Język w zachowaniach społecznych

ORALNOŚĆ I PIŚMIENNICTWO
W ASPEKCIE HISTORYCZNYM



W pełni rozwinięte pismo fonetyczne, czyli takie, w którym litery

odpowiadają głoskom (a nie wyrazom czy pojęciom) stworzyli

dopiero starożytni Grecy na kanwie spółgłoskowego alfabetu

północnosemickiego ok. 1000 r.pne. z pisma greckiego

rozwinęły się znane nam dziś alfabety, w tym również alfabet

łaciński, który znalazł zastosowanie także w jęz. polskim po

przyjęciu chrześcijaństwa przez Mieszka I w 966 r.



Jeśli zatem przez komunikację pisaną będziemy rozumieć teksty

wytwarzane w piśmie fonetycznym, to możemy powiedzieć, że

w skali całej ludzkości liczy ona dopiero 3000 lat.



Za umowną datę początków komunikacji pisanej w języku

polskim uważa się 1130 r.



Średniowieczną Europę opanowała produkcja taniego materiału

piśmiennego, czyli papieru (Włochy - XIII w., Polska – XV w.). To

przyczyniło się do kolejnego wynalazku – druku i związanej z

nim masowej produkcji taniej książki.

ROLA PISMA W ROZWOJU
MYŚLENIA I JĘZYKA



Dla człowieka żyjącego w kulturze oralnej, język jest

rodzajem działania  przekonanie, że język może

zmieniać świat.



Dla człowieka piśmiennego język ma charakter etykiet,

nadawanych określonym pojęciom.



Powiązane z pewnym sposobem myślenia:

•

- kultura piśmienna – myślenie abstrakcyjne;

•

- kultura oralna – myślenie sytuacyjne.



Stworzenie systemu reguł ortograficznych oznacza

zakończenie prac nad adaptacją alfabetu łacińskiego.

W Europie 3 alfabety: łaciński, grecki, cyrylica.



W Polsce drukarze krakowscy ustalili ortografię:

•

- XVI–XVIIIw.- norma zwyczajowa

•

- od XVIII – norma skodyfikowana.

ROLA DRUKU W ROZWOJU
JĘZYKA I CYWILIZACJI

•

masowy i tani tekst drukowany stworzył podwaliny pod

wielki rozwój i upowszechnienie szkolnictwa;

•

stał się fundamentem gwałtownego od XVIw. Rozwoju

kultury i nauki oraz postępu technicznego w późniejszych

stuleciach;

•

rozwój komunikacji ponadplemiennej i ponadnarodowej;

•

ogromny przyrost słownictwa

•

uporządkowanie składniowej organizacji tekstu oraz wzrost

liczby modeli zdaniowych

•

język ogólny nabrał prestiżu kulturalnego i został

stopniowo poddany normie, najpierw zwyczajowej, a

później skodyfikowanej w gramatykach i wydawnictwach

poprawnościowych;

•

język pisany stał się w zakresie morfologii i słownictwa

bardziej odporny na zmiany niż żywa mowa; nabrał

charakteru bardziej zachowawczego.

Lata 1900-1918:



niepomyślne warunki polityczne (zabory: pod zaborem

pruskim było ciężko, ale pod austriackim nastąpił rozwój

polszczyzny, powstawały uniwersytety w Krakowie i we

Lwowie)



inteligencja głównym użytkownikiem języka (1%

społeczeństwa)



duży analfabetyzm (60%)



skażenie języka polskiego obcymi wyrazami



powstanie klasy robotniczej – pomost językowy



rozwój prasy



początek kultury masowej



rozwój techniki



teatr

Lata 1918-1939:



niepodległość- pełna możliwość rozwoju języka, cel: ujednolicenie



słownictwo organizacyjno-społeczne



powstanie nowej terminologii – styl urzędowy



inteligencja – 6% społeczeństwa



bariery między warstwami społecznymi – przeszkoda dla języka

ogólnopolskiego



kino dźwiękowe, telefon, radio



powstanie w 1920 r. w Krakowie Towarzystwa Miłośników Języka

Polskiego



powstanie w 1930 r. w Warszawie Towarzystwa Krzewienia

Poprawności i Kultury Języka



nowa gramatyka



gromadzenie materiałów do „Słownika staropolskiego”



rosnący poziom nauczania: nowy program, metody, rozwój

literatury metodycznej, nowa terminologia gramatyczna,

likwidacja analfabetyzmu

Lata 1939- ostatnia dekada XX
w.



upowszechnienie radia i telewizji



język ogólny przestaje być językiem elity i staje się

językiem kultury masowej



tendencja do normalizacji



pojawienie się nowomowy



później walka społeczeństwa z nowomową



standaryzacja, wewnętrzne ujednolicenie



normalizacja ortografii, sformułowanie przepisów

interpunkcyjnych



przejawy precyzowania wartości treściowej



zanik przyrostków żeńskości w nazwiskach kobiet (-owa,

-ówna)



szerzenie się skrótowców.

JĘZYK JAKO SAMOISTNA
WARTOŚĆ KULTURY



stanowi źródło wiedzy o przeszłości
kraju i narodu;



stanowi źródło wiedzy o człowieku w
ogóle, jego sposobach percypowania
i kategoryzowania zjawisk;



język można uważać za autoteliczną
wartość kultury porównywalną ze
sztuką czy nauką.

CHARAKTERYSTYKA NOWOMOWY



Jest to zbiór pewnym konwencji wypowiedzeniowych, utartych

zwrotów, stereotypów, schematów, itp. typowych dla tekstów

totalitarnych w wersji komunistycznej.

•

To inaczej język władzy i kontrolowanych przez nią środków masowego

przekazu, służący celom propagandowym i manipulowaniu wolą,

nastrojami i zachowaniami społecznymi.

•

Jest to forma swoistego kontaktu władzy ze społeczeństwem. Aby te cele

osiągnąć, totalitarna władza musi mieć monopol informacyjny. Monopol

ten przejawia się najsilniej w istnieniu państwowej cenzury prewencyjnej,

którą objęte są przede wszystkim teksty publiczne.

•

Cenzura w skrajnych przypadkach może dotyczyć także zachowań

pozawerbalnych: ubioru, muzyki, stylu bycia itd., np. w czasach

stalinowskich zakazana była muzyka jazzowa jako „muzyka

imperialistyczna”.



O zjawisku nowomowy można mówić dopiero w odniesieniu do XX

w., w związku z powstaniem wówczas ideologii marksistowsko-

leninowskiej, obowiązującej w krajach realnego socjalizmu.

Zasięg jej występowania znacznie się rozszerzył, w których

komuniści co prawda nie rządzą (Francja, Włochy), ale odgrywają

ważną rolę.

Funkcje nowomowy

•

funkcja perswazyjna – wpajanie rządzonym określonych ocen, postaw i

przekonań, o zmuszenie ich do przyjęcia ideologii komunistycznej.

Prowadzi to do „zniewolenia umysłu”, do odebrania samodzielności

myślenia i zdolności do refleksji nad tym, co się dookoła dzieje

•

funkcja zakłócająca – polega na dezinformowaniu obywateli przez

podawanie informacji spreparowanych, przekształconych, sfałszowanych

(jest to swoiście rozumiana funkcja komunikacyjna)

•

funkcja manifestowania przez władzę wszechobecności i opiekuńczości –

służą temu liczne i drobiazgowe informacje o działalności najwyższych

władz państwowych ( sekretarza, prezydenta, premiera) o wizytach w

zakładach pracy, kopalniach, na budowach. Chodzi o pokazanie, jak rząd

troszczy się o obywateli – jest wszędzie i zawsze;

•

funkcja rytualno-fatyczna – jest ona bliska poprzedniej, gdyż w

komunikatach o wizytach musiały występować stałe formuły, które poza

manifestacją wszechobecności włądców miały na celu podtrzymywanie

kontaktu z „ludem miast i wsi”, np. towarzysze i obywatele, ludu

pracujący miast i wsi, towarzyszki i towarzysze. Dodatkowo silna

rytualizacja tekstów wyraża się w stosowaniu zwrotów konwencjonalnych i

stereotypowych, np. dalsze zacieśnienie braterskiej współpracy, szerokie

poparcie, wyciągać wnioski z doświadczeń historii, wszyscy uczciwi ludzie,

bijące serce partii, agenci imperializmu.

Funkcje nowomowy

•

Funkcja kontrolna – w tekstach komunistycznych chodziło o

wywieranie nacisku, m.in. na dziennikarzy i pisarzy, którzy przez

użycie języka propagandy mieli demonstrować swoją lojalność

wobec władzy, a jednocześnie wpływać na świadomość wolę

społeczeństwa.

•

Funkcja magiczna – zadaniem języka ie jest opisywanie czy

poznawanie rzeczywistości, ale jej swoiste tworzenie w słowie, tak

by była zgodna z założeniami ideologicznymi i obowiązującymi w

danej chwili tezami propagandy; kreowanie rzeczywistości za

pomocą słów, którym nadawano moc sprawczą. Dla kreowania

rzeczywistości dokonywano manipulacji na słowach przez

nadawanie im wartościowania, którego dotąd nie miały, albo

naużywano wyrazów o neutralnym bądź pozytywnym zabarwieniu,

np. batalia o lepszą przyszłość, oddani partii, głęboko związani z

narodem, bronić wartości socjalistycznych.

•

Tabu językowe – w ustroju komunistycznym nie wolno było używać

takich słów jak strajk, bunt, stalinizm, kryzys, inflacja, recesja.

Zastępowano je określeniami jak: wydarzenia grudniowe, przerwy w

pracy, przestoje, okres błędów i wypaczeń, kult jednostki, praska

wiosna, przyjść z bratnią pomocą.

Właściwości nowomowy

•

przewaga wartościowania nad znaczeniem – słowo ma narzucać wartości, a

nie przekazywać informacje

•

reguły rytualności – nowomowa stanowi połączenie wykładników

pragmatycznych (jest środkiem uprawiania manipulacji, propagandy) i

rytualnych

•

magiczność – wypowiedź nie służy przekazywaniu informacji ani opisywaniu

rzeczywistości, lecz jej stwarzaniu. Slogan ma kreować rzeczywistość: naród

z partią, partia z narodem; byliśmy, jesteśmy, będziemy; jedność wszystkich

Polaków; Polska Zjednoczona Partia Robotnicza jest przewodnią siłą narodu;

•

arbitralność decyzji – ponieważ język jest narzędziem w rękach autorytarnej

władzy, reguluje ona odpowiednimi przepisami używanie poszczególnych

słów (tzw. słowa z rozdzielnika). W ten sposób powstają teksty-matryce,

które stają się obowiązujące w przemówieniach m.in. pierwszych sekretarzy

PZPR.

•

antykomunikacyjność – wyklucza wszelki dialog, dyskusję, czy negocjacje.

Służy wyłącznie do przekazywania rozkazów, obwieszczeń, instrukcji,

pouczeń. Jest to mówienie jednostronne, a podmiotem mówiącym jest

władza.

•

totalitarna natura – pełniąc rolę uniwersalnego metajęzyka, nie podlega

metajęzykowemu opisowi, tzn., że przypisując jej prawo oceniania wszelkich

rodzajów wypowiedzi, nie pozwala się na jakiekolwiek jej ocenianie i

komentowanie. Nie podlega więc zmianom, ma być bezkrytycznie

akceptowana i stosowana.

SCHEMAT

KOMUNIKACJI

JĘZYKOWEJ

SCHEMAT

KOMUNIKACJI

JĘZYKOWEJ

Wg Romana Jakobsona

AKT

KOMUNIKACJI

ODPOWIEDNIO

ZORGANIZOWANA

WIĄZKA ZNAKÓW

KIEROWANYCH

PRZEZ NADAWCĘ

DO ODBIORCY

NADAWCA I ODBIORCA

NADAWCĄ

NAZYWAMY

PODMIOT WYPOWIEDZI

ODBIORCĄ

NAZYWAMY

ADRESATA

WYPOWIEDZI

KOD

ZESPÓŁ ZNAKÓW, ISTNIEJĄCY NIEZALEŻNIE OD NADAWCY I

ODBIORCY I ZNANY IM WTEDY, GDY ZACZYNAJĄ SIĘ ZE SOBĄ

KOMUNIKOWAĆ

KOD WERBALNY

MÓWIONY

PISANY

KOD NIEWERBALNY:

JĘZYK CIAŁA

PIKTOGRAMY

CYFRY

KANAŁ

KOMUNIKACYJNY



INFORMACJE

PRZEKAZYWANE SĄ ZA

POMOCĄ KANAŁU

KOMUNIKACYJNEGO.

KOMUNIKOWAĆ MOŻEMY

SIĘ

BEZPOŚREDNIO

LUB

NP. POPRZEZ:



KARTKĘ PAPIERU



TELEFON



INTERNET

SCHEMAT KOMUNIKACJI JĘZYKOWEJ I FUNKCJE
JĘZYKA WG R. JAKOBSONA

KONTEKST (f. poznawcza)



KOMUNIKAT (f. poetycka)



NADAWCA ODBIORCA



(f. emotywna) KONTAKT (f. fatyczna)

(f. konatywna)

KOD (f. metajęzykowa

)



kontekst - dokładnie to, o czym mówimy



kod – system znaków, który pozwala wygenerować dany komunikat



f. emotywna – wyraża stosunek nadawcy do komunikatu



f. poznawcza – relacje między komunikatem a obiektem zainteresować

przekazu



f. poetycka – aspekt estetyczny



f. fatyczna – utrzymanie uwagi odbiorcy



f. metajęzykowa – stwierdza, na ile komunikat jest zrozumiały dla odbiorcy



f. konatywna – określone reakcje adresata

FUNKCJE JĘZYKA A FUNKCJE TEKSTU
WG R. GRZEGORCZYKOWEJ



Funkcje systemu:

•

a) generatywne

•

b) poznawcze



Funkcje wypowiedzi:

•

ogół działań językowych społeczności:

•

socjalizujące

•

kulturotwórcze



Funkcje poszczególnych wypowiedzi:

•

niezamierzone

•

zamierzone

Informacyjne i pozainformacyjne
działania językowe



Zamierzone dzielą się na informacyjne i pozainformacyjne.



Informacyjne dzielą się na: oceniająco-postulatywne i

opisowe, które z kolei dzielą się na konstatacje

(stwierdzenia) i hipotezy.



Pozainformacyjne dzielą się na: sprawcze, nakłaniające,

ekspresywne i kreatywne.



Sprawcze dzielą się na:

•

na mocy konwencji społecznych

•

na mocy wiary (te dzielą się na ludowe rytuały i akty

sakramentalne).



Nakłaniające dzielą się na:

•

w celu wywołania działań (dzielą się na pytania i dyrektywy)

•

w celu wpływania na stan mentalny (dzielą się na perswazję-

działanie na świadomość i manipulację- działanie bez

świadomości).

PERSPEKTYWY POZNAWCZE W
BADANIACH ZACHOWAŃ JĘZYKOWYCH

OBIEKTYWNA

CELE: Tworzenie teorii

umożliwiających zrozumienie

przyczyn zachowań

komunikacyjnych.

SPOSOBY POZNANIA: Istnieje

obiektywna rzeczywistość,

która może zostać opisana

przez dobrą teorię.

NATURA LUDZKA: Determinizm

– podkreślanie sił, które

kształtują ludzkie zachowanie.

WARTOŚCI: Obiektywizm –

wartości badacza nie powinny

zmieniać obserwowanej

rzeczywistości.

UŻYTECZNOŚĆ WIEDZY:

Tworzenie uniwersalnych praw

ludzkiego zachowania

odnoszących się do różnych

sytuacji (jedno dla wielu)

INTERPRETACYJNA

Określanie znaczenia danego

zachowania w kontekście

społecznym i kulturowym.

Prawda jest subiektywna,

znaczenie jest interpretowalne.

Nie można oddzielić

poznającego od poznawanego.

Wolna wola – podkreślanie roli

świadomości w

podejmowanych przez

jednostki decyzjach.

Subiektywizm – wiedza nigdy

nie jest neutralna moralnie.

Teoria – narzędzie interpretacji

tekstów mówionych, pisanych i

niewerbalnych celem

zbudowania sieci znaczeniowej

tworzącej egzystencję

TRZY OBSZARY BADAŃ NAD KOMUNIKACJĄ



syntaktyka – problematyka przekazu informacji
(kodowanie, kanał, pojemność, redundancja,
statystyczne właściwości języka),



semantyka – znaczenie oparte o wspólnie
dzielone informacje,



pragmatyka – behawioralne efekty komunikacji
(obserwacja manifestacji relacji).

Szkoły teoretyczne w dziedzinie
wiedzy o komunikacji społecznej



Socjopsychologiczna – komunikacja jako wpływ
interpersonalny;



Cybernetyczna – komunikacja jako przepływ informacji;



Retoryczna – komunikowanie jako sztuka przemawiania
publicznego;



Semiotyczna – komunikacja jako proces dzielenia się
znaczeniem poprzez znaki;



Socjokulturowa – komunikacja jako tworzenie i „odgrywanie”
rzeczywistości społecznej;



Krytyczna – komunikacja jako refleksyjne wyzwanie rzucone
niesprawiedliwemu „dyskursowi władzy”;



Fenomenologiczna – komunikacja jako doświadczenie siebie i
innych poprzez dialog;

Przeglądowa mapa tradycji zakorzenionych w teorii
komunikacji

Teorie obiektywne

Teorie interpretacyjne

cybernetyczna

semiotyczna

socjo

psychologiczna

retoryczna

socjokulturowa

krytyczna

fenomenologiczna

Szkoła socjopsychologiczna



Badania empiryczne i dokładna systematyczna obserwacja pozwala odkryć prawdę
zjawisk komunikacyjnych: związki przyczyno–skutkowe, pozwalające przewidzieć,
które zachowanie komunikacyjne kończą się powodzeniem, a które są skazane na
porażkę;



Carl Hovland – jeden z pionierów badań eksperymentalnych w dziedzinie psychologii
społecznej, określił podstawową formułę wiedzy o komunikacji, która opierała się na
próbie odpowiedzi na kilka podstawowych pytań: „kto mówi? Jaka jest treść
komunikatu?, do kogo jest skierowana i z jakim skutkiem?; odpowiedź na te pytania
pozwoliła określić główne problemy wiedzy o komunikacji: fachowość i wiarygodność,
zasady konstruowania argumentów, charakterystyczne cechy adresatów, ich
osobowość, lęk, podatność na wpływy;



Głównym efektem badań empirycznych jest zmiana opinii publicznej ujawniająca w
skalach postaw przed i po otrzymaniu komunikatu;



Hovland uważał, że komunikaty pochodzące z wysoce wiarygodnych źródeł
spowodowały większe przesunięcie opinii, od tych, które pochodziły ze źródeł znacznie
mnie wiarygodnych;

Szkoła socjopsychologiczna



Na zmianę postawy odbiorców wpływają więc w największym
stopniu fachowość i rzetelność;

•

fachowcami są wszyscy Ci, którzy sprawiają wrażenie, że dobrze wiedzą
o czym mówią;

•

rzetelność nadawcy komunikatu jest oceniana w zależności od tego,
czy postrzega się jego wypowiedź jako szczerą, czy też nie;

•

fachowość nadawcy wywiera zazwyczaj większy wpływ na zmianę opinii
adresatów niż jego rzetelność, lecz efekt tej perswazji jest nietrwały;

•

„efekt uśpienia” – po kilku tygodniach okazuje się jednak, że odbiorcy
zapominają, gdzie usłyszeniu informacje i różnicą między źródłem
wiarygodnym i mniej wiarygodnym ulega zatraceniu; efekty zmiany
opinii publicznej są więc nie trwałe.

Szkoła cybernetyczna



Norbert Weiner ukuł termin cybernetyka, aby scharakteryzować
dziedzinę sztucznej inteligencji; głównym problemem było
określenie w jaki sposób sprzężenie zwrotne umożliwia
przetwarzanie informacji w naszych mózgach i komputerach; był
twórcą pojęcia „sprzężenie zwrotne”, które pozwoliło wyjaśnić
istotę komunikacji interpersonalnej oraz ukazało, że komunikacja
funkcjonuje zawsze w ramach ściśle określonego systemu
komputerowego lub medialnego;



Komunikacja jako przetwarzanie informacji została utrwalona przez
Claude Shannona, który rozwinął matematyczną teorię transmisji
sygnałów; jego celem było osiągnięcie maksymalnej
przepustowości linii przesyłowej przy minimalnym zniekształceniu
sygnału; Shannona interesował wyłącznie aspekt techniczny;

MODEL PRZEKAZU SYGNAŁÓW SHANNONA I
WEAVERA (1948)

OBSZARY BADAŃ:



techniki transmisji symboli



precyzja przenoszenia symboli na pożądane znaczenie



stopień zgodności pomiędzy znaczeniem pożądanym a

odebranym

ŹRÓDŁO

INFORMACJI

NADAJNIK

ODBIORNIK

ADRESAT

PRZEKAZ

SYGNAŁ

NADANY

SYGNAŁ

ODEBRANY

PRZEKAZ

ŹRÓDŁO

ZAKŁÓCEŃ

Szkoła retoryczna



Retoryka była sztuką pięknego mówienia i przemawiania, ukształtowaną w starożytnej Grecji i
Rzymie;



Retoryki nie można się nauczyć teoretycznie; tylko praktyka czyni mistrza; jednak praktyka
pozwala jedynie utrwalić nabyte umiejętności; jeżeli mówcy nie podejmują trudu
systematycznego uczenia się to praktyka nic mało efektywna (Arystoteles prowadził w
Starożytnej Grecji szkołę retoryki)



Szkoła retoryczna zwraca uwagę na kilka aspektów:

•

mowa (komunikacja werbalna) odróżnia ludzi od zwierząt; język jest jedną z cech kultury, której twórcą
jest człowiek;

•

publiczna mowa na forum demokratycznym jest bardziej efektywnym sposobem rozwiązywania
problemów politycznych niż wydawanie dekretów lub odwoływanie się do przemocy;

•

pojedynczy mówca próbuje wpłynąć na publiczność złożoną z wielu słuchaczy poprzez podjęcie otwarcie
perswazyjnego dyskursu;

•

przygotowanie retoryczne jako podstawa wykształcenia mówcy, który uczy się formułować
przekonywujące argumenty i przemawiać donośnym głosem;

•

nacisk położony jest tutaj na potęgę i piękno języka, który zdolny jest poruszyć emocjonalnie słuchaczy;
retoryka jest sztuką, a nie nauką;

•

publiczna mowa jest domeną mężczyzn; do początków XIX wieku kobiet nie miały właściwie okazji
przemawiać publicznie;

Szkoła semiologiczna



Semiotyka jest dyscypliną badającą znaki; znak jest
dowolnym elementem zdolnym do reprezentowania czegoś
innego; podwyższona temperatura ciała jest oznaką infekcji;
odlot ptaków oznacza nadejście zimy itd..



Słowa też należą do znaków są symbolami, które nie wiążą
się w żaden naturalny sposób z przedmiotami lub
zjawiskami;



Podstawy szkoły semiotycznej określili I. A. Richards i C. K.
Ogden; słowa są według nich arbitralnymi znakami, które
same w sobie nic nie znaczą, przyjmują znaczenie zależnie
od kontekstu;

Szkoła socjokulturowa



Komunikacja językowa tworzy kulturę;



Twórcami tej orientacji byli: Edward Sapir i Benjamin Lee Whort;



hipoteza relatywizmu językowego Sapira – Whorta stwierdza, że
struktura języka danej kultury określa kształt ludzkich myśli i działań,
czyli komunikację;



Teoria socjokulturowa, oparta na relatywizmie językowym zaprzecza
poglądowi, że wszystkie języki są jednakowe oraz, że słowa są jedynie
neutralnymi środkami przeznaczonymi do przenoszenia znaczeń;



Proces komunikacji tworzy rzeczywistość, podtrzymuje ją, naprawia i
przekształca;



Osoby prowadzące rozmowę współtworzą struktury społeczne i
kulturę;

Frankfurcka szkoła krytyczna



Pojęcie teorii krytycznej wywodzi się z publikacji grupy badaczy niemieckich
zwanych „szkołą frankfurcką”, którzy pracowali w Instytucie Badań Społecznych
we Frankfurcie;



Szkoła frankfurcka pierwotnie powołana została w celu krytycznego przywołania
poglądów Karla Marksa (postmarksizm); odrzuciła determinizm ekonomiczny,
zachowując jednocześnie marksistowską tradycję krytyki społecznej;



Najwybitniejszymi przedstawicielami szkoły frankfurckiej byli Max Horkheimer,
Theodor W. Adorno i Herbert Marcuse, a także Jurgen Habermas (II
pokolenie);



Podstawowe założenia szkoły frakfurckiej:

•

Kontrola nad językiem w celu utrzymania nierównowagi władzy; język jest narzędziem
sprawowania władzy;

•

Rola mediów w przytępianiu wrażliwości na represje; Marks twierdził, że religia to opium dla
mas; Adorno twierdził, że ta tą rolę obecnie pełnią media masowe

•

Ślepa ufność pokładana w metodzie naukowej i bezkrytyczna akceptacja odkryć
empirycznych;

Szkoła fenomenologiczna



Fenomenologia kładzie nacisk na interpretacje własnych doświadczeń
subiektywnych; intencjonalna analiza codziennego życia z punktu widzenia osoby,
która je przeżywa;



Przedstawiciel: Carl Rogers;



Warunkami porozumienia i dialogu pomiędzy „różnymi światami” są:

•

Spójność pomiędzy wewnętrznymi stanami i zewnętrznym zachowaniem nadawcy,

•

Bezwarunkowo pozytywny stosunek – akceptacja, która nie zależy od zachowania
rozmówcy,

•

Pełne empatii zrozumienie to opiekuńcza umiejętność tymczasowego odkładania
na bok własnych poglądów i wartości po to, aby wkroczyć w świat innego
człowieka; to aktywny proces wsłuchania się w myśli innej osoby – czasowe
zawieszenie sądów i wartości, uwolnienie się od pytania „Co ona naprawdę chce
przez to powiedzieć?”

•

Stosowność dopasowanie wewnętrznych uczuć jednostki do ich zewnętrznych
przejawów;

Szkoła Chicagowska

•

związana z Wydziałem Socjologii i Antropologii Uniwersytetu w Chicago.

•

Był to pierwszy na świecie ośrodek akademicki, w którym systematycznie
kształcono socjologów i zatrudniano pracowników naukowych o tej
specjalizacji, kierowany przez Roberta E. Parka (1864 – 1944); za szkoły
początek uznaje się rok 1915 tj. datę ogłoszenia programowego artykułu
Parka. Szkoła przestała istnieć w 1935 roku;

•

fundamentalnym stwierdzeniem był model społeczeństwa, oparty na o
procesach komunikowania; komunikowanie nie ograniczało się do prostego
przekazu informacji, ale traktowano je jako proces symboliczny, w wyniku
którego kształtuje się kultura; dostrzegalny w architekturze miejskiej, w
sztuce, w regułach i normach społecznych, w rytuałach i polityce; kładziono
nacisk na interakcje społeczne, na ich opis i relacje interpersonalne;

•

szkoła chicagowska okazała się bardzo pomocna dla dalszego rozwoju
wiedzy o komunikacje, wymienieni badacze stworzyli bowiem aparaturę
pojęciową i zdefiniowali podstawowe pojęcia.

Amerykański pragmatyzm społeczny



John Dewey (1859–1952) – rozpoczął swoją działalność naukową od psychologii, latach 1917 –
1922 zbliżył się do socjologii, a w końcu stał się jednym z przedstawicieli amerykańskiego
pragmatyzmu filozoficznego; badacz zwrócił uwagę na problem komunikowania się ludzi w
aspekcie społecznym; jest powszechnie uważany za pioniera badań nad komunikowaniem w pracy
Demokracja i wychowanie pisał, że:

•

Społeczeństwo istnieje nie tylko dzięki przekazywaniu i komunikowaniu, lecz można rzec, iż jego istnienie
polega na procesach przekazu i komunikacji. Związek między słowami „wspólny” (common), „wspólnota”
(community) i „wspólne dzielenie się” (communication) jest czymś więcej niż tylko związkiem
lingwistycznym. Ludzie żyją we wspólnocie dzięki temu, co jest ich wspólną własnością. A komunikowanie się
stanowi drogę do zdobycia tej wspólnej własności.



Autor traktował komunikowanie jako instrument presji społecznej i jako fundament wszelkich
relacji społecznych; dzięki dzieleniu się informacji, które cyrkulują w systemie społecznym
możliwa staje się produkcja dóbr społecznych, łączących jednostki społeczne; poglądy Deweya
sprowadzić można to trzech podstawowych twierdzeń:

•

społeczeństwo istnieje dzięki procesowi transmisji informacji (społeczeństwo = transmisja);

•

transmisja odbywa się w ramach procesu komunikowania, który obejmuje czyny, myśli i
uczucia przekazywane od wśród członków społeczeństwa (transmisja = komunikowanie);

•

bez komunikowania idei społeczeństwo nie może funkcjonować (komunikowanie =
społeczeństwo).

Interakcjonizm symboliczny



Charles H. Cooley (1864–1929 ) – profesor socjologii na
Uniwersytecie w Ann Arbor; ukończył studia inżynierskie i
ekonomiczne; identyfikował się z kierunkiem socjologicznym
określanym jako interakcjonizm symboliczny; Cooley jest
autorem dzieła Social Orginazation (1909) stanowiącego analizę
komunikowania społecznego; wprowadził pojęcie
„komunikowania” do nauk socjologicznych.



Georg H. Mead (1863–1952) – wykładał psychologię społeczna
na Uniwersytecie w Chicago, ale przez cale życie uważał się za
filozofa – pragmatystę; jego badania przyczyniły się do rozwoju
socjologicznej orientacji wiedzy o komunikowaniu.

Początki komunikologii



Badania z pogranicza socjologii, psychologii i nauk politycznych dały w konsekwencji
początek nowej dyscyplinie wiedzy – komunikologii;



Nazwa pochodzi od studiów nad filmem (wpływ filmu na przestępczość nieletnich) i
radiem (analiza składu publiczności);



Badania te rozwijały się w lata 20. i 30. doprowadziły do konsolidacji nauk o
komunikowaniu w latach 50. i 60.; w tym czasie komunikologia wyłaniała się jako
dyscyplina nauk społecznych wykładana na uniwersytetach w Ameryce i Europie.



Lata 50. i 60. stanowią przełom w teoriach komunikowania, ponieważ do tej pory
zajmowali się nią głownie psycholodzy, socjolodzy, politolodzy, antropolodzy,
matematycy i inni naukowcy;



w późniejszym okresie studia w zakresie nauki o komunikowaniu prowadzone w wielu
uniwersytetach były prowadzone przez wykształcony komunikologów, przedstawicieli
odrębnej dziedziny nauki zwanej w Polsce – nauką o poznaniu i komunikacji.



Badania te dały początek współczesnym orientacjom teoretycznym w nauce o
komunikowaniu (szkoła empiryczna, szkoła krytyczna i determinizm technologiczny).

Harold Lasswell (1902 – 1978)



Prowadził badania nad propagandą, która definiował jako kształtowanie
zbiorowych zachowań społecznych poprzez manipulację „znakami”
(symbolami, środkami perswazji, kłamstwami), po to, aby osiągnąć cel,
który nie zawsze musi być znany i rozumiany przez opinię publiczną;



Podkreślał rolę środków komunikowania w formułowaniu świadomości
narodowej i patriotycznej. Odwoływał się często do psychologii społecznej,
teorii matematycznej; koncentrował się raczej na zawartości
komunikowania niż na zrozumieniu i analizie samego procesu oraz jego
efektu; zajmował się propagandą;



Najważniejsze studium Lasswella – The Communication of Ideas (1948) –
jest fundamentalną pracą z teorii komunikowania; autor przedstawił w niej
linearny model komunikowania, który odwołuje się do teorii sukcesu
propagandowego, stworzonej na podstawie analizy kilku efektownych
kompanii propagandowych i wyborczych.

MODEL AKTU PERSWAZYJNEGO
LASSWELLA (1948)

OBSZARY BADAŃ:



analiza nadawcy,



analiza odbiorcy,



analiza treści,



analiza efektu.

NADAWCA

Kto

mówi?

KOMUNIKAT

mówi?

KANAŁ

pośrednictwem

jakiego

kanału mówi?

ODBIORC

Do kogo

mówi?

EFEKT

Z jakim

skutkiem

mówi?

Kurt Lewin (1890 – 1947)



Był psychologiem społecznym; W 1945 roku założył centrum badań nad
komunikowaniem grupowym w Massachusete Institute of Technology;



Wiodącym problemem badawczym Lewina była analiza czystego komunikowania grup
i modelu grup, w którym proces komunikowania zachodzi; traktował grupę jako byt
żyjący w koegzystencji, był twórcą terminu „obszar psychologiczny”, przez który
rozumiał całość czynników koegzystencji i współzależności.



Jako psychologa interesowała go przede wszystkim kwestia dynamiki rozwoju
osobowości, interakcji i komunikowania;



Zajmował się również analizą decyzji grupy, fenomenu przywódcy grupy, reakcjami
każdego członka grupy na wewnętrzny przekaz komunikacyjny docierający do rożnymi
drogami od nadawcy do odbiorcy, np. w wyniku bezpośrednich kontaktów „face to
face” w rodzinie, klubie, szkole i pracy;



Efektem jego badań jest typologiczny model komunikowania (1947), który określił
proces komunikowania masowego jako nierównomierny i kompleksowy, podkreślając
rolę selekcjonerów i bramkarzy (gate-keepers) odpowiedzialnych de facto za treść i
formę komunikatów medialnych.

Paul Lazarsfeld (1901 – 1976)



Ukończył matematykę i socjologię na Uniwersytecie w Wiedniu; wprowadził do analizy
naukowej metody ilościowe i jakościowe;



Większość prac Lazarsfelda jest efektem studiów administracyjnych realizowanych na
zamówienie i odpowiadającym potrzebom dysponentów mediów oraz instytucji
komunikowania masowego; cechą charakterystyczną tych badań było stosowanie metod
jakościowych i ilościowych, a także odwoływanie się do danych statystycznych dotyczących
między innymi pochodzenia, wieku, płci, wykształcenia, zawodu, zatrudnienia, stanu
posiadania, czy nawet wyposażenia w sprzęt domowy;



Lazarsfeld prowadził badania na podstawie, których skonstruował model dwustopniowego
przepływu informacji zakładający, że

•

proces komunikowania zależy od struktury powiązań miedzy odbiorcami, w ten sposób
odkrywamy ponownie istnienie i rolę „grup pierwotnych” w całym społeczeństwie i wśród
publiczności środków masowego przekazu;

•

bardzo ważną funkcję pełnią interpersonalne kontakty (personal influence) odbiorców w
procesie przepływu informacji z mediów do społeczeństwa;

•

komunikowanie masowe jest procesem złożonym i odbywa się w dwóch etapach: od
mediów do liderów i od liderów opinii i do publiczności, gdzie rola liderów (przywódców)
opinii jest decydująca;

•

wpływ środków masowego przekazu na odbiorców jest pośredni i opóźniony.

Carl Hovland (1912 – 1961)



Był psychologiem społecznym; zajmował się komunikowaniem perswazyjnym i problematyką
zmiany postawy odbiorcy komunikatów perswazyjnych; badał systematycznie czynniki, które
wpływają na skuteczność komunikowania społecznego; samo komunikowanie, które uważał
jedynie za szczególny przypadek uczenia się, zdefiniował jako proces, przez który jednostka,
tj. komunikator, wysyła bodźce (werbalne i niewerbalne), aby zmodyfikować zachowania
innych jednostek, czyli odbiorców komunikatu;



Oprócz zmiany postaw odbiorców Hovlanda interesowały problemy:

•

Skuteczności komunikatora, jego prestiż oraz sposoby, dzięki którym ten prestiż może oddziaływać w
określonym czasie, (kiedy może maleć lub wzrastać);

•

Przekazu perswazyjnego pochodzącego z mało wiarygodnego źródła i ryzyko odrzucenia takiego
przekazu przez odbiorców;



Badacz odkrył, że natychmiast po dyfuzji przekazu może on nie sprowokować żadnej reakcji
tj. zmiany zachowania czy postawy; jednak powtórna emisja, kilka tygodni później, tej samej
treści, nie kojarzącej się ewidentnie z nadawcą poprzedniego przekazu, jest w stanie
wywołać pożądany efekt; zjawisko to autor nazwał „efektem uśpienia”;



Hovland opierał się głównie na badaniach eksperymentalnych i wprowadził tą metodę do
stałego repertuaru środków wykorzystywanych w nauce o komunikowaniu; dzięki temu jego
metody pracy przyczyniły się do rozwoju i konsolidacji tej dziedziny i doprowadziły do
wyodrębnienia nauki o komunikowaniu w ramach psychologii społecznej.

DEFINICJE TEKSTU

•

tekst jako ciąg wyrażeń językowych

połączonych ze sobą w sposób formalny

•

tekst jako całość, w której pojedyncze

zdania przyczyniają się do tworzenia
całości znaczeniowej

•

tekst jako ciąg wyrażeń językowych

powiązanych w jedna całość za pomocą
spójności semantycznej.

WARUNKI TEKSTOWOŚCI WG
BEAUGRANDE’A I DRESSLERA



Tekst to wystąpienie komunikacyjne, spełniające 7

warunków tekstowości:

•

kohezja – spójność strukturalna;

•

koherencja – spójność globalna;

•

intencjonalność – intencja nadawcy stworzenia spójnej

wypowiedzi;

•

akceptabilność – nastawienie odbiorcy, że to, co usłyszy

będzie spójną całością;

•

informatywność – zdolność teksu do przesyłania

informacji;

•

sytuacyjność – otoczenie, w którym następuje

komunikacja, określa odbieranie tekstu;

•

intertekstowość – każdy tekst jest umieszczony w

kontekście innych tekstów (nie istnieje tekst nie uwikłany

w przeszłość, pozbawiony ciągłości, musi z czegoś

wynikać).

WYZNACZNIKI DELIMITACJI
TEKSTU



Pojawianie się na początku i końcu tekstu wyrażeń czy

zdań służących nawiązaniu lub rozwiązaniu kontaktu

językowego;

•

na początku – funkcja fatyczna; zwroty do adresata,

apostrofy, powitania, prośby o uwagę;

•

na końcu wypowiedzi – podziękowania za odbiór,

pożegnania, zwroty zapowiadające koniec wypowiedzi.



Występowanie w początkowych i końcowych fragmentach

testu wypowiedzeń metatekstowych odnoszących się do

całego tekstu (tekst o sobie samym, np. we wstępie

zapowiedź o czym będzie mowa, czasem komentarz na

temat kompozycji, komentarz treści, określenie gatunku)

•

Istnienie ramy metatekstowej (np. zacznę od…, na początku

opowiadania…, tu kończy się historia…)

MECHANIZMY SPÓJNOŚCI
TEKSTU



jedność podmiotowa – dla testu istnieje 1
odbiorca i 1 nadawca; 1 perspektywa tekstu;



jedność przedmiotowa – dany tekst traktuje o
jednym problemie (wypowiedź na 1 temat);



nadrzędny cel komunikacyjny tekstu
(podporządkowanie temu celowi);



ustrukturyzowanie hierarchiczne (tekst jest
całością zorganizowaną hierarchicznie).

RODZAJE TEMATYZACJI



Tematyzacja – tematy kolejnych zdań powtarzają część

informacji ze zdań poprzednich (powtórzenie tego, co

już zostało powiedziane).



Podział ze względu na odległość:

•

styczna

•

na odległość



Ze względu na stopień zniekształcenia/przekształcenia

informacji

•

powtórzenie rematu

•

tematyzacja motywowana relacjami semantycznymi

•

tematyzacja motywowana relacjami w sferze

przedmiotowej (uzupełniamy temat naszą wiedzą o

świecie).

WYRAŻENIA DEIKTYCZNE W
TEKŚCIE



Niezmiernie ważną możliwością wyróżniającą język

spośród innych znaków semiotycznych jest możliwość

operowania tzw. przełącznikami, przede wszystkim

zaimkiem osobowym, ale i wszystkimi innymi wyrazami

należącymi do tej klasy. Odnoszą się do jednego za

każdym razem aktu mowy, który zawiera w sobie te

formy i w ten sposób odnoszą się one do własnych użyć

(są zwrotne). Umożliwiają komunikację na poziomie

intersubiektywnym.



Są to puste znaki, wolne od referencjonalnego

odniesienia do rzeczywistości, zawsze gotowe do nowego

użycia i stające się „pełnymi” znakami, gdy mówiący

wprowadzi je do konkretnego aktu mowy (ja, ty, tu,

wtedy, teraz). Rola tych znaków polega na tym, że

odgrywają ważną rolę w procesie, który zamienia język w

mowę.

BACHTINOWSKIE POJĘCIE
GATUNKU (GENRU) MOWY



Genre mowy – nie wytwór, ale samo działanie.

Skodyfikowana forma działania. Wg Bachtina mówimy

tylko określonymi genrami. Nawet w najbardziej

swobodnej rozmowie „odlewamy” nasza mowę w formy

określonych genrów.



Gatunki mowy:

•

potoczna (kawał, odpowiedź, pytanie)

•

urzędowa (podanie, pouczenie)

•

naukowa (referat, wykład, traktat, artykuł)



Elementy składające się na gatunek mowy:

•

kategorie formalno-językowe (wiersz, proza, gramatyka);

•

gatunek tworzy kategorie poznawcze – z danym gatunkiem

mowy wiąże się ujęcie świata i jego wartościowanie

•

kategorie pragmatyczne – łączą się intencjonalnością

(poprzez dany gatunek osiągamy dany cel).

GATUNEK MOWY W UJĘCIU S.
GAJDY



Kategorie tworzące wzorce gatunkowe:



formalno-językowe:

•

dobór słownictwa

•

dobór struktur gramatycznych

•

dobór formuł

•

właściwa struktura samego tekstu



kognitywne (poznawcze)



- każdy gatunek w pewien sposób

przedstawiają rzeczywistość i ją wartościuje;



pragmatyczne:

•

z każdym gatunkiem wiąże się określona

intencjonalność i celowość dzieła językowego.

GATUNEK MOWY W UJĘCIU A.
WIERZBICKIEJ



Jest to wiązka aktów mentalnych, czyli
różnych intencji komunikacyjnych
(sprowadza wszystkie narzędzia
wchodzące w skład gatunku do
intencji komunikacyjnych).

•

w centrum jest „ja”, które myśli chce,
myśli, mówi, powoduje;

•

wiedza, przypuszczenie, akt mowy 

intencje

Kultura języka



Określenie „kultura języka” jest używane
współcześnie w kilku znaczeniach

•

Najważniejsze to świadome i celowe posługiwanie się
językiem we wszelkich sytuacjach komunikatywnych.



Warunkiem tego jest:

•

posiadanie podstaw wiedzy o języku - wiadomości z
zakresu gramatyki, znajomość odmian językowych,
środków stylistycznych;

•

wykazywanie rzetelności w kontaktach językowych;

•

bycie wrażliwym na słowo.

Kultura języka



Z „kulturą języka” związanych jest wiele zagadnień:

etyka słowa, jego estetyka, język i jego odmiany, norma

językowa, poprawność i sprawność językowa oraz szereg

zagadnień gramatyki.



Estetyka słowa to cecha tekstów językowych pisanych i

mówionych (wyraźna artykulacja, odpowiednia

modulacja głosu, odpowiednie akcentowanie, bez cech

gwarowych, środowiskowych, wulgaryzmów, bez

utartych wyrażeń, bez modnych, nadużywanych określeń

(super, dokładnie)



Etyka językowa widoczna jest wszędzie tam, gdzie

można się spotkać z nieuczciwą perswazją,

modelowaniem postaw przez manipulacje (polityka,

reklama).

Kultura języka



Z kulturą języka związana jest jego

poprawność:

•

1. poprawność wymowy (błędne: ido drogo, mni),

•

2. poprawność fleksyjna (nienawidzieć, wziaść),

•

3. poprawność składniowa (dziewczynka i piesek

biegły),

•

4. poprawność słowotwórcza – wybór modelu

słowotwórczego,

•

5. poprawność leksykalno-semantyczna – właściwe

rozumienie wyrazów,

•

6. poprawność frazeologiczna (ciężki orzech do

zgryzienia).

Kryteria poprawności językowej



Poprawność językową wyznaczają

kryteria poprawności językowej:

•

1. wystarczalności języka

•

2. ekonomiczności środków językowych

•

3. funkcjonalne

•

4. rozpowszechnienia

•

5. autorytetu kulturalnego

•

6. estetyczne

•

7. narodowe

Kryterium funkcjonalne



uznawanie za poprawne tych środków
językowych, które są zgodne z funkcją
pełnioną przez określoną wypowiedź,
za niepoprawne tych, które utrudniają
bądź uniemożliwiają pełnienie tej
funkcji

•

(+) skrótowce w tekstach technicznych i
urzędowych,

•

(-) skrótowce w utworach literackich

Kryterium autorytetu kulturalnego



uznanie za poprawne tych elementów

językowych, które maja oparcie w

powszechnym uzusie (zwyczaju)

określonych osób albo grup społecznych,

cieszących się autorytetem kulturalnym,

w tym językowym (osoby te posługują

się poprawną, wzorcową polszczyzną –

dziennikarze, zwłaszcza telewizyjni, choć

język ich nie zawsze jest wzorcowy).

NORMA I BŁĄD JĘZYKOWY



Poziomy języka:

•

system

•

norma zwyczajowa i norma skodyfikowana

•

teksty



Norma (wg Buttler, Kurkowskiej, Satkiewicz) 

zbiór zaaprobowanych przez dane społeczeństwo

jednostek języka oraz reguł określających zasięg

realizacji związków między tymi jednostkami.



Błąd językowy  nieświadome odstępstwo od

normy językowej; wybór złego elementu

systemowego, gramatycznego lub stylistycznego.

Wyróżniamy błędy powyżej normy i poniżej normy.

NORMA ZWYCZAJOWA A
NORMA SKODYFIKOWANA



Kodyfikacja = normalizacja  odbicie normy w

gramatykach czy słownikach. Zespół działań

normatywnych, stabilizujących normę językową za

pomocą ustalenia przepisów zalecających lub

zakazujących. Polega na wyborze jednego z istniejących

w języku wariantów, uznanie go za obowiązujący w

określonym obiegu komunikacyjnym i potępieniu innych

nie dopuszczonych do danego obiegu.



Norma zwyczajowa  jest dynamiczna; jest to

skodyfikowany uzus. Obiektywny stan funkcjonowania

języka. Normą staje się to, co szerzy się w języku osób

wykształconych. Jednak uzus jest pojęciem szerszym od

normy zwyczajowej. Termin uzus obejmuje bowiem

wszelkie środki będące w obiegu, a więc i błędy językowe,

efemerydy związane z modą w języku i zapożyczenia.

WARIANCJA NORMY JĘZYKOWEJ



Współwystępowanie dwu elementów

obsługujących tę samą kategorię językową.



Wariancja ma też uwarunkowania regionalne.



Warianty objęte normą tworzą trzy

zasadnicze typy:

•

dublety  środki o tej samej funkcji i podobnej

frekwencji w tekstach (np. zajęcy : zająców)

•

opozycja środków recesywnych i ekspansywnych

(postaci : postacie)

•

opozycje wariantów skodyfikowanych i

nieskodyfikowanych (tą : tę).

KRYTERIA OCENY INNOWACJI
JĘZYKOWYCH

•

Kryteria wewnątrzjęzykowe:



Wystarczalność (nowy obiekt, a więc i
nowa nazwa; potrzeba onomazjologiczna,
czyli nazewnicza)



Ekonomiczność

•

innowacje regulujące, np. tętą; oczymaoczami

•

innowacje precyzujące, np. dziecięcydziecinny,

kulturalnykulturowy

•

uniwerbizacja, np. gramatyka opisowaopisówka

KRYTERIA OCENY INNOWACJI
JĘZYKOWYCH

•

Kryteria zewnątrzjęzykowe:



narodowe



autorytetu kulturalnego (teraz
dziennikarze)



uzualne (potoczne staje się
skodyfikowane)



Każde odejście od normy =
innowacja.

PODZIAŁ SEMIOTYKI WG CH.
MORRISA



Syntaktyka  bada relacje między znakami wewnątrz

danego systemu (reguły rządzące odmianą jednostek

języka, tworzeniem konstrukcji i ich przekształceniem).



Semantyka  bada relacje między znakami a

rzeczywistością, do której odsyłają (reguły

przyporządkowujące znakom językowym oraz ich

konstrukcjom fragmenty rzeczywistości pozajęzykowej).

•

referencjalna

•

prawdziwościowa



Pragmatyka  bada relacje między znakami a

użytkownikami (reguły przypisujące znaki językowe

klasom sytuacji komunikacyjnych ze względu na

zróżnicowanie stylistyczne, socjalne, terytorialne,

chronologiczne, idiolektalne).

Mówienie jako działanie



Mówienie jest zawsze działaniem człowieka

(nadawcy) skierowanym do odbiorcy.



Czy istotnie odbiorca jest zawsze konieczny?

•

Może on być jedynie in potentia, może nim być sam

nadawca, np. wtedy, gdy przeprowadza

rozumowanie lub zadaje sobie pytania.



Mówiąc, jak powiada Austin (1962),

dokonujemy całego szeregu działań (aktów),

które można wyróżnić w wyniku analizy,

choć w rzeczywistości są one nierozdzielne,

jednoczesne i na ogół przez nikogo nie

uświadamiane.

Pragmatyka wypowiedzi



Sama sprawa zrozumienia przez odbiorcę wypowiedzi wraz

z odczytaniem intencji nadawcy jest kwestią bardzo

skomplikowaną.



Chodzi tu bowiem nie tylko o zrozumienie strony czysto

językowej wypowiedzi wraz ze świadomością odniesienia

informacji (por. reakcję: Nie rozumiem waszej wypowiedzi,

bo nie wiem, o kim mówicie) oraz o odczytanie intencji

nadawcy (np. ironii, żartu itp.), ale także o wiedzę o

przedmiocie, o którym się mówi, która wraz z informacją

uzyskaną umożliwia dalsze wnioskowanie, prowadzące do

nowego stanu mentalnego odbiorcy.



Np. informacja zwarta w zdaniu: Jan wyjechał może

odbiorcę doprowadzić do stanu radości drogą kilku

wnioskowań: "Jana nie ma w domu" (presupozycja

leksykalna wynikająca ze zdania) - "Maria jest sama"

(wiedza o świecie) - "cieszę się".

Pragmatyka wypowiedzi



Podobnie ma się np. rzecz w sytuacji, gdy ktoś z

informacji, że jazda z Warszawy do Sztokholmu

trwała dwie godziny, wnioskuje, że podróż odbyła się

samolotem, z informacji o składzie delegacji

wnioskuje o zmianach w rządzie itp.



W tych wypadkach nie można powiedzieć, że

odbiorca z usłyszanej wypowiedzi dowiedział się tych

wiadomości, ale raczej, że uzyskane informacje

stanowiły przesłanki do własnego wnioskowania.



Jest sprawą wątpliwą, czy informacje tak uzyskane

można zaliczać do znaczenia wypowiedzi (nawet w

sensie) pragmatycznym, a także perlokucji, choć na

pewno stanowią skutek wypowiedzi.

Teoria aktów mowy i teoria
illokucji



Początki teorii aktów mowy wiążą się z refleksją

filozoficzną nad językiem, formułowaną przez brytyjskich

filozofów języka, należących do tzw. oksfordzkiej szkoły

analitycznej, przede wszystkim J. L. Austina, zmarłego

przedwcześnie w roku 1960.



Pierwsze idee sięgają końca lat trzydziestych, ale

najpełniejszy wyraz znalazły dopiero w wykładach Austina

z roku 1955, opublikowanych pośmiertnie w roku 1962 pod

znamiennym tytułem: How to Do Things with Words, a więc

w wolnym przekładzie: "Jak czynić rzeczy za pomocą słów".



Wokół tego zagadnienia zaczęła powstawać ogromna

literatura, tworzona przez kontynuatorów i krytyków

koncepcji Austina, z których najważniejsi to: J. Searle, P. F.

Strawson, a ostatnio H. P. Grice. Autorzy ci wielokrotnie

wracają do własnych pomysłów, poddając je rewizji i

korektom.

Konstatacje



Pierwsza myśl Austina wiązała się z obserwacją, że

wypowiedzi o postaci konstatacji zachowują się

niejednakowo, jeśli chodzi o cechę prawdziwości ||

fałszywości, mianowicie niektóre z nich nie podlegają

ocenie prawdziwościowej.



I tak o ile wypowiedzi konstatujące typu: On przyjechał,

wczoraj || On nie przyjechał wczoraj są weryfikowalne

(można na nie zareagować słowem: Nieprawda), o tyle

wypowiedzi typu: Obiecuje przyjść, Gratuluję ci zdanego

egzaminu, Przepraszam cię itp. nie podlegają

weryfikacji, nie mogą wywołać reakcji: Nieprawda.



Można je najwyżej oceniać jako udane (użyte właściwie)

lub nieudane (np. nieszczera obietnica).

PERFORMATYWY I KONSTATACJE WG
AUSTINA (akty mowy)



Konstatacje  opisują świat; podlegają

warunkom prawdziwości, np. Jest wtorek.
Przykro mi.



Performatywy  zmieniają świat;

podlegają warunkom skuteczności, np.
dziękuję, czczę, mianuję, przepraszam,
twierdzę, przypuszczam.



Performatyw może mieć postać
konstatacji.

Performatywa a konstatacje



Różnica między performatywami a zwykłymi konstatacjami

jest szczególnie widoczna w wypadku aktów prawnych. Akty

językowe, takie jak: przekazanie w testamencie, zawarcie

małżeństwa, ogłoszenie wyroku czy uchwały, stwarzają

pewne stany obowiązujące w rzeczywistości społecznej.



Dokładniejsza analiza typów wypowiedzi prowadzi do

zatarcia ostrości granicy między performatywami i

konstatacjami. Okazuje się bowiem, że cecha fortunności ||

niefortunności przysługuje także konstatacjom, np.

wypowiedzi kłamliwe mogą być uznane za nieudane

konstatacje ("mówię, że Jan przyjechał, a wiem, że nie

przyjechał"). Ponadto wypowiedzi konstatujące mogą być

także interpretowane jako performatywne, o ile uzupełni się

je wyrażeniami typu: Informuję, stwierdzam itp., które

eksplicytnie wyrażają intencję wypowiedzi.



Zdanie: Informuję, że Jan przyjechał nie podlega falsyfikacji.

Składniki aktu mowy



Analiza zjawiska mówienia, a więc refleksja nad

tym, co ludzie czynią za pomocą słów, prowadzi

Austina do wyróżnienia kilku składników (aspektów)

aktów mowy, które nazwał kolejno aspektem

lokucyjnym, illokucyjnym i perlokucyjnym. Aspekt

pierwszy to akt mówienia (lokacji, act of saying), a

więc samo wypowiadanie ciągu fonicznego o

określonej strukturze formalnej i znaczeniowej, np.

W ogrodzie jest zły pies. Wypowiadając ten ciąg

foniczny w konkretnej sytuacji, mówiący dokonuje

jednak czegoś więcej, np. ostrzega odbiorcę, a więc

dokonuje lokucji z pewną intencją: ten właśnie

aspekt nazwał Austin aktem illokucyjnym.

Skladniki aktu mowy



Każda wypowiedź ma swój aspekt illokucyjny,

określający intencję mówienia. Jest to act in saying

według oryginalnej terminologii Austina. Wreszcie

mówiąc dokonujemy pewnych zmian w rzeczywistości

pozajęzykowej (act by saying) i te następstwa

wywoływane przez mówienie nazwał Austin aktem

perlokucyjnym.



Czynność tego, kto wypowiedział zdanie: W ogrodzie

jest zły pies, może być więc opisywana trojako:

wypowiedział zdanie, "W ogrodzie jest zły pies", (2)

ostrzegł (wypowiedział ostrzeżenie), że w ogrodzie

jest zły pies, (3) swoim powiedzeniem spowodował

pewną zmianę w rzeczywistości pozajęzykowej, np.

spowodował, że odbiorca, o ile zrozumiał wypowiedź,

poczuł się ostrzeżony.

Performatywa



Austin mówi tu o fortunności (szczęśliwości) aktu

mowy, i analizuje dokładniej warunki fortunności

aktów mowy oraz wypadki ich niefortunności

(nadużycia i niezamierzone nieudania).



Wypowiedzi drugiego typu, nic podlegające

weryfikacji, nazywa Austin performatywami.



Wypowiedzi performatywne, inaczej wykonawcze

stwarzające pewną, rzeczywistość (stąd tytuł książki

Austina), charakteryzują się pewnymi właściwościami

formalnymi. Najczęściej zawierają one czasownik

performatywny w 1. os. cz. teraźn., np. Obiecuję jest

wypowiedzią performatywną, stwarzającą stan

zobowiązania ze strony nadawcy, natomiast: On

obiecał, Obiecałem jest jedynie informacją o czyjejś

obietnicy lub własnym nadawcy zobowiązaniu.

Illokucja



(2) Znaczący ciąg foniczny może być wypowiedziany przez

mówiącego w różnych intencjach, np. w celu prostego

stwierdzenia bądź w celu ostrzeżenia: Pada deszcz "mówię to

po to, żebyś nie wychodził z domu, wziął parasol lub itp.",

"mówię to po to, żeby wyrazić radość i ulgę: wreszcie pada

deszcz (po okresie suszy)".



Ten aspekt działania mówiącego nazywa Austin illokucją lub

siłą illokucyjną wypowiedzi.



Ta siła sprawcza wypowiedzi decyduje o charakterze aktu

mowy.



To ona odróżnia ciąg foniczny: Pada deszcz wypowiedziany

przez papugę od rzeczywistego aktu mowy, to ona sprawia,

że ten sam ciąg foniczny nie jest komunikatem np. w sytuacji

nauki języka polskiego, kiedy celem wypowiedzenia jest

ćwiczenie sprawności lub sygnał, że się umie mówić, lub też

wreszcie pokazanie przez nauczyciela wzorcowej wypowiedzi.

Perlokucja



(3) Wreszcie mówiąc dokonuje się jeszcze trzeciego

działania, mianowicie wywołuje się u odbiorcy pewien

skutek, polegający na zmianie jego stanu mentalnego

po usłyszeniu wypowiedzi i zrozumieniu jej intencji.



Austin nazywa to działanie perlokucją.



Ten ostatni składnik aktu mowy wywołał wiele

dyskusji, ponieważ przez samego autora nie został

dość jasno określony.



Mieszano tu skutki konwencjonalne (zrozumienie

treści i intencji) ze skutkami niekonwencjonalnymi,

które są nieograniczone i nieprzewidywalne, np. ktoś

może na skutek otrzymanej wiadomości umrzeć.

WARUNKI SKUTECZNOŚCI OBIETNICY (AKTU
MOWY) WG SEARLE’A



Nadawca, wypowiadając zdanie Z obecności odbiorcy,

uczciwie i skutecznie obiecuje, że P wtedy i tylko

wtedy, gdy:

•

Spełnione są warunki wejścia i wyjścia (N i O słyszą się i

rozumieją),

•

Zdanie Z zawiera sąd, że P

•

W wyrażeniu, że P, N orzeka o przyszłym akcie A, który ma

dokonać N,

•

O wolałby dokonanie A przez N od niedokonania A przez N; N w

to wierzy,

•

Nie jest pewne, czy N w normalnych warunkach dokonałby A,

•

N zamierza dokonać A

•

N ma intencję, by Z zobligowało go do uczynienia A

•

N chce wytworzyć u O przekonanie, że wypowiadając Z,

zobowiązuje się do wykonania A,

•

Semantyczne reguły języka N i O są takie, że Z jest poprawnie i

uczciwie powiedziane wtedy i tylko wtedy, gdy warunki 1-9 są

spełnione.

KLASYFIKACJA AKTÓW MOWY
WG SEARLE’A



Kryteria klasyfikacji aktów mowy:

•

cel illokucyjny,

•

kierunek relacji między światem a słowami

•

nacisk illokucyjny

•

status nadawcy i odbiorcy

•

stan mentalny (przekonania, wola, emocje)



Klasyfikacja aktów mowy:

•

Asercje – (sugeruję, wątpię, przypuszczam, twierdzę). Słowa mają

reprezentować stany rzeczy. Stan mentalny  przekonania. Asercje

można zmieścić na skali prawda – fałsz.

•

Dyrektywy – (rozkazuję, każę ,proszę, radzę, pozwalam, zapraszam).

Świat ma się zmieniać według słów. Stan mentalny  wola. Nadawca

chce skłonić odbiorcę do wykonania czynności A. Odpowiedzialność

leży na odbiorcy.

•

Komisywy – (obiecuję, przyrzekam). Świat ma się zmieniać według

słów. Stan mentalny  wola. Akty te wyrażają pojęcie

odpowiedzialności za wykonanie czynności A (odpowiedzialność leży

na nadawcy).

ZASADA KOOPERACJI GRICE’A



Jest to zbiór praw regulujących zachowanie

konwersacyjne. Ma następujące brzmienie:

„Uczyń swój udział konwersacyjny w

przewidzianym dla niego momencie takim,

jakiego wymaga zaakceptowany cel lub kierunek

rozmowy, w którą jesteś zaangażowany”.



Warunki:



N i O rozpoznają cel konwersacji



N i O rozumieją systemowe znaczenie używanych

wyrażeń



N i O potrafią na zasadzie wnioskowania odczytać

znaczenie intencjonalne.

MAKSYMY KONWERSACYJNE
GRICE’A



Maksyma ilości:

•

uczyń swój wkład tak informatywny, jak to jest wymagane

na danym etapie wymiany.

•

Nie czyń swego udziału bardziej informatywnym, niż jest

to wymagane



Maksyma jakości – staraj się czynić swój udział

takim, aby był zgodny z prawdą

•

nie mów tego, o czy sądzisz, że jest fałszywe

•

nie mów tego, dla czego nie masz należytego

uzasadnienia



Maksyma odniesienia – mów na temat



Maksyma sposobu – mów zrozumiale,

•

unikaj niejasności i wieloznaczności;

•

mów zwięźle i w sposób uporządkowany.

MAKSYMY GRZECZNOŚCI



Maksyma taktu – minimalizuj koszty innym (np.

pożyczasz książkę, ale sam po nią idziesz)



Maksyma szlachetności – maksymalizuj koszty

własne i minimalizuj korzyści własne



Maksyma aprobaty – maksymalizuj pozytywną

ocenę innych, minimalizuj ocenę negatywną



Maksyma skromności – maksymalizuj negatywną

ocenę własną, minimalizuj pozytywną



Maksyma zgodności – maksymalizuj zgodę,

minimalizuj niezgodę



Maksyma sympatii – maksymalizuj sympatię,

minimalizuj antypatię .

ETYKIETA JĘZYKOWA



Jest to zbiór przyjętych w danej społeczności wzorów językowych

zachowań grzecznościowych, zwyczajowo przyporządkowanych

określonym sytuacjom pragmatycznym.



W Polsce składają się na nią dwie podstawowe normy:

•

Okazywanie szacunku partnerowi dialogu, z jednoczesnym

umniejszaniem roli własnej osoby;

•

Przejawianie zainteresowania sprawami ważnymi dla partnera oraz

jego najbliższej rodziny.



Zasady:

•

współodczuwania (w pomyślnych i niepomyślnych dla partnera

sytuacjach)

•

aprobaty i życzliwości dla poczynań partnera

•

demonstrowania chęci przebywania w towarzystwie partnera

•

deklarowania pomocy partnerowi

•

składania dowodów pamięci

•

dyskrecji.



Document Outline