Zmiana
społeczna
Zmiana
społeczna
Zmiana społeczna
Zmiana społeczna – zmiana zasadniczych
struktur grupy społecznej lub
społeczeństwa.
Nowoczesna socjologia narodziła się z
prób zrozumienia dramatycznych
zmian, które wstrząsnęły tradycyjnym
światem i dały początek nowym
formom porządku społecznego.
(A. Giddens)
Źródła zmiany społecznej
Podstawowym (dla socjologa) pytaniem
dotyczącym zmiany społecznej jest
pytanie o to czy i w jakiej mierze zmian
jest wynikiem samoistnego rozwoju
możliwości tkwiących w danym
społeczeństwie, czy też jest rezultatem
bodźców zewnętrznych (na przykład
zmian środowiska przyrodniczego,
zapożyczeń z innych społeczeństw)
Zmiana endogenna i egzogenna
Teorie wyjaśniające zmiany przyczynami
endogennymi opierają się na założeniu, że siły
napędowe tkwią w systemach społecznych lub ich
częściach (teorie konfliktu, ewolucji, cykliczne
teorie zmian) – przykład: teoria społeczeństwa
przemysłowego
Teorie zmiany egzogennej traktują społeczeństwo
jako system stabilny, zintegrowany, który podlega
zmianie na skutek oddziaływania sił zewnętrznych
(światowa polityka, wojny, głód, kataklizmy
przyrody, transfer technologii, dyfuzja
kulturowa)
Teoria społeczeństwa przemysłowego
Za podstawę zmiany społecznej przyjmuje się
umiejętności wytwarzania dóbr materialnych.
Historycznie można tu wyróżnić cztery typy
społeczeństw: społeczeństwa pierwotne,
społeczeństwa rolnicze (tradycyjne),
społeczeństwa przemysłowe (nowoczesne) i
społeczeństwa poprzemysłowe
(ponowoczesne).
Społeczeństwa pierwotne. Nie jest znana na
większą skalę uprawa roli i hodowla. Nie jest
znane pismo.
Społeczeństwo pierwotne cechują homogeniczność
kulturowa i proste struktury władzy.
Teoria społeczeństwa przemysłowego –
społeczeństwo tradycyjne
Społeczeństwo tradycyjne (rolnicze)
Pojawia się pismo. Wykrystalizowana
organizacja państwowa. Społeczeństwa
bardzo zróżnicowane pod względem
warunków życia, stratyfikacji, władzy
U genezy leży opanowanie przez człowieka i
rozwój rolnictwa – rewolucja neolityczna –
rozpoczęła się 5-6 tysięcy lat temu w
żyznych dolinach Bliskiego Wschodu
Teoria społeczeństwa przemysłowego
– społeczeństwo przemysłowe
Społeczeństwo przemysłowe
Narodziło się na przełomie XVIII/XIX w. w Europie Zachodniej –
w basenie Morza Północnego.
Rozwój przemysłu – na skutek tego wielkie zmiany w
zatrudnieniu: spadek w rolnictwie na korzyść przemysłu
Luźna struktura społeczna – jednostka (zasadniczo) nie jest
przypisana do stanów, kast, klanów, rodów
Osłabienie lokalności życia społecznego i gospodarczego
(migracje na dużą skalę, ruchliwość społeczna)
Upowszechnienie oświaty i szkolnictwa, rozwój
kultury masowej
Wskutek osłabienia więzi lokalnych i coraz
bardziej dostępnej oświaty upowszechnia się
tożsamość narodowa
Sekularyzacja – oddzielenie religii od wielu sfer
życia
Teoria społeczeństwa przemysłowego –
społeczeństwo postindustrialne (poprzemysłowe)
„Zbliżanie się społeczeństwa postindustrialnego” -
Daniel Bell (1973)
Od połowy XX w. następuje bezprecedensowy rozwój
gospodarczy – „druga rewolucja przemysłowa”
Zmiany w strukturze zatrudnienia – trzy sektory gospodarki
I – rolnictwo
II – przemysł
III – „usługi”
Spadek zatrudnienia w II sektorze obejmuje górnictwo,
hutnictwo, przemysł maszynowy i motoryzacyjny
1960 – USA – ponad połowę zatrudnionych stanowili
pracownicy III sektora
„blue collars” --- „white collars”
Inne procesy charakteryzujące zbliżanie się
społeczeństwa postindustrialnego:
Wzrost współzależności i integracji między krajami
najbardziej rozwiniętymi gospodarczo
-
Przemiany w sferze wartości: (R. Inglehart) w krajach
zachodnich odbywa się w sferze wartości cicha
rewolucja – tracą na znaczeniu wartości
materialistyczne (ekonomiczne i fizyczne
bezpieczeństwo), zyskują wartości
postmaterialistyczne (możliwość samorealizacji, jakość
życia)
Dyfuzja kulturowa
Dyfuzja kulturowa to proces polegający
na rozszerzeniu określonych cech
kultury jednego społeczeństwa na
inne
Prowadzi się tu badania nad wpływem
migracji i kontaktu kulturowego na rozwój
lub stagnację społeczeństw – zmiany
dokonujące się w kulturze pod wpływem
rozszerzania się i stykania różnych kultur
Dyfuzja kulturowa
Dyfuzja jest możliwa dzięki migracji, podróżom
i handlowi, może być też skutkiem podboju.
Jest wreszcie – współcześnie – rezultatem
dostępności środków komunikacji.
Przedmiotem dyfuzji są zarówno materialne jak
i niematerialne cechy kulturowe – wolność
czy demokracja upowszechniają się tak
samo jak narzędzia i broń.
Dyfuzja - opóźnienie kulturowe
Łatwiej rozprzestrzeniają się jednak wytwory materialne.
Ogburn był autorem tezy o „opóźnieniu kulturowym”,
która mówi o konsekwencjach nierównomiernego
rozprzestrzeniania się zmian w kulturze materialnej i
niematerialnej. Szybciej upowszechniają się
przedmioty, dopiero po pewnym czasie zakorzenia się
i daje wykorzystać wiedza ich dotycząca.
Np. Większość pracowników biurowych nie wykorzystuje
wszystkich możliwości komputerów prawdopodobnie z
lęku przed techniką (wynikającego z braku
przeszkolenia).
Dyfuzja - Intruzja
Obiektywne uwarunkowania procesów dyfuzji wiążą
się z siłą tradycji, przywiązaniem do własnych
wzorców kultury, poziomem infrastruktury w
danym społeczeństwie, z warunkami
przyrodniczymi (bogactwa naturalne, klimat,
szlaki komunikacyjne).
J. Teggart sformułował pojęcie „intruzji” – czyli
wtargnięcia obcych elementów w porządek
społeczny, rozerwania istniejących układów, grup,
wartości działań
Dyfuzja - Intruzja
Bywa, że taka zmiana może mieć bardzo
negatywne konsekwencje.
Yir Yoront w Australii wytwarzali narzędzia z
kamienia. Siekiera kamienna była dobrem
rzadkim – nie tylko narzędziem produkcji i
bronią, ale symbolem męskości nie każdemu
dostępnym. Użyczenie siekiery miało funkcje
społeczne, wiązało się z hierarchią społeczną.
Pojawienie się siekier żelaznych spowodowało
negatywne konsekwencje.
Dyfuzja - kryzys
Robert Nisbet za kluczowe pojęcie przy wyjaśnianiu
zmian uważa pojecie „kryzysu”.
Kryzys to sytuacja, kiedy ludzie tracą kontrolę nad
środowiskiem, w której pojawia się zagrożenie
związane z zaskoczeniem, kiedy konwencjonalne
zachowania lub myślenie nie mają zastosowania
do sytuacji i są nieskuteczne.
Dyfuzja - kryzys
Efektem nadzwyczajnych zdarzeń może być proces
polegający na uwolnieniu jednostki od silnych
więzi, tradycyjnych reguł zachowań,
Kolejnym efektem może być innowacja – mogąca
prowadzić do np. zmian w kulturze.
Katalizatorem takiego kryzysu może być wojna, czy
katastrofa naturalna.