Przestępstwa prawa
pretorskiego
Przestępstwa prawa
pretorskiego
Przestępstwa prawa
pretorskiego
Dolus
Metus
Fraus creditorum
Servi corruptio
Dolus - znaczenia
Zachowanie sprzeczne z dobrą wiarą (podstawa do
udzielenia exceptio doli)
Najwyższy stopień winy
Przy deliktach - działanie w zamiarze wyrządzenia
szkody
Zobowiązania kontraktowe - strona umowy celowo
działa niezgodnie z umową, co rodzi odpowiedzialność
z właściwego kontraktu
Oszustwo - świadome wprowadzenie w błąd w celu
doprowadzenia kogoś do niekorzystnego rozporządzenia
prawem - delikt i podstawa do udzielenia actio doli
Dolus
Ulpian D. 4.3.1.2: Servius zdefiniował podstęp
jako intrygę w celu podejścia kogoś, gdy co
innego się czyni dla pozoru, a co innego w
rzeczywistości. Labeon jednak powiada, że i bez
udawania można kogoś oszukać, podobnie jak
można bez złego zamiaru co innego czynić, a co
innego udawać, tak jak robią ci, którzy przez tego
rodzaju udawanie chronią interesy swoje lub
cudze: sam więc zdefiniował podstęp jako
wszelkiego rodzaju fortele, oszustwa lub intrygi,
mające
na
celu
przechytrzenie
kogoś,
wprowadzenie w błąd, narażenie na szkodę.
Dolus
Ulpian D. 4.3.1 pr.-1: Poprzez ten edykt pretor
przychodzi z pomocą przeciwko zmiennym i
podstępnym osobom, które skrzywdziły innych
z pomocą chytrości, tak by ich zło nie było dlań
zyskiem, a dla tamtych (skrzywdzonych) stratą.
1. Takie są słowa edyktu: „dam ochronę
sądową w sytuacjach, w których mówiono by,
że skutki zaszły na drodze złego podstępu o ile
nie będzie innej skargi i sprawa wyda się
uzasadniona”.
Dolus
Gaius D. 4.3.8: Jeśli wiedziałeś, że brakuje środków
temu, co do którego potwierdziłeś wobec mnie z
zyskiem dla siebie, że jest wypłacalny, z tej przyczyny,
skoro innego fałszywie pochwaliłeś, by mnie oszukać,
należy pozwolić na proces na podstawie podstępnego
działania.
Ulpian D. 4.3.9.1: Jeśli zaś mnie przekonasz, abym
odrzucił spadek z tego powdodu, że jest przesadnie
zadłużony, albo wybrał niewolnika, który jakoby jest
najlepszy z całej familii. Mówię, że należy udzielić
skargi z tytułu podstępu, jeśli postąpił chytrze (i w
złym zamiarze).
Dolus - środki prawne
Środki wprowadzone przez pretora Aquillusa
Gallusa:
Exceptio doli - w przypadku czynności prawnej
zobowiązującej, gdy sprawca chciał na drodze
sądowej wymusić wykonanie umowy (zarzut
niweczący żądanie drugiej strony)
Actio doli - czynności prawne rozporządzające
(skarga prowadząca do odzyskania świadczenia
od drugiej strony)
Actio doli
Skarga roczna, infamująca (można uniknąć zwracjąc
dobrowolnie
równowartość
szkody
przed
zasądzeniem - klauzula arbitralna), na simplum
Przysługuje tylko wtedy, gdy nie ma innej skargi
(subsydiarna)
Przesłanki:
Szkoda majątkowa po stronie oszukanego
Zły zamiar sprawcy:
działania nacechowane złośliwością (również
dokonane bez chęci osiągnięcia korzyści)
Każde działanie ze świadomością pokrzywdzenia,
któremu towarzyszy chęć osiągnięcia korzyści
Actio doli -
interpretacja
Stosowanie actio doli w drodze jej interpretacji w
jurysprudencji:
wszelkie nieuczciwe wyrządzenie szkody nie objęte
innymi skargami (ogólna skarga słusznościowa), np.:
poprzez działanie fizyczne np. zabicie niewolnika
będącego
przedmiotem
zobowiązania
osoby
trzeciej
niedochowanie obietnicy niechronionej prawem
niewypełnienie świadczenia wzajemnego przy
kontraktach realnych nienazwanych
Actio doli -
interpretacja
Paulus D. 4.3.18.5: Jeśli ktoś zabił niewolnika,
którego mi przyrzekłeś stypulacyjnie, słusznie
uważa się, że należy mi przyznać przeciw
niemu actio doli, ponieważ ty jesteś zwolniony
ze zobowiązania w stosunku do mnie dlatego,
też nie zostanie ci przyznana actio ex lege
Aquilia.
Actio doli -
interpretacja
Pomponiusz D.19.5.16.1: Zezwoliłeś, abym
zasiał na twoim gruncie, a następnie zebrał
owoce: zasiałem i nie pozwoliłeś mi na
zebranie owoców. Ariston stwierdził, że nie ma
żadnej skargi cywilnej, można natomiast
rozważyć skargę in factum - na pewno jednak
przysługuje (skarga) z tytułu podstępu.
Metus
Ulpian D. 4.2.1: Pretor ogłosił, że co zostało
zdziałane pod wpływem groźby, tego nie uzna.
Dawniej słowa edyktu były: „co zostało
zdziałane siłą lub groźbą”. Wzmianka o sile
dotyczyła narzucenia komuś czegoś wbrew
jego woli, groźba wyrażała zaś stan umysłu
wywołany
istniejącym
lub
przyszłym
zagrożeniem. Ale wzmianka o sile była potem
pomijana, bo uznano, ża za zdziałanie groźbą
uważa się także to, co zostało zdziałane z
użyciem siły.
Metus
Środki prawne w edykcie quod metus causa (80 r.
p.n.e.):
Restitutio in integrum - przywrócenie do stanu
poprzedniego - w wypadku czynności prawnej
zobowiązującej - anulacja skutków prawnych
Exceptio quod metus causa - zarzut procesowy -
czynność prawna zobowiązująca
Actio quod metus causa - skarga - czynność
prawna rozporządzająca prawem skutecznym
erga omnes
Actio quod metus
causa
Ulpian D. 4.2.14.1: Jeśli ktoś nie zwróci (tego
co wyłudził groźbą - klauzula restytucyjna),
zostanie zasądzony na poczwórną wartość:
pomnożone przez cztery zostaje wszystko, co
powinien był zwrócić. Pretor obszedł się
wystarczająco
łagodnie
z
pozwanym,
przyznając mu możliwość zwrotu, jeśli zechce
uniknąć kary. Po upływie roku przyznaje się
skargę w pojedynczej wysokości, ale nie
zawsze, tylko po zbadaniu sprawy.
Metus
Gaius D. 4.2.6: Powiadamy, że edykt ten
dotyczy nie takiej groźby, która może
przestraszyć człowieka bojaźliwego, lecz takiej,
która jest rzeczywista i wzbudza obawę w
człowieku odważnym.
Ulpian D. 4.2.5: Labeon mówił, że za groźbę
należy uznać nie tylko to, co wzbudza
jakąkolwiek obawę, lecz strach przed poważną
szkodą.
Metus
Zastosowanie środków prawnych uzależnione od:
Dokonania czynności pod wpływem groźby
poważnej
realnej
godzącej
w
istotne
dobro
-
fizyczna
integralność osoby (zdrowie i życie); dobra
osobiste - wolność i cześć
Spowodowanie rzeczywistej straty w majątku
osoby zagrożonej
Metus
Ulp. D. 4.2.7.1: Podobnie jeśli ktoś przyłapany na
kradzieży lub zdradzie małżeńskiej coś podarował lub
się zobowiązał, może powołać się na ten edykt: obawiał
się bowiem albo śmierci albo więzów. Jakkolwiek
bowiem nie każdego cudzołożnika lub złodzieja można
będzie zabić, chyba że broni się mieczem, to jednak
mogli go zabić niezgodnie z prawem i wtedy słuszny
był jego strach.
Paul. D. 4.2.8.1: Jeśli ktoś przyjmie (ode mnie)
pieniądze, grożąc, że jeśli mu ich nie dam, zniszczy
dokumenty potwiedzające, że jestem człowiekiem
wolnym, nie ma wątpliwości, że zmusza mnie poważną
groźbą.
Metus
Stosowany zarzut zarówno przeciwko osobie, która
dopuściła się groźby, jak i tej która odniosła z niej
korzyść majątkową.
Ulp. D. 44.4.4.33: [...] różni się on (zarzut groźby)
bowiem od zarzutu podstępu, ponieważ zarzut
podstępu odnosi się tylko do tej osoby, która
dopuściła się podstępu: natomiast zarzut z tytułu
groźby przypisany jest do rzeczy „jeśli w tej sprawie
nic nie zostało zdziałane groźbą”, tak więc nie
badamy, czy powód uczynił coś za pomocą groźby,
ale czy w ogóle w tej sprawie ktokolwiek coś
zdziałał posługując się groźbą, a nie tylko powód.
Fraus creditorum
Ulpian D.42.8.6.8: Edykt ten stosuje się
przeciw temu, kto wiedział, że dłużnik dokonał
(czynności),
która
przyniosła
szkodę
wierzycielom, w zamiarze ich pokrzywdzenia,
jeśli jednak ten, kto podjął (czynność z
dłużnikiem) nie wiedział, traci zastosowanie
zapowiedź edyktalna.
Fraus creditorum
Działanie w celu pokrzywdzenia wierzyciela (na
szkodę wierzyciela)
Przesłanki:
rzeczywiste zmniejszenie wypłacalności dłużnika -
po
wszczęciu
procedury
egezkucyjnej
-
wprowadzenie wierzycieli w majątek dłużnika i
jego oszacowanie
czynność dokonana z animus fraudandi (zamiar
pokrzywdzenia wierzyciela) - muszą go mieć obie
strony czynności
Fraus creditorum -
środki
Restitutio in integrum ob fraudem (w ciągu roku) -
czynność uznawano za niezaistniałą:
Wierzyciel (lub w ich imieniu zarządca majątku
upadłego dłużnika) po missio in bona tylko
przeciwko osobie, która dokonując czynności,
wiedziała że działa na szkodę wierzycieli
Actio rescissoria
fikcyjna rei vindicatio dla wierzycieli po restitutio
in integrum
skarga służąca wierzycielom dla odzyskania od
osób
trzecich
składników
majątkowych
niewypłacalnego dłużnika, zbytych z zamiarem
pokrzywdzenia - fikcja iż akt nigdy nie nastąpił
Fraus creditorum -
środki
Pretor ogłosił: „To co Lucius Titus (zbył na
Twoją rzecz), z majątku, co do którego toczy
się postępowanie, w celu pokrzywdzenia
wierzcyieli, o czym wiedziałeś, nakazuję, abyś
zwrócił tym, których na podstawie mojego
edyktu należy wprowadzić w majątek dłużnika,
o ile nie upłynął rok od chwili, w której można
było żądać. Po upływie tego terminu, albo jeśli
nie było wiedzy, udzielę skargi in factum po
znadaniu sprawy.
Fraus creditorum -
środki
Interdictum fraudatorium
nakaz
pretora
zwrotu
wierzycielom
rzeczy
należących
do
dłużnika
od
nieuczciwego
bezpośredniego lub dalszego nabywcy (jeśli w złej
wierze)
wniosek - każdy z wierzycieli uczestniczący w
licytacji majątku dłużnika (venditio bonorum)
zastosowanie po zlictytowaniu
Fraus creditorum
Czynności prawne, które można było anulować:
czynności umniejszające pod tytułem darmym -
zbycie praw skutecznych erga omnes, zwolnienie z
długu
porzucenie rzeczy z zamiarem wyzbycia się jej
własności
zaciągnięcie zobowiązania
sprzedaż rzeczy za zaniżoną cenę
rozporządzenie pod tytułem darmym
Actio Pauliana
Prawo justyniańskie
Skierowana wobec osób, które odniosły
korzyści z czynności dłużnika dokonanych w
celu pokrzywdzenia wierzycieli
przy czynności odpłatnej osoba taka musi
wiedzieć, być świadoma pokrzywdzenia
wierzyciela
przy czynności nieodpłatnej osoba ta zawsze
odpowiada
Edictum de servo
corrupto
Ulpian D. 11.3.1 pr.: Pretor ogłasza: „gdyby
było wiadomo, że ktoś przyjął lub przekonał
podstępnie czyjegoś niewolnika lub czyjąś
niewolnicę, przez co uczyniłby jego lub ją
gorszymi, ile rzecz ta byłaby warta, na tyle razy
dwa udziel skargi”.
Servi corruptio -
gorszenie cudzego
niewolnika
Celowe obniżenie wartości cudzego niewolnika,
poprzez wywarcie niekorzystnego wpływu na jego
psychikę - szkoda - pogorszenie charakteru
niewolnika lub na naturę fizyczną
Przesłanki:
zły zamiar gorszenia
rzeczywiste zgorszenie niewolnika
Odpowiedzialność na podwójną wysokość szkody -
obniżenie wartości niewolnika i dodatkowe straty w
związku z popełnionym przez niewolnika czynem
Edictum de servo
corrupto
Ulpian D. 11.3.1.4: Czy sprawca odpowiada z
tytułu tej skargi, jeśli dobrego niewolnika
nakłonił do złego, czy też jeśli złego zachęcił do
złego, lub zło mu ukazał jak czynić? Poprawniej
jest przyjąć, że nawet jeśli pokazał złemu, jak zło
czynić, odpowiada. I zaiste, jeśli niewolnik i tak
by uciekł lub popełnił kradzież, a (sprawca)
pochwala taki zamiar, odpowiada; nie należy
bowiem chwaląc powiększać skłonności do zła. A
zatem czy to dobrego uczynił złym, czy złego
pogorszył, uważa się, że psuje niewolnika.
Servi corruptio
Ulpian D. 11.3.1.5: Ten czyni niewolnika
gorszym, kto nakłania go do tego, by dopuścił
się zniewagi, popełnił kradzież lub uciekł, aby
podburzał innych, aby zagarnął peculium, aby
został czyimś kochankiem, aby oddawał się
włóczęgostwu lub czarom, albo w nadmiarze
uczęszczał do teatru lub żeby stał się kłótliwy
albo jeśli ktoś niewolnika prowadzącego
rachunki nakłania lub przekupuje do ich
zniszczenia lub sfałszowania, albo do tego,
żeby popełnił cudzołóstwo.
Servi corruptio
Działania gorszące:
udzielenie schronienia cudzemu niewolnikowi
podczas ucieczki
namówienie do czynu zmniejszającego jego
wartość:
nakłanianie do popełnienia deliktu
czynu nieuczciwego względem właściciela
wywieranie negatywnego wpływu na jego
charakter
Servi corruptio a lex
Aquilia
Servi corruptio
tylko dolus
działanie - perswazja, pośredni skutek
szkody w psychice niewolnika
Lex Aquilia
wszystkie stopnie winy
fizyczny atak na rzecz
fizyczne uszkodzenie
Obligationes quasi ex
delicto
Obligationes ex quasi
delicto
Iudex qui litem suam fecit - odpowiedzialność
sędziego za zaniedbania
Effusum vel deiectum - wyrzucenie lub
wypadnięcie czegoś z mieszkania
Positum aut suspensum - za wywieszenie
Exercitores navis, cauponae, stabuli de damno
aut furto
Iudex qui litem suam
fecit
Odpowiedzialność sędziego za zaniedbania w toku
procesu i nieprawidłowy wyrok - sędzia „ściągał”
spór na siebie
Sędzia odpowiadał nawet jeśli nie działał rozmyślnie,
lecz jedynie niestarannie (np. wydał wyrok ponad
żądanie, pomylił się w naliczeniu kwoty należnej;
zaniedbał termin, stronniczość w orzekaniu) -
odpowiedzialność za dolus i rażące niedbalstwo
Odpowiedzialność na równowartość poniesionej
przez daną stronę szkody
Inaczej uregulowan była odpowiedzialność sędziego
skorumpowanego (kara śmierci)
Effusum vel deiectum
Odpowiedzialność za wyrzucenie lub wylanie
czegoś z budynku (odpowiedzialność za sam
fakt powstania szkody)
Ratio legis instytucji:
zapewnienie bezpieczeństwa na ulicach
ułatwienie
sytuacji
dowodowej
poszkodowanego
Effusum vel deiectum
Ulp. D. 9.3.1 pr.: Względem tych, którzy wylali
lub wyrzucili coś z okna pretor postanowił co
następuje: „jeśli coś zostanie wylane lub
wyrzucone w miejscu uczęszczanym, udzielę
skargę o podwójną wartość szkody przeciwko
temu, kto będzie tam stale zamieszkiwał. Jeśli
zginie przechodzący tamtędy wolny człowiek,
udzielę skargi o 50. Jeśli przeżyje ale dozna
szkody, udzielę skargi o taką kwotę, na jaką
sędzie uzna za słuszne skazać pozwanego.
Effusum vel deiectum
Skarga actio de effusis vel deiectis
Przeciwko
osobie
trwale
zajmującej
pomieszczenie (habitator) - niezależnie od jego
tytułu, z którego coś wypadło lub zostało
wyrzucone
Odpowiedzialność obiektywna - niezależna od
sprawstwa oraz winy.
Effusum vel deiectum
Ulpian D. 9.3.1.10: Jeśli więcej osób mieszka w tym
samym mieszkaniu, skąd wyrzucono, skargi udziela
się przeciwko każdemu i to solidarnie. Lecz jeśli
skargę wniesie się przeciwko jednemu, pozostali
zostają zwolnieni w chwili wypłaty szkody, a nie litis
contestatio; z tytułu spółki, lub innej alanlogicznej
skargi, inni będą winni części szkody, temu kto
zapłacił (całość).
Ulpian D. 9.3.5 pr.: Lecz jeśli wielu mieszka w
mieszkaniu podzielonym, przeciwko temu udziela się
skargi, kto mieszka w cześci, z której wyrzucono.
Effusum vel deiectum
Zakres roszczeń odszkodowawczych
W
razie
zniszczenia
rzeczy
(w
tym
niewolnika) - skarga o podwójną wartość
szkody
W razie śmierci człwieka wolnego - actio
popularis o 50.000 sesterców
W razie uszkodzenia ciała człowieka wolnego
- swobodna ocena sędziego
Effusum vel deiectum
Habitator miał regres do osoby, która była
sprawcą na podstawie actio ex lege Aquilia
utilis/in factum - jeśli był w stanie ją wskazać
mógł domagać się odszkodowania
Positum aut
suspensum
Odpowiedzialność za zagrożenia dla ruchu na
drodze poprzez wystawienie lub wywieszenie
przedmiotów na dachu lub okapie
Odpowiedzialność istnieje nawet w wypadku
nieistnienia jakiejkolwiek szkody
Wątpliwości co do podmiotu odpowiedzialnego
(habitator? czy sprawca - każdy kto położył lub
zawiesił rzecz?)
Skarga - actio de positis aut suspensis (actio
popularis) o 10.000 solidów
Exercitores navis,
cauponae, stabuli de
damno aut furto
Odpowiedzialność właścicieli:
Statków (nauta)
Gospód (caupo)
Stajen zajezdnych (stabuli)
Za kradzież i szkody wyrządzone klientom
przez personel
Odpowiedzialność za zły dobór personelu (wina
w wyborze - culpa in eligendo)
Exercitores navis,
cauponae, stabuli de
damno aut furto
Odpowiedzialność
za
fakt
skradzenia
lub
zniszczenia rzeczy w zakładzie (nie trzeba
wskazywać kto ukradł) - edyktalna skarga in
factum
Możliwość
zwolnienia
właściciela
z
odpowiedzialności
jedynie
przez
wskazanie
sprawcy spoza personelu zakładu
Odpowiedzialność na podwójną wysokość szkody
(duplum)
Konkurencja z odpowiedzialnością sprawcy