RATOWNICTWO 

GÓRNICZE

Dr hab. inż. Jan Szlązak 

Prof. AGH 

Pracownia Bezpieczeństwa 

Pracy  i Ergonomii w 

Górnictwie

 

Literatura:

       

1.  Ratownictwo Górnicze – kwartalnik CSRG Bytom 

          2.  Prawo  geologiczne  i  górnicze  (ust.  z  1994r.  z 

późn.  zm.  –    nowelizacja  z  dnia  27.07.2001r. 

obowiązuje od początku 2002r.)

          3.  Przepisy  w  sprawie  ratownictwa  górniczego 

(Rozp. M.G. z dnia 12  czerwca 2002r.)

          4.  Zbiór  przepisów  wykonawczych  z  zakresu 

ratownictwa    górniczego   (CSRG Bytom)

          5.      Henryk  Bądzelewicz,  Jan  Stokłosa:  Sprzęt  w 

ratownictwie  górniczym”  Wydawnictwo  „Śląsk”,  rok 

1976.

     

      6. Henryk Bądzelewicz, Jan Ofiok, Jerzy Rogacz, Jan  

    Stokłosa:  Organizacja  i  taktyka  w  ratownictwie 

górniczym. Wydawnictwo „Śląsk”, rok 1981.

            7.  Jerzy  Gawliczek:  Poradnik  Encyklopedyczny 

ratownictwa  górniczego.   Wydawnictwo „Śląsk”, rok 

1997.

            8.  Jerzy  Gawliczek:  Ratownictwo  górnicze  w 

kopalniach  głębinowych.  Wydawnictwo  „Śląsk”,  rok 

2000.

          9.  Praca  zbiorowa  pod  red.  Władysława  Konopko: 

Strategia 

poprawy 

bezpieczeństwa 

pracy 

w 

kopalniach węgla kamiennego. GIG, Katowice 2001.

 

 

TEMAT 1

I. ORGANIZACJA 

RATOWNICTWA 

GÓRNICZEGO W POLSCE

1.      HISTORIA RATOWNICTWA

 pierwsze aparaty oddechowe – druga połowa XIX w.
 pierwsze  przepisy  o  potrzebie  posiadania  aparatów 

oddechowych – II połowa XIX wieku

 pierwsze  zespoły  ratowników  pojawiły  się  wraz  z 

aparatami

 1897r.  –  Rejonowy  Urząd  Górniczy  w  Ostrawie  – 

wydał  zarządzenie  o  organizacji  stacji  ratownictwa 

górniczego 

w 

kopalniach 

rejonu 

ostrawsko-

karwińskiego

 przełom XIX i XXw. to początek rozwoju ratownictwa 

górniczego (m.in. Niemcy, Rosja – 1904r.)

 1906r.  –  katastrofa  w  kopalni  „Couriere”  –  zginęło 

1099 osób

 1906r.  –  to  początek  nowoczesnego  ratownictwa 

górniczego

 posiadanie  aparatów  oddechowych,  drużyn 

ratowniczych,  stacji  ratowniczych  i  sprzętu 

ratowniczego stało się obowiązkiem

 dla  koordynacji  działań  ratowniczych  oraz 

szkolenia ratowników zaczęto tworzyć  centralne 

lub główne stacje ratownictwa górniczego

 po  plebiscycie  (1922r.)  w  Polsce  powstała 

(decyzja  WUG  –  1923r.)  w  1925r.  Centrala 

Ratownictwa Górniczego

 Nadzór  nad  całością  ratownictwa  górniczego 

sprawowała do roku 1994 CSRG w Bytomiu

 Od 1994r. (Prawo Górnicze i Geologiczne) nadzór 

nad  całością  ratownictwa  górniczego  sprawują 

Organy Nadzoru Górniczego (WUG, OUG)

2. ORGANIZACJA 

RATOWNICTWA GÓRNICZEGO 

W POLSCE

 Kopalniana 

Stacja 

Ratownictwa 

Górniczego (KSRG)

              -  Kopalniany  Punkt  Ratownictwa 

Górniczego (KPRG)

 Okręgowa 

Stacja 

Ratownictwa 

Górniczego (OSRG)

 Centralna 

Stancja 

Ratownictwa 

Górniczego w Bytomiu (CSRG)

Schemat organizacyjny ratownictwa 

górniczego:

 
 
 
 
 
 

 

CSRG Bytom 

OSRG 

Bytom 

 

OSRG 

Zabrze 

 

OSRG 

Jaworzno 

 

OSRG 

Tychy 

 

OSRG 

Wodzisław 

Śl. 

 

3. DRUŻYNA RATOWNICZA

 Drużynę ratowniczą tworzą:
-        kierownik KSRG i jego zastępcy
-        ratownicy górniczy
-        mechanicy sprzętu ratowniczego
-        specjaliści wyznaczeni przez KRZ górniczego
 Liczebność  drużyny  ratowniczej  ustala  KRZG, 

ale nie może być mniejsza niż:

-        15 rat. jeśli zatrudnienie pod ziemią – do 500
-         50  rat.  jeśli  zatrudnienie  pod  ziemią  -  501-

2000

-         80  rat.  jeśli  zatrudnienie  pod  ziemią  -  pow. 

2000

 KSRG  –  to  obiekt  skupiający  pomieszczenia 

przeznaczone  do  przechowywania  i  konserwacji 
sprzętu  ratowniczego,  szkolenia  ratowników  i 
nieratowników,  grupowania  ratowników  w  czasie 
akcji.

 W KSRG powinny być następujące pomieszczenia:

       sala aparatowa, magazyn sprzętu ratowniczego, 

warsztat 

mechanika 

sprzętu 

ratowniczego, 

magazyn 

podręczny 

mechanika 

sprzętu 

ratowniczego,  komora  przetłaczarek  tlenu,  sala 
szkoleniowa,  komora  ćwiczeń,  biuro  kierownika 
KSRG,  łaźnia  i  szatnia  dla  ratowników,  ubikacje, 
pomieszczenia gospodarcze.

 Zastęp ratowniczy – to zespół pięciu ratowników, z 

których:

-        jeden jest zastępowym
-        jeden jest z-cą zastępowego
-        trzech ratowników
 zastępowych  wyznacza  KRZG  na  wniosek  kierownika 

drużyny  ratowniczej  (kier.  KSRG)  (co  najmniej  5  lat 
stażu w ratownictwie)

 W 

drużynie 

ratowniczej 

mogą 

być 

zastępy 

specjalistyczne:

-        do prac podwodnych
-        do prac wiertniczych dołowych
-        do podawania azotu
-        do prac w szybach
-        inne

 Ratownik górniczy musi mieć:
-       21  lat
-    co  najmniej  roczny  staż  w  danej 

specjalności                     (w  kopalni)

-      odpowiedni stan zdrowia
-   ukończony  z  wynikiem  pozytywnym  kurs 

dla ratowników górniczych

 Obowiązki ratownika górniczego:
-      uczestniczyć w pogotowiu ratowniczym
-      brać 

udział 

w 

ćwiczeniach 

i 

akcjach 

ratowniczych

-  co  5  lat  odbyć  kurs  okresowy  dla  ratowników       

górniczych

-      poddawać się badaniom okresowym (co 12 m-cy)
-      badania kontrolne po 14-dniowej chorobie
-      stawić  się  niezwłocznie  na  wezwanie  KSRG 

(alarm)

 Zastępy  dyżurujące  –  w  każdej  kopalni 

wydobywającej kopaliny palne (w innych wg Planu 
Ratowniczego)

 Mechanik  sprzętu  ratowniczego  to  ratownik 

lub były ratownik

-        ma staż ratowniczy min. 5 lat
-        wykształcenie minimum zawodowe techniczne
-  ukończony  z  wynikiem  pozytywnym  kurs  dla 

kandydatów 

na 

mechaników 

sprzętu 

ratowniczego

 mechaników  sprzętu  ratowniczego  wyznacza 

KRZG na wniosek kierownika KSRG

 KSRG  wyznacza  pierwszego  mechanika  – 

sprawuje 

on 

nadzór 

nad 

pozostałymi 

mechanikami 

 Mechanicy rezerwowi (min. 2) muszą pracować 

co  najmniej  5  dni  w  kwartale  z  pierwszym 
mechanikiem na pierwszej zmianie

          

Obowiązki  mechanika  sprzętu 

ratowniczego:

- 

utrzymywanie  w  gotowości  sprzętu  ratowniczego,  w   

szczególności aparatów oddechowych,

-     kontrola i konserwacja sprzętu, 
-     przedstawianie  1  x  m-c  KSRG  do  wglądu  i 

potwierdzenia  wszystkich  książek  ewidencyjno-

kontrolnych,

-    zapewnić,  aby  w  sali  aparatowej  znajdował  się 

wyłącznie sprawny sprzęt,

-  zgłaszanie  dyspozytorowi  ruchu  miejsca  pracy 

zastępu ratowniczego,

-    ułożenie  kart wezwań ratowników wg zatrudnienia,
-    sprawdzanie  łączności  z  zastępem  ratowniczym  co 

najmniej 2 x zmianę,

-  wpisywanie  do  dziennika  KSRG  nazwisk 

ratowników,  numerów  aparatów  tlenowych, 
miejsca pracy ratowników oraz zadań

-    wydawanie  z  sali  aparatowej  aparatów 

tlenowych  roboczych  i  ewakuacyjnych  (tylko 
na polecenie kierownika KSRG lub kierownika 
akcji)

-   mechanikowi 

zabrania  się  dokonywania 

napraw 

lub 

regulacji 

podzespołów 

w 

aparatach  tlenowych  i  powietrznych,  które 
zastrzeżone są dla producenta

 Obowiązki kierownika KSRG:

-      kierowanie kopalnianą drużyną ratowniczą
-   zapewnienie 

odpowiedniego 

wyposażenia 

i 

wyszkolenia   drużyny ratowniczej

-    dbanie  o  stałą  gotowość  drużyny  ratowniczej, 

odpowiedni 

stan 

pomieszczeń, 

właściwe 

zatrudnianie  zastępów  ratowników  i  sprawność 
sprzętu

-  

wg. 

Harmonogramu 

prowadzi 

ćwiczenia 

ratowników, szkolenie i badanie lekarskie

-     kontrola  prac  mechaników  sprzętu  ratowniczego, 

nadzór 

nad 

punktem 

wydawania 

aparatów 

ucieczkowych, pochłaniaczy oraz szkolenia załogi w 
ich użytkowaniu

-  

 

kontrola 1 x m-c aparatów oddechowych roboczych 

i 

pozostałego 

sprzętu 

ratowniczego 

oraz 

przedstawianie wyników tej kontroli KRZ 1 x kwartał

-   prowadzenie  ścisłej  ewidencji  członków  drużyny 

ratowniczej  (badania,  ćwiczenia,  dyżury,  akcje, 
pogotowia)

-     prowadzenie ewidencji szkoleń nieratowników
-     dbanie o bezpieczeństwo przy przetłaczaniu tlenu i 

innych gazów

 

 

4. ZADANIA RATOWNICTWA 

GÓRNICZEGO

 Podstawowym 

zadaniem 

służb 

ratownictwa  jest  niesienie  pomocy  w 
razie zagrożenia życia lub mienia

 

 

Jednostka ratownictwa – 

to podmiot 

trudniący  się  zawodowo  ratownictwem 
górniczym

-    organizuje  i  prowadzi  kursy  z  zakresu 

ratownictwa górniczego

-  przeprowadza 

ćwiczenia 

z 

zakresu 

ratownictwa górniczego

- przeprowadza 

badania 

lekarskie 

ratowników górniczych

-     bada i opiniuje sprzęt ratowniczy
-    wykonuje 

specjalistyczne 

analizy 

chemiczne prób powietrza i gazów

 

 

 CSRG  jest  jednoosobową  spółką  skarbu 

Państwa – zadania swe wykonuje  poprzez:

-      górnicze pogotowia ratownicze w OSRG
-      służby specjalistyczne
 działalność CSRG – to działalność:
-      interwencyjna (zagrożenie życia lub mienia)
-      prewencyjna i usługowa (profilaktyka)
-  szkoleniowa (kierownicy akcji, baz, kierownicy 

      kopalń,    lekarze,  kierownicy  drużyny 

ratowniczej)

-      konsultingowa
-      współpraca z zagranicą
-      zabezpieczenie medyczne

 

 

 CSRG utrzymuje następujące pogotowie:

-        pomiarowe
-        do inertyzacji powietrza kopalnianego
-        pożarowo-pianowe
-        zawałowo-wiertnicze
-        wodne
-        przewoźnych wyciągów awaryjnych
 OSRG  Bytom  –  dyżurują  pożarowe  zastępy 

ratownicze 

(oddelegowani 

z 

kopalni 

ratownicy i pracownicy CSRG). 

 W OSRG pozostałych – dyżury 2 tyg. pełnią 

ratownicy  z  kopalń  (2  zastępy  +  kierownik 

+ mechanik aparatowy).

 

 

 OSRG prowadzi:
   - kursy dla kandydatów na ratowników i  

mechaników sprzętu ratowniczego
-  kursy 

okresowe 

dla 

ratowników, 

mechaników,  osób dozoru – nie rat.
- ćwiczenia ratownicze z członkami drużyn 

ratowniczych zakładu górniczego

- 

ćwiczenia  dla  nowo  wyszkolonych 

kierowników  akcji ratowniczych
-   seminaria dla zastępowych

 

 

5. PLAN RATOWNICTWA

 Plan  ratownictwa  to  dokument  zawierający 

informacje  dotyczące  organizacji  i  sposobu 

działania  służb  ratownictwa  w  zakładzie  oraz 

służb  współpracujących  w  czasie  prowadzonej 

przez ten zakład akcji ratowniczej

 Plan ratownictwa zawiera m.in.:
-     adresy, 

nr 

telefonu, 

nazwy 

jednostek 

organizacyjnych  i  osób  w  miejscu  pracy  i  w 

miejscu zamieszkania

-     wykaz 

osób 

kierownictwa 

i 

dozoru 

przewidzianych 

do 

pełnienia 

funkcji 

kierowniczych w czasie akcji

 

 

-  opis  organizacji  służby  ratownictwa  górniczego  w 

zakładzie

-   wykaz 

sprzętu, 

urządzeń 

i 

materiałów 

stanowiących wyposażenie KSRG

-      organizację pomocy medycznej w czasie akcji 
-   wykaz  jednostek  przewidzianych  do  udzielenia 

zakładowi specjalistycznej pomocy

-     plan wzajemnej pomocy zakładów górniczych
-  integralną  część  „planu  ratownictwa”  stanowi 

„plan akcji przeciwpożarowej”

-     „plan akcji przeciwpożarowej” zawiera m.in.
-     mapy  pokładowe  i  poziomowe,  z  naniesioną 

wentylacją

-         instrukcje  wycofywania  załogi  z  zagrożonego 

rejonu

     

 

 

II. ZAGROŻENIA 

WYSTĘPUJĄCE W 

GÓRNICTWIE

 

 

1. ZAGROŻENIA GAZOWE

 Skład atmosfery:
Azot (N

2

) –  ok. 79,0%   (ok. 79%wydech)

Tlen (O

2

) –  ok.20,96% (ok. 17% wydech)

Dwutlenek węgla (CO

2

)    ok. 0,04%  (ok. 4%)

        100%

    100%

       Dopuszczalne zawartości gazów w powietrzu 

kopalnianym

         tlen – min. 19%
        metan – max:

-        0,75% w szybie wydech.
-        1,0% w rej. prądzie pow.
-        1,5% w rej. prądzie pow. z met. aut.

 

 

 Podział gazów kopalnianych
-     konieczne do życia – O

2

-          obojętne  –  N

2

,  CH

4

,  H

2

,  C

2

H

4

,  gazy 

szlachetne

-     duszące – CO

2

-     trujące – CO, H

2

S, SO

2

, NO, NO

2

 

 

Własności fizyko-chemiczne gazów

 

 

 

 Przyczyny  występowania  gazów  w 

powietrzu kopalnianym:

- CO2  –  w  procesie  karbonizacji  substancji     

organicznych,  utlenianie,  rozpuszczony  w 
wodzie, roboty strzałowe

-    N

2

  –  z  węgla  i  skał,  roboty  strzałowe, 

praca 

silników 

spalinowych, 

rozkład 

substancji organicznych

-  CO  –  roboty  strzelnicze,  pożary,  wybuch 

metanu, wybuch pyłu węglowego

- 

    NO, 

NO

2

 

– 

roboty 

strzałowe 

(nitrogliceryna)

 

 

-  SO

2

  –  pożary  kopalniane  (piryt),  strzelanie  MW 

zawierającym siarkę, skały

-  H

2

S  –  skały  (pokłady  soli  kamiennej),  rozkład 

substancji 

organicznych, 

pożary, 

rozkład 

materiałów wybuchowych

-    H

2

  –  skały  (sole  potasowe),  węgiel  nisko 

uwęglony, ładownie akumulatorów, pożary (C + 

2H

2

O = CO

2 

+ 2H

2 

- 117,15KJ/mol  (w temp. 400 

- 700°C), powyżej 1200°C => C + H

2

O = CO + 

H

2 

- 71,5KJ/mol

-   CH

4

 – skały węglowe (stan wolny lub związany 

z węglem), pożar 

   CO

2

 + 4H

2

 = CH

4

 + 2 H

2

O + 162,62 KJ/mol

   CO + 3H

2

 = CH

4

 + H

2

O + 206,2 KJ/mol

   C + 2H

2

 = CH

4

 + 87,4 KJ/mol

 

 

2. POŻARY PODZIEMNE

 Definicja  pożaru  –  to  wystąpienie  otwartego 

ognia, żarzącej się substancji lub utrzymywanie 

się  w  powietrzu  kopalnianym  dymów,  lub 

stężenia  CO  powyżej  0,0026%,  jeśli  objawy  te 

nie pochodzą od procesów technologicznych

 warunkiem rozwoju pożaru jest:
-        obecność materiału palnego
-        dostateczna ilość tlenu
-        wysoka temperatura
 pożary dzielimy na:
-        egzogeniczne
-        endogeniczne

 

 

      Wczesne wykrywanie pożarów
       
         wskaźnik przyrostu CO 

(ΔCO = CO – CO [%])

        wylot

           wlot

        wskaźnik Grahama – G

  
    
(CO,  N

2

,  O

2

  –  stacja  wylotowa,  gdy     

CO>0,0026%, to G ≥ 0,03)

     

2

2

265

,

0

O

N

CO

G





 

 

          

wskaźnik ubytku tlenu:

              (O’

2

, N’

2

 – wylot)

         

            wskaźnik przyrostu CO

2

ΔCO

2

 = CO’

2

 – CO

2

 [%])

       (CO

2

’ – wylot)           

      
           CO-metria

[%]

'

'

2

2

2

2

2

O

N

N

O

O









 

 

 Poszukiwanie ogniska pożaru

-     w  prądzie  wznoszącym  –  w  bocznicy,  do 

której   kierują się dymy prądu odwróconego
-   w prądzie schodzącym – w bocznicy, z której 

 

wypływają dymy prądu odwróconego

 Oddymianie kopalni
 Zwalczanie pożarów

-    aktywne ( gaśnica, woda, piana)
-    pasywne (tamy: tymczasowe, ostateczne)

 Wyposażenie 

tam 

pożarowych 

(rurki 

pomiarowe,  rura  wodna,  przełazy,  rury 

podsadzkowe)

 Profilaktyka  pożarowa  (roboty  spawalnicze, 

kable, rozdzielnie, olej itp.)

 

 

3. ZAGROŻENIA WYBUCHOWE

 wybuch  to  szybkie  przejście  układu  z 

jednego  stanu  w  inny  z  wyzwoleniem 
znacznej  energii  i  powstaniem  fali 
uderzeniowej (w górnictwie do 1 MPa)

 

 

  Diagram COWARDA

Stały trójkąt wybuchowości i możliwe kierunki przemieszczania się 
pkt."P"

 

 

Strzałki  na  w  diagramie  obrazują  kierunki  zmian 

położenia  punktu  P  w  zależności  od  dopływu  gazów 

obojętnych (a), powietrza (b), gazów palnych (c).

Poszczególne 

obszary 

zaznaczone 

na 

diagramie 

oznaczają:



odcinek  AB  –  proste  mieszaniny  gazów  palnych  i 

powietrza,



obszar 

powyżej 

AB 

– 

mieszaniny 

sztuczne 

(wzbogacone w tlen),



obszar  OAS

o

  mieszaniny  niewybuchowe  z  powodu 

nadmiaru gazów obojętnych,



obszar  ADS  –  mieszaniny  niewybuchowe  z  powodu 

nadmiaru powietrza,



obszar DGS  – mieszaniny wybuchowe,



obszar  SGBS

o  – 

mieszaniny  niewybuchowe  z  powodu 

nadmiaru gazów palnych .

 

 

 Zagrożenia wybuchowe pyłem węglowym 

(50-1000g/m³)

·     pył węglowy to 1x1mm
·  pokład  węgla  zagrożony  wybuchem  pyłu       

węglowego  -  >  10%  części  lotnych  w 
bezwodnej i bezpopiołowej substancji

·    pył  węglowy  pochodzący  z  pokładu 

zagrożonego jest bezpieczny jeśli zawiera:

-       70%  części  niepalnych  w  polach 

niemetanowych

-       80%  części  niepalnych  w  polach 

metanowych

-  wodę  wolną  w  ilości  uniemożliwiającej 

przenoszenie wybuchu

 

 

 Podział pokładów węgla
·      klasa A zagrożenia 
-        nie występuje niebezpieczny pył węglowy lub
-      w  strefie  zagrożenia  nie  ma  odcinków 

dłuższych niż 30m

·      klasa B
-        występuje niebezpieczny pył węglowy
-        w strefie zagrożenia są odcinki dłuższe niż 30

   Zabezpieczenia  przed  wybuchem  pyłu 

węglowego

-        strefa przypadkowa (10m)
-        strefa opylania
-        zapory przeciwwybuchowe

 

 

4. ZAGROŻENIE WYRZUTAMI 

GAZÓW I SKAŁ



Zagrożenie  wyrzutami  gazów  i  skał 

oznacza 

naturalną 

skłonność 

do 

występowania  zjawisk  w  postaci  wyrzutów 

gazów  i  skał  lub  nagłego  wypływu  gazów  z 

górotworu do wyrobiska górniczego



wyrzut  gazów  i  skał  oznacza  dynamiczne 

przemieszczenie  rozkruszonych  skał  lub 

węgla z calizny do wyrobisk górniczych przez 

energię gazów wydzielonych z górotworu



nagły wypływ gazów – oznacza przebiegające 

w  krótkim  czasie  intensywne  wydzielanie 

gazów z górotworu

 

 

Kategorie zagrożenia wyrzutami gazów i skał:
 Dwie  kategorie  w  zakładach  Górnośląskiego 

Zagłębia Węglowego

-        I kat. – pokłady skłonne do wyrzutów metanu i skał
-        II kat. – pokłady zagrożone wyrzutami gazów i skał
 Trzy kategorie w kopalniach soli:
-    I kat. – nie wystąpiły wyrzuty, ale wystąpił co najmniej 

jeden  nagły  wypływ  gazów  lub  stwierdzono  swobodny 

wypływ gazów, ale budowa złoża i stosunki gazowe nie 

zostały  wystarczająco  rozeznane  za  pomocą  robót 

górniczych

-     II kat. – stwierdzono co najmniej jeden wyrzut gazów 

i skał powodujących wyrzut do 10 ton masy skalnej

-   III kat. – nastąpił chociażby jeden wyrzut gazów i skał 

powodujący wyrzucenie więcej niż 10 ton skały

 

 

 Zwalczanie zagrożeń wyrzutowych

-    metody 

aktywne 

(odprężanie 

pokładów, 

strzelanie, 

rozwiercanie, 

nawadnianie, inne)

- metody 

bierne 

(prowokowane 

zwiększonymi ładunkami MW)

 

 

5. ZAGROŻENIA TĄPIENIAMI I 

ZAWAŁAMI

 Zagrożenie  tąpaniami  –  oznacza  możliwość 

gwałtownego  zniszczenia  struktury  skał  wokół 

wyrobiska 

górniczego 

z 

równoczesnym 

dynamicznym  ich  przemieszczeniem  do  tego 

wyrobiska

 Zawał  –  to  niezamierzone  grawitacyjne 

przemieszczenie się skał do wyrobiska ze stropu 

lub z ociasów w stopniu uniemożliwiającym jego 

normalne funkcjonowanie

 Wstrząs  górotworu  –  oznacza  wyładowanie 

energii sprężystej nagromadzonej w górotworze 

objawiające 

się 

drganiami 

górotworu 

i 

zjawiskami akustycznymi

 

 

 Odprężenie  górotworu  –  jak  wyżej  oraz 

spękaniem 

skał 

wokół 

wyrobiska, 

przemieszczeniem  skał  do  wyrobiska  lecz  w 
stopniu 

nie 

zmniejszającym 

jego 

funkcjonalności

 Ocena stanu zagrożenia tąpaniami
-        metoda rozpoznania górniczego
-        metoda sejsmologii górniczej
-        metoda sejsmoakustyczna
-        metoda wierceń małośrednicowych
-    inne metody pozytywnie zaopiniowane przez 

zespół ds. tąpań

 

 

6. ZAGROŻENIA WODNE

 Zagrożenie wodne oznacza możliwość wdarcia 

się  lub  niekontrolowanego  dopływu  wody 

(solanki, ługów) albo wody z luźnym materiałem 

do  wyrobisk  górniczych  oraz  do  strefy  spękań 

wokół 

tych 

wyrobisk, 

stwarzając 

niebezpieczeństwo 

dla 

ruchu 

zakładu 

górniczego lub jego pracowników

 Zwalczanie 

zagrożeń 

wodnych 

w 

kopalniach:

-  ochrona 

przez 

wdarciem 

się 

wody 

(odpowiedniej grubości półki skalne)

-      komory pomp
-      tamy wodne

 

 

7. ZAGROŻENIA 

ENERGOMASZYNOWE



Awarie  energomaszynowe  mogą  zagrozić 

załodze np.:

-     uszkodzenie kabli w szybie
- uszkodzenie  rurociągów  i  pomp  głównego 

odwadniania

-     uszkodzenie zbrojenia szybu
-     zawały w szybach
-     zerwanie liny wyciągu szybowego
-     uszkodzenie sieci odmetanowienia
-     awaria 

wentylatora 

głównego 

przewietrzania

 

 

8. ZAGROŻENIE 

MIKROKLIMATEM

 Bilans 

cieplny 

człowieka 

(promieniowanie, konwekcja, parowanie)

 Komfort  pracy  to  taki  układ  temperatury, 

wilgotności 

powietrza 

i 

prędkości 

przepływu 

powietrza, 

w 

którym 

samopoczucie człowieka jest najlepsze

 Profilaktyka (dla ratowników)
-     zasłony wodne
-     kamizelki chłodzące
-   schładzanie  powietrza  oddechowego  w 

aparatach tlenowych

 

 

9. ZAGROŻENIA SKOJARZONE

 Zagrożenia 

skojarzone 

– 

to 

wystąpienie  równocześnie  co  najmniej 
dwóch 

zagrożeń 

wzajemnie 

oddziaływujących 

na 

siebie 

(np. 

tąpnięcie – metan – pożar)

 

 

Schemat możliwych zdarzeń w następstwie 

tąpnięcia

 

 

 

TEMAT 2

 

 

ORGANIZACJA I 

PROWADZENIE AKCJI 

RATOWNICZYCH

 

 

OBOWIĄZKI UCZESTNIKÓW 

AKCJI RATOWNICZEJ

 Akcja ratownicza to wszelkie prace związane z 

niesieniem  pomocy  w  razie  zagrożenia  zdrowia 

lub  życia  ludzkiego,  zagrożenia  bezpieczeństwa 

publicznego,  a  także  mienia  zakładu  na  skutek 

pożaru, wybuchu, wyrzutu gazów i skał, wdarcia 

się  wody  itp.,  a  ponadto  prowadzenia  przez 

ratowników prac w atmosferze nie nadającej się 

do oddychania (np. otwieranie pola pożarowego)

 Akcja  ratownicza  powinna  być  prowadzona 

zgodnie 

z 

„Planem 

ratownictwa” 

oraz 

obowiązującymi przepisami,

 

 

 Ogólne  zasady  prowadzenia  akcji 

ratowniczej obejmują:

• określenie rodzaju i zakresu zagrożenia
• ustalenie planu akcji ratowniczej
• powołanie sztabu akcji
• wyznaczenie  miejsca  bazy  ratowniczej 

(lub baz), jej kierownika i wyposażenia

• wyznaczenie kierownika akcji na dole

 

 

  Obowiązki dyspozytora ruchu:

• powiadomić  o  niebezpieczeństwie  osobę 

dozoru  ruchu  odpowiedzialną  za  zmianę  oraz 

osobę  dozoru  przebywającą  najbliżej  miejsca 

zagrożenia  i  skierować  ją  do  miejsca 

zagrożenia

• powiadomić o niebezpieczeństwie zagrożonych 

ludzi i wycofać ich z miejsca zagrożenia

• skierować do akcji dyżurne zastępy ratownicze
• powiadomić  o  zagrożeniu  kierownika  ruchy 

zakładu 

górniczego, 

kopalnianą 

stację 

ratownictwa górniczego oraz osoby i instytucje 

wg „Planu ratownictwa”

 

 

 Obowiązki kierownika akcji ratowniczej:

• kieruje całością akcji ratowniczej
• powołuje sztab akcji
• wyznacza  kierownika  akcji  na  dole  i  kierownika 

bazy

• wyznacza strefę zagrożenia i sposób zabezpieczenia 

dojść do nich

• wyznacza zadania dla zastępów ratowniczych, 
• kierownik  akcji  może  odstąpić  od  obowiązujących 

przepisów, zwłaszcza w okresie ratowania ludzi

• określa  stopień  zagrożenia  dla  pozostałej  części 

zakładu

• ustala plan likwidacji zagrożenia
• dopilnowuje  prowadzenie  dokumentacji  akcji 

ratowniczej

 

 

 Sztab akcji – to zespół ludzi powołanych 

przez  Kierownika  akcji  jako  doradców 
oraz 

nadzorujących 

wykonawstwo 

poleceń i ustaleń kierownika akcji

• członkami  sztabu  są  główni  inżynierowie 

kopalni oraz eksperci spoza kopalni

• obowiązkiem 

członków 

sztabu 

jest 

śledzenie  przebiegu  akcji  ratowniczej, 
analizowanie  sytuacji  i  przygotowywanie 
projektów likwidacji zagrożenia

 

 

 Kierownik akcji na dole – jest jedyną osobą 

uprawnioną  do  wydawania  poleceń  w 

sprawach  akcji  na  dole  kopalni,  obowiązany 

jest do:

• realizacji poleceń kierownika akcji całości
• ścisłej  współpracy  z  kierownikiem  bazy  na 

dole

• określania zadań dla zastępców ratowniczych 

biorących udział w akcji

• przyjmowania  meldunków  o  sytuacji  od 

zastępów ratowniczych

• przekazywania  meldunków  o  przebiegu  akcji 

kierownikowi całości akcji

 

 

 Kierownik bazy ratowniczej
• Baza,  to  miejsce  wyznaczone  przez 

kierownika  akcji  –  służy  do  zgrupowania 

środków i sił niezbędnych  do bezpiecznego 

prowadzenia akcji ratowniczej

• jeśli  akcja  prowadzona  jest  z  kilku  miejsc, 

wtedy  jest  kilka  baz,  ale  jedna  jest  bazą 

główną (inne – pomocnicze)

• lokalizacja bazy:
-      poza strefą zagrożenia
-      w ustabilizowanym prądzie powietrza
-        odpowiednie  pomieszczenia  dla  ludzi  i 

sprzętu

 

 

• Podbaza – to wysunięty w kierunku miejsca akcji 

przyczółek – musi mieć stałą łączność z bazą

• w bazie powinny być przygotowane miejsca do:
-     wypoczynku i oczekiwania ratowników
-     pracy mechanika aparatowego
-     pracy lekarza
-     pracy  kierownika  akcji  na  dole  i  kierownika 

bazy

-     składowania sprzętu do akcji i po akcji
-  baza  musi  mieć  stałą  łączność  z  kierownikiem 

całości akcji i zastępami w akcji

-     wyposażenie  bazy  –  sprzęt  i  urządzenia 

niezbędne do prowadzenia akcji

-   obsadę  bazy  i  jej  wyposażenie  ustala  kierownik 

akcji po konsultacji ze sztabem

 

 

 Kierownik  bazy  zobowiązany  jest  w 

szczególności:

• zadbać 

o 

właściwe 

zorganizowanie, 

wyposażenie i funkcjonowanie bazy

• dopilnować 

właściwego 

wyposażenia 

ratowników udających się do akcji

• dopilnować 

właściwego 

przeprowadzenia 

kontroli  sprzętu  stanowiącego  wyposażenie 

zastępu 

• dopilnować  badań  lekarskich  ratowników 

udających się do trudnych klimatycznie miejsc

• ewidencjonować  osoby  przybywające  do  bazy, 

będące w akcji, opuszczające bazę

• dokumentować przebieg akcji ratowniczej

 

 

 Obowiązki  zastępowego  w  czasie  akcji  to 

w szczególności:

• wyznaczenie swego zastępcy
• dopilnowanie 

kontroli 

aparatów 

przez 

ratowników podległego mu zastępu

• ustalenie miejsca nałożenia masek
• wykonanie 

czynności 

kontrolnych 

przewidzianych  dla  zastępowego  po  nałożeniu 

masek

• pobranie z bazy niezbędnego sprzętu
• dokonywanie  okresowej  (co  15  minut)  kontroli 

zapasu tlenu w aparatach ratowniczych

• przeprowadzenie 

ponownej 

kontroli 

w 

szczególności  nałożenia  masek  po  przejściu 

trudnego odcinka

 

 

• przeprowadzenie  ponownej  kontroli  w 

szczególności  nałożenia  masek  po  przejściu 

trudnego odcinka

• dopilnowanie  połączenia  linką  ratowników 

zastępu przy słabej widoczności

• organizacja pracy zastępu
• utrzymanie łączności z bazą
• kontrola składu powietrza
• obserwacja,  ocena  sytuacji  i  składanie 

meldunków kierownikowi bazy

• czuwanie nad pracą zastępu
• wycofanie  zastępu  w  przypadku  wzrostu 

zagrożenia lub zasłabnięcia ratownika

 

 

 Obowiązki  ratownika  górniczego  to  w 

szczególności

• przeprowadzenie 

kontroli 

swego 

aparatu 

oddechowego

• pobranie z bazy przydzielonego sprzętu
• uważne  obserwowanie  miejsca  pracy  i  innych 

ratowników

• zgłoszenie 

zastępowemu 

użycia 

zaworu 

dodawczego, 

uszkodzenia 

aparatu, 

złego 

samopoczucia

• ratownikowi nie wolno:
-       samowolnie oddalać się od zastępu
-         zdjąć  ani  zerwać  maski  gdy  przebywa  w 

atmosferze nie zdatnej do oddychania

-      zdjąć maski bez polecenia zastępowego

 

 

 Postępowanie 

w 

razie 

wypadku 

ratownika w aparacie:

• powiadomić o wypadku kierownika bazy
• wycofać zastęp z akcji
• dodawać  tlenu  ratownikowi  zaworem 

dodawczym lub urządzeniem UPT-1

• po  wyprowadzeniu  ratownika  ze  strefy 

zagrożenia:

-   zdjąć maskę poszkodowanemu
-   odczytać wskazanie manometru
-   zamknąć zawór butli tlenowej
-   oddać 

poszkodowanego 

pod 

opiekę 

lekarza

 

 

• kierownik  bazy  zabezpiecza  aparat 

tlenowy 

poszkodowanego 

wraz 

z 

przykręcona  maską  i  przekazuje  go  do 
KSRG

• aparat  tlenowy  z  KSRG  wraz  z  trzema 

pochłaniaczami tej samej serii powinien 
być 

przekazany 

specjalistycznej 

jednostce  do  zbadania  (do  tego  czasu 
jest w zamkniętym pomieszczeniu) 

 

 

Zastęp 

ratowniczy 

powinien 

wycofać się do bazy, gdy nastąpi:

• przerwanie łączności z bazą
• zasłabnięcie lub wypadek ratownika
• obniżenie  się  ciśnienia  tlenu  w  butli 

aparatu  poniżej  wartości  niezbędnej  na 
powrót (2 x X + 1,0 Mpa)

• niewłaściwe działanie aparatu tlenowego
• zerwanie maski przez ratownika
• upływ 

czasu 

przewidziany 

przez 

kierownika akcji lub lekarza

 

 

• zmiana 

warunków 

(atmosfera 

wybuchowa)

• wykonanie zadania
• otrzymanie  z  bazy  polecenia  do 

wycofania się

• zrost  temperatury  o  3°C  w  czasie  akcji 

w trudnych warunkach klimatycznych

• przekroczenie 

tętna 

140/min. 

u 

któregoś z ratowników

 

 

 Wyposażenie  zastępu  udającego  się 

do akcji (ubezpiecza go zastęp w bazie):

• tlenowe  aparaty  oddechowe  tego  samego 

typu

• lampa ratownicza
• zapasowa butla z tlenem, 2l, 20Mpa
• UTP-1 (kisling)
• przyrządy pomiarowe
• komplet  kluczy  do  używanego  typu 

aparatu oddechowego

• urządzenia do łączności z bazą
• inny sprzęt wg potrzeb (np. do ewakuacji 

poszkodowanych)

 

 

 Obowiązki  kierownika  KSRG  to  w 

szczególności

• zapewnienie odpowiedniej ilości właściwego 

sprzętu do prowadzenia akcji

• zapewnienie  odpowiedniej  liczby  zastępów 

ratowniczych o odpowiednich kwalifikacjach

• prowadzenie 

ewidencji 

ratowników 

biorących  udział  w  akcji  (zastępy  własne  i 
obce)

• zapewnienie  właściwej  obsady  mechaników 

sprzętu  ratowniczego  w  KSRG  i  w  bazie 
ratowniczej

 

 

 Obowiązki 

mechanika 

sprzętu 

ratowniczego, to w szczególności:

• zawiadamia dyspozytora o zagrożeniu
• mobilizuje  drużynę  ratowniczą  wg  „Planu 

ratownictwa”

• wydaje  aparaty  oddechowe  na  polecenie 

kierownika akcji lub kierownika KSRG

• realizuje 

obowiązki 

zwykłe 

mechanika 

aparatowego (dba o sprawność sprzętu)

• w czasie używania aparatów jeden z mechaników 

przebywa w bazie ratowniczej, wtedy

– przygotowuje aparaty do ponownego użycia
– dokonuje drobnych napraw sprzętu ratowniczego
– utrzymuje pozostały sprzęt w sprawności

 

 

 Zabezpieczenie 

medyczne 

akcji 

ratowniczej  jest  wymagane  jeśli  akcja 
dotyczy:

• ratowania 

zagrożonych 

lub 

poszkodowanych osób

• pracy 

ratowników 

w 

trudnych 

warunkach klimatycznych

• pracy 

ratowników 

w 

atmosferze 

niezdatnej do oddychania

 

 

 Strefa  zagrożenia  –  to  wyrobiska,  w 

których  przejawiają  się  lub  mogą  się 

przejawiać 

skutki 

niebezpiecznego 

zdarzenia 

zagrażające 

bezpieczeństwu 

ludzi  lub  ruchowi  zakładu  (dymy,  stężenia 

gazów itp.)

 przy  ustalaniu  strefy  zagrożenia  należy 

uwzględnić  ewentualne  skutki  wybuchu 

gazów pożarowych, metanu itp.

 pomiędzy strefą zagrożenia i bazą musi być 

zabudowana zapora przeciwwybuchowa

 ze  strefy  zagrożenia  pożarowego  należy 

wycofać  wszystkich  ludzi  nie  biorących 

udziału w akcji ratowniczej

 

 

 Akcje  ratownicze  –  pożarowe  to  akcje 

mające na celu:

• likwidację pożaru
• ograniczenie rozwoju pożaru
• otamowanie wyrobisk objętych pożarem
• zacieśnienie lub likwidacja pola pożarowego
• usuwanie  skutków  pożaru  powstałego  po 

wybuchu metanu lub pyłu węglowego

 W akcji pożarowej występują zwykle dwie 

fazy:

•    aktywne gaszenie pożaru
•    izolacja pola pożarowego

 

 

 Akcje  ratownicze  prowadzone  w  trudnych 

warunkach 

mikroklimatu 

podlegają 

szczególnym rygorom. Jeśli:

• temperatura  sucha  >  22°C,  wilgotność 

względna  >50%  (ubrania  ognioochronne), 
lub

• temperatura  sucha  >30°C,  wilgotność 

wzgl. >50% (ubrania lekkie)

        to  akcje  należy  traktować  jako  akcje 

prowadzone 

w 

trudnych 

warunkach 

mikroklimatu

 

 

 Zastępowy  na  bieżąco  mierzy  temperaturę 

na  wysokości  twarzy  –  jeśli  wzrośnie 

powyżej 3°C – zastęp należy wycofać

 zastępowy poleca wykonywać pomiar tętna 

– 140/min. to wartość graniczna

 ubezpieczenie zastępu w akcji prowadzonej 

w  trudnych  warunkach  mikroklimatu 

stanowią dwa zastępy w bazie

 akcję  ratowniczą  można  prowadzić  bez 

środków  klimatycznych,  jeśli  temperatura 

sucha  nie  przekracza  35°C,  a  wilgotność 

względna  60%  (odstępstwo  –  ratowanie 

ludzi)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Akcje  ratownicze  wodne  –  to  akcje 

związane z usuwaniem skutków wdarcia się 

wody,  lub  wody  z  luźnym  materiałem 

skalnym do wyrobiska

• wypompowanie wody z zalanych wyrobisk
• rekonstrukcję  wyrobisk  objętych  skutkami 

wdarcia się wody

• wykonanie wyrobisk ratunkowych
• wykonanie 

wierceń 

ratowniczych 

z 

powierzchni  lub  z  sąsiednich  wyrobisk 

dołowych do miejsca przebywania ludzi

• zastosowanie 

techniki 

nurkowej 

z 

wykorzystaniem zastępów specjalistycznych

 

 

 Zastępy  nurkowe  zatrudniane  są  w 

szczególności do:

• poszukiwania 

w 

zatopionych 

wyrobiskach  ludzi  i  nawiązywania  z 
nimi kontaktu

• wyprowadzania 

ludzi 

odciętych 

z 

zastosowaniem ewakuacji podwodnej

• dostarczania 

żywności 

ludziom 

odciętym 

do 

czasu 

umożliwienia 

ewakuacji

 

 

 Zastępy nurkowe tworzą:

• zastępowy 

– 

odpowiedzialny 

za 

wykonanie zadania

• chronometrażysta 

(zastępca 

zastępowego)  utrzymuje  stałą  łączność 

telefoniczną z nurkiem operacyjnym

• nurek operacyjny
• nurek ubezpieczający
• sygnalista  –  nurek  utrzymujący  stałą 

łączność  z  nurkiem  operacyjnym  za 

pomocą liny asekuracyjno-sygnalizacyjnej

 

 

 Akcje 

ratownicze 

w 

przypadku 

zagrożenia  gazowego    polega  w 
szczególności na:

• zaalarmowania 

ludzi 

zagrożonych 

(telefony, sygnalizacja alarmowa, sygnały)

• samodzielnym  wycofaniu  się  ludzi  przy 

użyciu 

aparatów 

ucieczkowych, 

pochłaniaczy itp.

• wyprowadzeniu  załogi  przez  ratowników 

po  uprzednim  nałożeniu  poszkodowanym 
aparatów oddechowych

 

 



Akcje  ratownicze  w  przypadku  wyrzutu 
gazów i skał sprowadza się w szczególności 
do:

•

wyprowadzenia 

załogi 

(przeważnie 

samoratowanie)

•

penetracji  wyrobisk  zagrożonych  przez 
ratowników  przygotowanych  do  udzielenia 
pomocy poszkodowanym

•

przywrócenia 

prawidłowej 

wentylacji 

wyrobisk

•

przywrócenie  drożności  wyrobisk  objętych 
wyrzutem

 

 

 Akcje  ratownicze  po  wybuchu  gazów  lub 

pyłu węglowego sprowadzają się do:

• niesienia 

pomocy 

poszkodowanym 

głównie 

poprzez 

dostarczenie 

im 

aparatów ewakuacyjnych

• wytransportowania poszkodowanego
• likwidacji 

pożaru 

spowodowanego 

wybuchem

• usunięcia 

obwałów, 

zawałów 

i 

przywrócenia  wyrobiskom  ich  pierwotnej 
funkcji

 

 

  Akcje zawałowe prowadzone są w wyniku:
• zawału  na  skutek  oberwania  się  skał 

stropowych niedostatecznie podpartych

• zawału  na  skutek  tąpnięcia  i  zniszczenia 

obudowy i struktury skał

 działania ratownicze polegają na dotarciu do 

poszkodowanych i ich uwolnienia

 należy  ustalić  liczbę  i  miejsce  przebywania 

ludzi. W tym celu należy:

• przeprowadzić  wywiad  z  pracownikami 

zatrudnionymi w rejonie zawału

• określić  miejsca  ewentualnego  schronienia 

się załogi

• bezpośrednio poszukiwać zagrożone osoby

 

 

 Akcję  ratowniczą  należy  prowadzić  ze 

wszystkich 

możliwych 

kierunków 

zabezpieczając 

wyrobiska 

przed 

rozszerzeniem się zawału

 Drążyć  chodniki  ratunkowe  i  otwory 

wiertnicze ratunkowe

 Przez  cały  czas  prowadzenia  akcji 

ratunkowej  należy  podawać  do  zawału 

powietrze 

z 

rurociągu 

sprężonego 

powietrza lub za pomocą specjalnych sond

 Po  nawiązaniu  kontaktu  z  odciętymi 

ludźmi  należy  próbować  dostarczyć  im 

żywność i napoje oraz lekarstwa (rurociąg, 

pojemniki).

 

 

SPRZĘT STOSOWANY W 

RATOWNICTWIE GÓRNICZYM

Tablica nr 5: Podział sprzętu ratowniczego według zagrożeń i  

przeznaczenia

 

 

 

 

 

 

 Sprzęt  ochronny  dróg  oddechowych 

dzielimy na:

•      filtrujący
•      izolujący
 podział  sprzętu  ochronnego  pokazano 

na tablicy  nr 6

 

 

 

 

 Sprzęt  filtrujący  korzysta  z  powietrza  z 

otoczenia, oczyszczając je ze szkodliwych 

gazów, par i pyłów (POG-8, POG-10)

 POG-8, 10, chroni gdy w powietrzu jest:
•      CO <1%
•      O

2

 ≥ 17%

•      CO

2

 ≤ 2%

•      Aerozole ≤ 2 mg/m³ powietrza
•      Gazy toksyczne ≤ 0,05%
•      Czas ochronnego działania – 60 min.
 Sprzęt  ochronny  izolujący  –  to  aparaty 

oddechowe  izolujące  (nie  korzystają  z 

otaczającego powietrza)

 

 

Pochłaniacz typu POG – 8

 

 

 Sprzęt ochronny izolujący dzieli się na:
• aparaty  izolujące  o  otwartym  obiegu 

powietrza – nie stosowane w górnictwie

• aparaty  izolujące  o  zamkniętym  obiegu 

powietrza - stosowane

 

 Aparaty  tlenowe  izolujące  można  podzielić 

na:

• aparaty wielogodzinne, robocze (W-70)
• aparaty  jednogodzinne  ucieczkowe  (AU-9, 

SR-100 A i inne)

• aparaty  jednogodzinne  ewakuacyjne  (AU-

9E/1)

 Tlenowy  aparat  izolujący  roboczy  W-70 

pokazano na planszach 1 i 2

 

 

 

 

Plansza 1. Aparat tlenowy 

izolujący roboczy W-70

 

 

Schemat aparatu W-70

 

 

Schemat blokowy obiegu tlenu i 

powietrza w aparacie W-70

 

 

Plansza 2. Tlenowy aparat 

izolujący roboczy typu W-2000

 

 

Dane techniczne aparatu W-2000

 

 

Plansza 3. Tlenowy aparat 

izolujący roboczy typu BG-4EP

 

 

Dane techniczne aparatu BG-4EP

 

 

 Tlenowe 

aparaty 

ucieczkowe 

i 

ewakuacyjne

• aparaty  ucieczkowe  mają  ustnik  i 

ściskacz nosa

• aparaty  ewakuacyjne  mają  maskę 

twarzową z nagłowiem

 Aparatów 

ucieczkowych 

i 

ewakuacyjnych 

nie 

wolno 

wykorzystywać do innych celów

 

 

Tablica 7: Dane techniczne tlenowych 

aparatów ucieczkowych i 

ewakuacyjnych AU-9

 

 

Plansza 4.  Aparat tlenowy 

ucieczkowy i ewakuacyjny AU-9L

 

 

Legenda:  1. butla z tlenem sprężonym,  2. zawór butli,   3. 
manometr,   4.  zawór redukcyjny,   5. zawór bezpieczeństwa,   6. 
aparat płucny z dyszą stałego dawkowania,      7. worek oddechowy,    
8. pochłaniacz CO

2

,   9. Zawór upustowy,   10. Wąż oddechowy,   11. 

maska (w aparacie AU – 9E/1), ustnik i zacisk na nos (w aparacie AU 
– 9L),  12.  płuca użytkownika aparatu.

3

1

2

4

5

6

7

9

8

10

11

12

na 
zewnątrz

na 
zewnątrz

Ideowy schemat obiegu tlenu i powietrza 

w aparatach AU-9L i AU-9E/1

 

 

Plansza 5. Tlenowy aparat 

ucieczkowy SR-100A (RAT/4-60)

 

 

Tlenowy aparat 
ucieczkowy SR-
100A (RAT/4-60)

- konstrukcja i   
zasada działania

 

 

- czas ochronnego działania  - 

60 [min],

- wymiary (bez pasków nośnych):   

200x150x120 

[mm],

     

(210x150x110) [mm],

- masa -

ok. 2,9 [kg],

(3,1) [kg]*,

- zawartość CO

2

 na wdechu max. 2,5 [%],

- temperatura powietrza na wdechu 

max. 55 [˚C],

- podczas użytkowania ok. 45 [˚C],
-  czas  ochronnego  działania  przy  wyczekiwaniu  na 

pomoc 

do 5 [godz.],

- trwałość użytkowania 5 [lat],
- pojemność naboju (butli) tlenowego 

0,05 [dm

3

],

- ciśnienie tlenu w naboju

8 [MPa],

- objętość tlenu w naboju

8 [dm

3

].

Dane techniczne aparatu SR-

100A

 

 

Sposób użycia aparatu 

regeneracyjnego ucieczkowego

 

 

 

Plansza 6. Aparat regeneracyjny 

ucieczkowy OXY K 50S

 

 

- czas ochronnego działania  50 [min.],
- wymiary (bez pasków nośnych)

200x257x105 [mm]

- masa

ok. 3 [kg] (2,4 kg otwarty do użycia)

- zawartość CO

2

 na wdechu

 

< 1 [%],

- temperatura powietrza na wdechu

max. 

55 [˚C],

- pojemność worka oddechowego

6 [dm

3

],

- trwałość użytkowania

 

5 [lat],

- przydatność do użytkowania    

10 [lat],

Dane techniczne aparatu OXY K 

50S

 

 

Plansza 7. Aparat regeneracyjny 

ucieczkowy SR-60

 

 

- czas ochronnego działania   

60 [min.],

- wymiary (bez pasków nośnych)

      250x85x305 [mm],

- masa

      ok. 4,0 [kg],

- czas ochronnego działania
przy oczekiwaniu na pomoc              do 3 

[godz.],

- przydatność do użytkowania              10 [lat]

- po wprowadzeniu do eksploatacji  5 [lat]
- kontrola aparatu codzienna (zmianowa)

Dane techniczne aparatu SR-60

 

 

Plansza 8.  Aparat regeneracyjny 

ucieczkowy SZSS-1PV

 

 

-  czas  ochronnego  działania  podczas 

ucieczki      min. 50 [min.],

-  czas  ochronnego  działania  w  czasie 

spoczynku

 (wyczekiwanie na pomoc)     min. 150 

[min.],

- wymiary (bez pasków nośnych)

     

średnica 150 [mm],
     wysokość 262 [mm],

- masa

     ok. 3 [kg],

Dane techniczne aparatu SZSS-

1PV

 

 

Sprzęt kontrolno pomiarowy

 

• Tlenomierze

Dane techniczne niektórych typów tlenomierzy:

 

 

• Metanomierze

Do  pomiaru  stężenia  metanu  w  kopalniach 

stosowane są:

         

                  -

Metanomierze  interferencyjne, 

działające 

na 

zasadzie 

interferencji 

promieni  świetlnych  przenikających 

przez 

powietrze  czyste  znajdujące  się  w  komorach 
porównawczych i przez powietrze zawierające 
metan, 

znajdujące 

się 

w 

komorze 

pomiarowej,

       -

Metanomierze działające na zasadzie 

katalitycznego  spalania metanu. 

 

 

Metanomierz interferencyjny 
Ricken z pochłaniaczem CO

2

 

(widok ogólny)

 

 

   Metanomierz  M-1c

 

 

• Przyrządy do pomiaru stężenia innych gazów
Dzielimy na:
-  

jednogazowe

-   wielogazowe

Przedstawicielem 

przyrządów 

jednogazowych 

służących do pomiaru ditlenku węgla (CO

2

) jest np. 

aparat  firmy  „AUER”  o  nazwie 

„AUER  CO

2

”

,  zaś 

przedstawicielem  przyrządów  do  pomiaru  stężenia 

tlenku  węgla  (CO)  może  być  np.  aparat  o  nazwie 

„GFG-microCO”

  albo  analizator  osobisty  typu 

„OAG-CO”

.

Przyrządami  służącymi  do  wykrywania  i  pomiaru 

stężenia  kilku  gazów,  (a  więc  CO,  CO

2

  i  innych)  są 

np. 

MULTIWARN  II

, 

TRIPLE-PLUS

, 

TOX

  i  inne. 

Przyrządy  te  dodatkowo  mogą  oceniać,  również 

stopień  zagrożenia  wybuchowego  mieszaniny 

mierzonych gazów.

 

 

Przenośny analizator gazów PAC 
III firmy Dräger

 

 

 

Podręczny detektor gazu 
mikroPac firmy Dräger 

 

 

• Eksplozymetry

 

 

Eksplozymetry:  Pac  Ex  oraz  Ex  (zakres  pomiarowy  0-
100 DGW)

 

 

Wykrywacz gazów WG-2m

W  kopalni  często  zachodzi  potrzeba  mniej  dokładnego 

ale  za  to  szybkiego  wykonania  pomiaru  stężenia 
określonego  gazu.  Funkcję  tę  z  powodzeniem  pełnią 
od wielu już lat wykrywacz rurkowy gazów z pompką 
harmonijkową    WG-2M  oraz  wskaźniki  rurkowe, 
każda  do  innego  rodzaju  gazu  lub  innego  zakresu 
pomiarowego tego samego gazu.

 

 

Wskaźniki rurkowe

 

Pompka harmonijkowa 
ACCURO (do 
stosowania z 
wskaźnikiem 
rurkowym gazu)

 

Objętość zassania  
100 cm³
Masa    250g

 

 

Pobieranie próbek powietrza do 

analizy chemicznej w 

laboratorium

Próbki  powietrza  pobiera  się  do  specjalnych 

pojemników  wcześniej  przygotowanych  w 

Kopalnianej Stacji Ratownictwa Górniczego 

albo  w  laboratorium  kopalnianym.  W 

kopalniach 

używa 

się 

następujących 

pojemników:

→   pipet szklanych, 
→   pipet z tworzywa sztucznego,
→   pipet ciśnieniowych,
→   dętek gumowych,
→   worka Tedlara z gumową gruszką.

 

 

Pojemniki do poboru próbek gazowych 

1.Pipeta ze szkła
2.Pipeta z tworzywa sztucznego 
3.Pipeta  metalowa  wraz  z  pompką 
tłokową
4.Dętka gumowa
5.Worek Tedlara z gumową gruszką

  

 

 

Wykonywanie analiz chemicznych

W  czasie  akcji  pożarowej  bardzo  ważne  jest 

bieżące  informowanie  kierownika  akcji  o 
składzie chemicznym gazów pożarowych. Można 
uzyskać  te  informacje  wykonując  analizy 
chemiczne  urządzeniami  przystosowanymi  do 
pracy w wyrobiskach kopalnianych.

Zestaw chromatograficzny do analizy gazów (Schimadzu)

 

 

Mikrochromatograf 
P200

Zestaw chromatograficzny na stanowisku 
pomiarowym 

 

 

Przyrządy do pomiaru parametrów 

fizycznych powietrza

Do pomiaru temperatury w kopalni stosuje się: 
• termometry, mierzące temperaturę metoda kontaktową,
• pirmometry, mierzące temperaturę metoda bezstykową.

Termometr górniczy

Termohigrometry  CTH-02  i  CTH-
01/a

 

 

Pirometry: RPP-05/002G/G (1), PPG-500 (2)

Dane techniczne 
przyrządu PPG-500:

1. Zakres  
pomiarowy

-         0-
60ºC
-         0-
150ºC
-         0-
500ºC

2. Napięcie 
zasilania

-

   

      18V 

(baterie 
6F22

)

3. Odczyt

-    analogo
wy

4. Czas 
odpowiedzi

-

   

      1s

 

 

•

Pomiar wilgotności 
powietrza metodą 
psychometryczną: 

polega  na  pomiarze  temperatury 

powietrza równocześnie dwoma 
termometrami,  z  których  jeden 
jest  suchy,  drugi  zaś  wilgotny. 
Termometr  wilgotny  wskazuje 
temperaturę  powietrza  przy 
wilgotności  100  %.  Różnica 
temperatur 

wskazywanych 

przez 

termometr 

suchy 

i 

wilgotny  nazywana  jest  różnicą 
psychrometryczną, 

zaś 

wilgotność  względna  powietrza 
jest jej funkcją.

Psychrometr 
Assmanna 
1-       

termometr 

wilgotny
2-       

termometr 

suchy

 

 

• Pomiar prędkości powietrza. 
    Pomiar prędkości przepływu powietrza w 

wyrobiskach kopalnianych wykonywany jest 
przy użyciu anemometrów. Istnieje wiele typów 
anemometrów. Najbardziej rozpowszechnione 
są anemometry skrzydełkowe oraz czaszowe 

Anemometr 
skrzydełkowy 

 

 

Łączność w ratownictwie 

górniczym

Łączność przewodowa

Przykładem łączności przewodowej 
stosowanej w ratownictwie górniczym jest 
urządzenie  łączności ratowniczej UŁR – 2 

 

 

schemat ideowy urządzenia UŁR-2

 

 

Legenda:   AR – aparat ratowników 1,2,3
X  - szczypce (1,2,3,4) do wpięcia się do linii 

telefonicznej,

B – bęben (1,2,3) z rozwijaną linią telefoniczną,
AS - połączenie do aparatu sztabowego,
ARB- gniazdo końcówki aparatu ratownika AR, jako 

aparatu rozmówczego bazy,

AB – aparat bazowy,
KZ, KLP, KLZ – lampki sygnalizujące sprawność 

urządzenia i lini,

N/O, W – przyciski do wywoływania zastępu 

ratowniczego,

Mik – przycisk włączenia mikrofonu,
M – mikrofon,
MG – podłączenie magnetofonu.

 

 

Urządzenie  to  pozwala  utrzymywać  stałą  łączność 

pomiędzy 

bazą 

ratowniczą, 

trzema 

zastępami 

ratowniczymi  przebywającymi  w  akcji  oraz  z 

kierownikiem  akcji  ratowniczej.  W  skład  UŁR-2 

wchodzą:

→   aparat bazowy AB-UŁR, który pełni funkcję centrali,
→  aparaty ratownika AR-UŁR w ilości 4 sztuk, (AR

4

),

→ ARB  –  aparat  rozmówczy  w  bazie  połączony  z 

mikrofonoglośnikiem,

→ aparat  sztabowy  AS-UŁR,  który  znajduje  się  w 

pomieszczeniu  kierownika  akcji  ratowniczej;  służy  on 

do  nasłuchu  rozmów  prowadzonych  pomiędzy  bazą 

ratowniczą  i zastępami ratowniczymi przebywającymi 

w  akcji,  a  także  do  prowadzenia  bezpośrednich 

rozmów    kierownika  akcji  z  bazą  ratowniczą 

(połączenie poprzez AR

4

),

→    kable  do  połączenia  aparatu  bazowego  (AB-UŁR)  i 

aparatu sztabowego (AS-UŁR) 

 

 

• Łączność za pośrednictwem UŁR jest 

głośnomówiąca. Ratownicy rozciągają linię 

telefoniczną łącząc ze sobą przewody 

nawinięte na bębnach, maksymalnie do 

2000 m od bazy ratowniczej. Szczypce 

znajdujące się na przewodzie do aparatu 

ratownika (AR-UŁR) pozwalają ratownikom 

wpiąć się do linii telefonicznej w dowolnym 

jej miejscu. Ma to szczególne znaczenie 

przy wycofywaniu się zastępu ze strefy 

zagrożenia. Urządzenie łączności 

ratowniczej (UŁR) posiada własne zasilanie 

z baterii (akumulatora)o napięciu 12V. 

Pojemność baterii wystarcza na 8 godzin 
pracy urządzenia.

 

 

 

      Łączność bezprzewodowa

W  łączności  bezprzewodowej  wykorzystuje  się  fale 

radiowe,  jako  nośnik  sygnału.  W  ratownictwie 
górniczym,  łączność  bezprzewodową  stosuje  się 
powszechnie na powierzchni do kontaktowania się 
pomiędzy  stałymi  lub  ruchomymi  punktami,  w 
szczególności 

pomiędzy 

Centralną 

Stacją 

Ratownictwa  Górniczego  i  Okręgowymi  Stacjami 
Ratownictwa  Górniczego  a  także  pomiędzy  tymi 
stacjami  i  wozami  bojowymi  udającymi  się  do 
akcji.  Możliwa  jest  również  taka  łączność 
pomiędzy  innymi  punktami  i  osobami,  w 
szczególności  pomiędzy  KSRG  i  CSRG  lub  OSRG. 
Do 

łączności 

bezprzewodowej 

używa 

się 

radiotelefonów.

 

 

Inaczej organizowana jest 

łączność bezprzewodowa

 

w podziemnych wyrobiskach kopalni. Tutaj, fale 
radiowe są szybko tłumione i korzystanie z typowej 
łączności bezprzewodowej jest prawie niemożliwe, 
z wyjątkiem prostoliniowych odcinków wyrobisk. 
Do łączności bezprzewodowej pomiędzy bazą 
ratowniczą i zastępami w akcji używa się obecnie 
radiowego systemu łączności ratowniczej GABI-98 
(RSŁR-GABI-98).

 

Radiowy system łączności GABI-98 

 

 

• Do łączności pomiędzy Kierownikiem akcji 

ratowniczej i bazą wykorzystuje się kopalnianą sieć 
telefoniczną. Antena z „promieniującego kabla” jest 
wcześniej rozwinięta w wyrobiskach, w których będą 
przemieszczać się zastępy ratowników. System 
obecnie wyposażony jest w iskrobezpieczne 
radiotelefony, typu MOTOROLA

.

Radiowy  system  łączności  Ratowniczej  GABI-98,  widok 
ogólny

 

 

Radiowy  System  Łączności  Ratowniczej  GABI  –  98 

składa się z następujących urządzeń: 

- radiotelefonu bazowego RB ( typu MOTOROLA GP 

900 Ex ),

       -  radiotelefonów  ratownika  RR  (  typu 

MOTOROLA GP 900 Ex),

       - wzmacniaczy liniowych WL - 98,
- zasilacza iskrobezpiecznego.

Na  wyposażeniu  systemu  są  także  ładowarki  do 

szybkiego  (1godzina)  ładowania  akumulatorów 

radiotelefonów  bazowego  i  ratowników.  Dobrze 

naładowany  akumulator  powinien  wystarczyć  na 

10 godzin pracy radiotelefonów przy założeniu, że 

5%  czasu  zajmuje  nadawanie,  5%  odbiór,  a  90% 
czasu przeznaczane jest na nasłuch.

 

 

 

• Niekonwencjonalne sposoby 

nawiązania łączności

W przypadku utraty łączności lub braku możliwości 

nawiązania łączności z zastępem w akcji w sposób 

opisany w punktach 12.1 i 12.2, do przywrócenia 

łączności  pomiędzy  bazą  i  zastępem  należy 

wykorzystać  niekonwencjonalne  sposoby.  Należą 

do 

nich 

w 

szczególności 

sygnały 

porozumiewawcze  przekazywane  za  pomocą 

dźwięku lub światła. 

    Tymi sygnałami można porozumiewać się również 

z osobami zagrożonymi i odwrotnie. W tym celu 

ustalony został kod sygnałów alarmowych, którym 

mogą być przekazywane przez ratowników 

polecenia dla osób zagrożonych i informacje od 

osób zagrożonych do ratowników 

 

 

• Kod sygnałów alarmowych przekazywanych osobą zagrożonym przez pożar

Sygnały  dźwiękowe  generowane  są  w  wyniku 
uderzania 

metalowym 

przedmiotem 

(np. 

krążnikiem 

od 

przenośnika 

taśmowego) 

po 

rurociągach  wodnych,  sprężonego  powietrza,  po 
szynach,  metalowych  lutniociągach  lub  innych 
instalacjach,  które  łączą  bezpośrednio  punkt 
nadawania sygnału z punktem ich odbioru. 

 

 

• Inne sygnały obowiązują podczas porozumiewania 

się bazy z zastępem ratowniczym, z którym utracono 
łączność. Oczywiście w takiej sytuacji zastęp 
ratowniczy zobowiązany jest do natychmiastowego 
wycofania się ze strefy zagrożenia.

 

 

 

• Analogicznie można porozumiewać się 

sygnałami dźwiękowymi z załogą 
odciętą przez zawał lub wodę. 

 

 

• W czasie akcji ratowniczej może być, w 

ograniczonym zakresie, stosowana także 
sygnalizacja świetlna. Ma to miejsce szczególnie w 
przypadku konieczności wykonania transportu w 
wyrobiskach, w których nie ma normalnej łączności 
przewodowej. Wówczas należy porozumiewać się 
kodem zapisanym w tabeli poniżej. 

 

 

Historia Sprzętu  Stosowanego w 

RATOWNICTWIE GÓRNICZYM

Aparaty tlenowe robocze

 

 

 

 

Aparaty tlenowe ucieczkowe

 

 

 

 

Aparaty powietrzne butlowe

 

 

 

 

Lampy karbidowe i 

akumulatorowe

 

 

 

 

TEMAT 3

 

 

OPATRYWANIE RAN

 Sztuczne oddychanie
 Jak wykonać najprostszy opatrunek?
 Kiedy wolno unieść zranioną kończynę 

powyżej poziomu ciała?

 Do czego przyda Wam się opaska uciskowa?
 Na czym polega tzw. ucisk punktowy na 

ranie szyi?

  Jak postępować z ranami głowy
 Czego bezwzględnie nie wolno robić w 

przypadku wytrzewienia rany brzucha?

 

 

Często podczas wypadków w kopalni, mamy do 

czynienia  z  utratą  przytomności  i  brakiem 

możliwości  samodzielnego  oddychania  przez 

poszkodowanego. 

Wówczas 

zachodzi 

potrzeba  wykonania 

sztucznego  oddychania

 

metodą „usta – usta”. Do tego celu ratownicy 

używają  aparatu 

AM-4

,  w  skład  którego 

wchodzi:

→   

odsysacz 

do 

usuwania 

płynnych 

zanieczyszczeń 

z 

dróg 

oddechowych 

poszkodowanego; 

jest 

to 

zbiornik 

wyposażony 

w 

ustnik 

z 

zaworem 

wydechowym  i  podłączonym  do  niego 

zbiornikiem, 

→   aparat do sztucznego oddychania.

 

 

 Aparat do sztucznego oddychania AM-4 składa się z 

fałdowanego  przewodu  wyposażonego  w  zawór 

wdechowy,  ustnik  i  ściskacz  nosa  na  jednym  końcu 

oraz półmaski z taśmami nagłowia na drugim końcu.

 Po 

oczyszczeniu 

dróg 

oddechowych 

poszkodowanego, 

ratownik 

zakłada 

poszkodowanemu  na  twarz  półmaskę  i  naciąga 

taśmy  nagłowia  na  jego  głowę.  Sam  ratownik 

wkłada  sobie  ustnik  do  ust  i  zakłada  ściskacz  na 

nos.  Silnym  wydechem  ratownik  wtłacza  powietrze 

ze  swoich  płuc  przez  ustnik,  przewód  fałdowany  i 

otwarty  zawór  do  płuc  poszkodowanego.  Wdech 

ratownika 

powoduje 

otwarcie 

zaworu 

wydechowego,  przez  który  świeże  powietrze 

dopływa  do  jego  płuc.  Powietrze  zużyte  z  ust 

poszkodowanego  płynie  przez  otwarty  zawór 

zwrotny  do  atmosfery.  Wydech  poszkodowanego 

następuje  samoczynnie  na  skutek  powrotu  jego 

klatki piersiowej do stanu pierwotnego. 

 

 

Aparat do 

sztucznego 
oddychania 
metodą „usta-
usta” AM-4:

a). widok 

aparatu, 

b). schemat 

działania aparatu; I. 
faza wydechu 
ratującego, II faza 
wdechu ratującego, 

c).   zastosowanie 

aparatu

 

 

 

 Poszkodowanym 

którzy 

oddychają 

samodzielnie,  ale  przebywali  jakiś  czas  w 
atmosferze  skażonej  –  ratownicy  mogą 
pomóc  stosując  dotlenianie  inhalatorem 
przenośnym  AM-2M.  Inhalator  ten  może 
obsłużyć jednocześnie dwie osoby. 

 W skład inhalatora AM-2M wchodzą:

→   butla z tlenem o pojemności 2 dm³ i ciśnieniu 20 

MPa,

→  zawór 

redukcyjny 

z 

manometrem 

i 

przepływomierzem,

→   worek inhalacyjny,
→  przewody  oddechowe,  fałdowane,  zakończone 

półmaskami.

 

 

Inhalator przenośny AM-2M 
a). widok,  b). schemat:  
1. butla tlenowa z zaworem, 2. zawór redukcyjny 
tlenu,  3.  komora  zmieszania,  4.  zwilżacz,  5. 
worek inhalacyjny,             6. zawór wdechowy, 7. 
zawór  wydechowy,  8.  półmaska,  9.  wąż 
oddechowy, 10. inżektor   

 

 

Pierwsza pomoc w przypadku 

zranienia

Pierwszą czynnością, jaką powinniście wykonać 

w przypadku zranienia, jest ciśnienie 

krwawiącego miejsca przy użyciu czystej gazy 

opatrunkowej lub choćby ubrania (jeśli wymaga 

tego sytuacja, najpierw należy ranę odsłonić, 

unosząc czy nawet rozcinając ubranie). W ten 

sposób założycie osobie poszkodowanej 

najprostszy , podstawowy opatrunek uciskowy.

 

 

 

Rysunek 1. Opatrunek 

uciskowy

 

 

Uwaga!

Sterylność  doraźnych  opatrunków  nie  jest 
kwestią pierwszorzędną. Raczej nie stosuje 
się  waty  ani  ligniny  bezpośrednio  na  ranę, 
gdyż 

mogą 

one 

we 

fragmentach 

pozostawać  w  niej  i  potem  spowodować 
infekcję.  Unikajcie  również  wlewania  do 
rany  środków  dezynfekcyjnych,  które 
denaturują 

białka 

tkanek, 

utrudniają 

ewentualne 

postępowanie 

chirurgiczne 

oraz  niekiedy  gojenie  rany.  Ponadto  mogą 
spowodować silny wstrząs bólowy.

 

 

•

Rany kończyn

   

Ranę kończyny należy natychmiast ucisnąć, choćby 

ręką (w rękawiczce). Jeżeli jest to możliwe, trzeba 

natychmiast przyłożyć pakiet gazy opatrunkowej 

(bez opakowania!) i unieść kończynę powyżej 

poziomu ciała. Zmniejszy to ciśnienie krwi w 

kończynie i krwawienie z rany.

     

     Pakiet gazy powinniście przywiązać bandażem 

(najlepiej elastycznym). Jeżeli opatrunek przesiąka, 

nałóżcie kolejną warstwę i dociśnijcie.

 

     Wyjątkiem są tu szczególne sytuacje (katastrofy 

masowe, ukąszenia jadowitych zwierząt, amputacje 

urazowe), gdy dopuszcza się stosowanie opasek 

uciskowych powyżej rany. Jednak tylko z szerokiej 

taśmy lub chusty trójkątnej. Nigdy nie wolno 

stosować opasek uciskowych z cienkiej linki, sznurka 

lub gumy, a także długotrwałego ucisku, ponieważ 

może to doprowadzić nawet do martwicy kończyny.

 

 

Opaska uciskowa najczęściej potrzebna jest 
przy amputacjach urazowych. Na kikut 
obciętej kończyny należy założyć opaskę 
uciskową (pasek taśmę) około 5-10 
centymetrów od rany, po czym założyć na 
ranę opatrunek uciskowy i unieść kikut 
powyżej poziomu serca. Opaskę uciskową 
trzeba luzować co 

30 minut!

 Amputowane 

części ciała należy zachować do 
ewentualnej replantacji, przechowując je 
do momentu przyjazdu lekarza w czystej 
suchej plastikowej folii zanurzonej w 
wodzie z lodem.

 

 

• Rany i obrażenia głowy

    Szczególnego postępowania wymagają rany i 

obrażenia głowy. Poszkodowanych przytomnych 
należy ułożyć w pozycji półsiedzącej podpartej. 
Następnie trzeba delikatnie (nie uciskając) 
osłonić ranę opatrunkiem. Nieprzytomni zawsze 
powinni leżeć w pozycji na boku, ze względu na 
zachłyśnięcie się treścią żołądkową. 

Uwaga!

Należy unikać uciskania ran głowy, ponieważ 
rany takie mogą być otwartym „wentylem 
bezpieczeństwa” dla rosnącego ciśnienia 
przy ewentualnym krwawieniu wewnątrz 
czaszki. Zatkanie odpływu może powiększyć 
krwiak i ucisnąć mózg, a w konsekwencji 
spowodować trwałe uszkodzenie funkcji 
nerwowych lub śmierć mózgu.

  

 

 

Rysunek 2. Opatrunek głowy w pozycji półsiedzącej 

podpartej

 

 

• Rany szyi

    Rany szyi wymagają dużej ostrożności przy 

opatrywaniu. Dobrze jest stosować w ich 
przypadku ucisk punktowy tak, aby nie 
spowodować zaburzeń oddychania (uduszenia), 
zaciśnięcia tętnic szyjnych lub nie uszkodzić 
kręgosłupa szyjnego.

    Najlepiej docisnąć do krwawiącego miejsca grubo 

złożoną gazę opatrunkową i utrzymywać tak 
opatrunek, aż do interwencji chirurga.

 

 

Rysunek 3. Ucisk punktowy na ranie szyi

 

 

• Rany klatki piersiowej

    Rany klatki piersiowej – poza założeniem 

opatrunku uciskowego – należy jeszcze uszczelnić 
folią i plastrem. Postępowanie takie zabezpiecza 
przed powstaniem lub narastaniem odmy 
opłucnowej. 

Rysunek 4. Opatrunek rany klatki 

piersiowej

 

 

Oddychamy, 

ponieważ 

następuje 

rozprężenie 

płuc 

wewnątrz 

klatki 

piersiowej.  Wyrównanie  ciśnień  między 
atmosferą  a  jamą  opłucnej  powoduje 
„zapadnięcie  się”  płuca  pod  działaniem 
sił  sprężystych  tkanki,  czyli  odmę 
opłucnową. Brak czynnej tkanki płucnej 
prowadzi  do  duszenia  się.  Ponadto 
istnieje  również  możliwość  powstania 
tzw.  odmy  prężnej,  gdzie  uszkodzeniu 
ulega 

płuco 

przy 

zachowaniu 

szczelności  ściany  klatki  piersiowej. 
Ratunkiem 

jest 

wtedy 

punkcja 

i 

odbarczenie  odmy,  wykracza  to  jednak 
poza zakres pierwszej pomocy. 

 

 

• Rany brzucha

    

Rany brzucha wymagają ułożenia 

poszkodowanego na plecach, niewielkiego 
ugięcia mu nóg w kolanach (zmniejsza ono 
napięcia ściany brzucha) i przykrycia rany 
dużym, nieuciskającym opatrunkiem (np. z 
chusty trójkątnej lub gazy opatrunkowej). W 
postępowaniu bardziej zaawansowanym zaleca 
się w tego typu przypadkach mokry opatrunek 
nawilżony fizjologicznym roztworem soli (Na 
Cl 0,9%) lub chłodną przegotowaną wodą. 

 

 

    Zwracamy waszą szczególną uwagę, że nawet jeżeli 

dojdzie do pełnego wytrzewienia, czyli wypadnięcia 
z rany jelit na zewnątrz, nie należy ich wkładać z 
powrotem do jamy brzusznej, tylko zostawić 
przykryte opatrunkiem (ucisk grozi niedokrwieniem 
jelit). Powinniście także pamiętać przeciwwskazaniu 
do podawania osobom z raną brzucha czegokolwiek 
doustnie. 

Rysunek 5. Opatrunek rany brzucha

 

 

• Rany oczu

    

Szczególną uwagę zwracamy Wam na uszkodzenia 

oczu. Każdy uraz, „ciało obce” (np. opiłki, pył 
żelazny) czy oparzenie wymaga 

pilnej kontroli 

okulistycznej

. Opóźnienie pomocy specjalistycznej 

nawet o kilka godzin może doprowadzić do utraty 
wzroku. 

    Pierwsza pomoc przy ranach oczu polega na 

ograniczeniu ruchomości gałki ocznej. Najlepiej 
użyć opatrunku obuocznego (nawet w urazach 
jednego oka).

    Taki opatrunek należy poprzedzić starannym 

płukaniem oczu wodą – lub lepiej – roztworem 
fizjologicznym soli (Na Cl 0,9%).

 

 

W szczególnie zagrożonych tego typu 
urazami miejscach pracy instaluje się 
specjalne zestawy do płukania twarzy i oczu. 
Jeżeli oparzenie oczu nastąpiło substancją 
żrącą w stanie stałym, płukanie takie należy 
poprzedzić mechanicznym usunięciem części 
substancji.

 

Rysunek 6. Opatrunek rany oka

 

 

• Ciało obce w ranie

    

Może się zdarzyć, że w ranie utkwi jakieś „ciało 

obce” (kawałek metalu, drewna, szkła plastiku). O ile 
nie wysunie się pod własnym ciężarem, nie wolno go 
wyrywać z rany, ale pozostawić, uszczelniając i 
stabilizując opatrunkami ranę. Zwłaszcza dotyczy to 
ran klatki piersiowej i brzucha. Jest tak dlatego, że 
na ostrym końcu „ciała obcego” w ranie może 
odkurzyć się życiowo istotna  tętnica, z której 
krwotok będzie trudny do zatamowania.

     

    Pamiętajcie więc, że o ile obecność „ciała obcego” w 

ranie bezpośrednio nie zawsze zagraża życiu 
poszkodowanego, jego usunięcie raczej należy 
pozostawić specjalistom.

 

 

Rysunek 7. Opatrunek rany z „ciałem 

obcym”

 

 

• Materiały opatrunkowe

  

    

Do opatrywania ran możecie, oprócz gazy i bandaży, 

stosować także: chusty trójkątne, siatki z Codofixu, 
plastry.

     Istnieje również wiele rodzajów specjalistycznych 

opatrunków, na przykład silikonowych, 
metalizowanych lub hydrożelowych (służą do 
opatrywania ran oparzeniowych rozległych 
uszkodzeń skóry).

     Pamiętajcie także o sporych możliwościach 

opatrywania ran jakie wynikają z doraźnej 
improwizacji, najczęściej za pomocą fragmentów 
ubrania. 

 

 

• Warto zapamiętać:

1. Pierwszą czynnością, jaką powinniście wykonać 

w przypadku zranienia, jest uciśnięcie 

krwawiącego miejsca przy użyciu czystej gazy 

opatrunkowej lub choćby części ubrania (jeśli 

wymaga tego sytuacja, najpierw należy ją 

odsłonić, unosząc czy nawet rozcinając ubranie). 

2. W przypadku ran i obrażeń głowy 

poszkodowanego należy ułożyć w pozycji 

półsiedzącej podpartej. Następnie trzeba 

delikatnie (nie uciskając) osłonić ranę 

opatrunkiem.

3. Nie wolno wyrywać „ciała obcego” z rany, ale 

pozostawić je, uszczelniając i stabilizując 

opatrunkami ranę.