
mogły uporać się samodzielnie z tym zadaniem.
Już obecnie blisko połowa ludności wielkich miast
mieszka w slumsach pozbawionych
elektryczności i kanalizacji.
•
74
MIASTA - OLBRZYMY
•
Dla przeszło 100 tys. mieszkańców Wielkiego
Bombaju jedynym domem jest ulica. Wielu mieszka w
"domach" skleconych z odpadów drewna, blachy,
kartonu i szmat, a także w kanałach. Ich dochody,
uzyskiwane najczęściej z dorywczej pracy najemnej,
nie przekraczają 1,8$ dziennie.
• W Rio de Janeiro ponad 3 mln osób mieszka na
niebezpiecznych, zagrożonych erozją stokach.
• Uruchomienie zwietrzeliny w następstwie
intensywnych opadów spowodowało powstanie
osuwisk i błotnych potoków, które w lutym'88
pozbawiły dachu nad głową ponad 20 tys.
mieszkańców "favelas".
• Inaczej z brakiem mieszkań radzą sobie mieszkańcy
Kairu. Jest tam jedyna w swoim rodzaju dzielnica
mieszkalna na świecie, w której ludzie żyją w
grobowcach na starych cmentarzach. Liczba żywych
mieszkańców tego Miasta Umarłych jest bardzo
trudna do oszacowania.
75
MIASTA - OLBRZYMY
• Wielka koncentracja ludności wymaga
zaopatrzenia w ogromne ilości wody,
żywności i paliw.
• Przeszło 10-mln miasta, takie jak Kalkuta,
Bombaj czy Buenos Aires, zużywają
każdego dnia 5 mln t wody, 1,5 mln t
żywności i 60 tys. t paliwa, wydalając
jednocześnie ponad 4 mln t odpadów w
postaci płynnej, stałej i gazowej.
• Wielkie miasta i ich zaplecza stanowią z tej
racji obszary największego natężenia
antropopresji, co stwarza realne zagrożenie
dla zdrowia i stanowi wielkie obciążenie dla
ograniczonych budżetów krajowych.
76
Przyczyna nie kontrolowanego rozwoju wielkich
miast
• Najważniejszą przyczyną lawinowego, nie
kontrolowanego rozwoju wielkich miast w krajach
rozwijających się jest imigracja z terenów
wiejskich. Przyrost naturalny, chociaż wysoki,
odgrywa drugorzędną rolę. Migrantów przyciąga
do wielkich miast nie tylko nadzieja na otrzymanie
pracy i poprawę warunków egzystencji.
• Nader często migracje do miast wymuszone są
przez spadek produktywności rolniczej ziemi na
terenach wiejskich, w wyniku nadmiernej
eksploatacji
i wyczerpania zasobów wody bądź gleb oraz
zmian warunków klimatycznych.
W związku z tym pojawiło się pojęcie
uchodźców środowiskowych (ang. environmental
refugees).
77
Przyczyna nie kontrolowanego rozwoju wielkich
miast
Degradacja przyrody uniemożliwia na
wielu obszarach uzyskiwanie
środków utrzymania przez szybko
zwiększającą się populację. Liczba
uchodźców środowiskowych jest
bardzo trudna do oszacowania.
Wiadomo jednak, że w latach 1981-
85 nie mniej niż 10 mln Afrykanów
zmuszonych było do opuszczenia
swojej ziemi w wyniku klęski suszy,
głównie w krajach Sahelu. Większość
z nich trafia do podmiejskich
slumsów i obozów dla uchodźców.
78
Przyczyna nie kontrolowanego rozwoju wielkich
miast
Blisko1 mln Haitańczyków, czyli co 6 obywatel
tego kraju, musiało opuścić swoją rodzinną
wyspę na łodziach. Ten eksodus, tzw. boat people
był efektem wyniszczenia lasów i w następstwie
tego, erozji gleb w górskich obszarach wyspy. Na
obszarze subkontynentu indyjskiego (India,
Bangladesz, Pakistan) znajduje się obecnie
ponad 200 mln ludzi, którzy zamieszkując tereny
wiejskie, nie posiadają ani nie dzierżawią ziemi.
Stąd właśnie pochodzą ludzie zasiedlający slumsy
Bombaju, Kalkuty, Karaczi, Dakki i innych miast -
olbrzymów. Z kolei napływ ludności z
przeludnionego Bengalu Zachodniego i innych
stanów Indii na rzadziej zaludnione tereny
Assamu stał się przyczyną ostrych konfliktów
pomiędzy grupami imigrantów a odmienną pod
względem etnicznym ludnością autochtoniczną
.
79
Wielkie miasta
• Wielkie miasta krajów rozwijających się nie są
bynajmniej chlubą naszej planety i nie mogą być
wizytówką cywilizacji XXIw. Skupiają one jak w
soczewce to wszystko, co najbardziej tragiczne,
bolesne i wstydliwe. Stłoczenie, głód, choroby,
skrajne ubóstwo i dewastacja przyrody nieodparcie
nasuwają na myśl skojarzenia znane z Apokalipsy.
• W pracach futurologów z ostatnich kilkunastu lat
jednym z możliwych rozpatrywanych scenariuszy
wydarzeń w przyszłości jest. tzw. scenariusz
Armagedonu. Aby oddalić tę tragiczną wizję
konieczne jest jak największe zaangażowanie
krajów wysoko rozwiniętych w rozwiązywanie
problemów krajów rozwijających się. Chodzi przede
wszystkim o zahamowanie nadmiernego przyrostu
liczby ludności poprzez kontrolę urodzin, poprawę
stanu wyżywienia ludności i poziomu zdrowotnego
oraz ochronę zagrożonych zasobów przyrody.
80
Wielkie miasta
•
Konieczne jest wypracowanie i
wprowadzenie w życie odpowiednich
modeli wzrostu krajów rozwijających się.
Społeczeństwa te nie powinny i nie mogą
iść drogą, którą przebyły kraje wysoko
rozwinięte.
•
Uprzemysłowienie i urbanizacja nie mogą
być głównym kierunkiem zmian i
motorem postępu społeczno-
gospodarczego krajów rozwijających się.
•
Konieczne jest ograniczenie tych
procesów i skierowanie największych sił i
środków na rozwój rolnictwa i
społeczności lokalnych.