WŁAŚCIWOŚCI OSOBOWOŚCI SPRZYJAJĄCE CHOROBIE wymiary osobowości wg Wielkiej Piątki aleksytymia represyjny styl osobowości zahamowanie gniew i wrogość

Koncepcja zdarzeń stresowych

Holmes i Rahe

Psychologia zdrowia –

model biopsychospołeczny

podejście systemowe

Cechy osobowości, według McCrae i Costy,
opisują style
emocjonalne,

interpersonalne,

doświadczeniowe,
motywacyjne i postawy.

Należy odróżnić cechy od przemijających
nastrojów,
przejściowych stanów umysłu lub skutków
tymczasowego
stresu i napięcia.

Z perspektywy teorii cech zmiana osobowości
oznacza,
że jeden spójny wzorzec zostaje zastąpiony
innym spójnym wzorcem (McCrae, Costa,
2005).

1. Neurotyczność

odzwierciedla brak zrównoważenia emocjonalnego

i rozumiana jest jako podatność jednostki

na doświadczanie negatywnych stanów emocjonalnych,

takich jak lęk, gniew, irytacja czy poczucie winy.

Obejmuje 6 składników:

lęk,

agresywną wrogość,

depresyjność,

nadmierny samokrytycyzm (nieśmiałość),

impulsywność

nadwrażliwość

(McCrae, Costa, 2005).

Lęk i agresywna wrogość

są dyspozycyjnymi

formami

podstawowych stanów emocjonalnych do jakich

należą

strach i złość.

Osoby o wysokim poziomie lęku są bardzo

nerwowe i spięte,

zwłaszcza w kontaktach z innymi ludźmi.

Zarazem są skłonne do zamartwiania się,

rozmyślają

mogących

spotkać

rozmyślają

mogących

spotkać

niepowodzeniach.

Osoby wrogo usposobione wykazują skłonności

do przeżywania złości, bywają rozdrażnione,

łatwo wpadają w gniew i są trudne we

współżyciu.

Podstawą

depresyjności i nadmiernego krytycyzmu

są emocje smutku i poczucia wstydu.

Depresyjność oznacza skłonność do przeżywania smutku,

beznadziejności i osamotnienia.

Osoby takie często czują się winne i małowartościowe.

Z kolei osoby nadmiernie samokrytyczne

są podatne na odczuwanie wstydu lub zażenowania.

Czują się gorsze od innych, są także bardzo wrażliwe

na wyśmiewanie i dokuczanie.

Impulsywność i nadwrażliwość

objawiają się częściej w zachowaniu, niż w stanach

emocjonalnych.

Impulsywność oznacza skłonność do ulegania pokusom

i poddawania się pragnieniom.

Z tego też powodu osoby neurotyczne częściej sięgają

po środki psychoaktywne, przejadają się, wydają za dużo pieniędzy.

Nadwrażliwość z kolei oznacza niezdolność do właściwego

radzenia sobie ze stresem.

Osoby nadwrażliwe w sytuacjach trudnych są skłonne

do załamywania się i ulegania panice.

Wykazują też nadmierną zależność od pomocy innych.

2. Ekstrawersja

dotyczy społecznego wymiaru funkcjonowania
człowieka
i określa ilość i jakość interakcji społecznych,
a także poziom aktywności, energii i zdolność
do odczuwania pozytywnych emocji.

Ekstrawersja warunkuje zapotrzebowanie na
stymulację.
Jak wskazują McCrae i Costa (2005),
składniki ekstrawersji można podzielić na trzy
cechy interpersonalne,
tj.:

serdeczność, towarzyskość i asertywność

oraz trzy cechy temperamentalne,
tj.:

aktywność, poszukiwanie doznań i

pozytywna emocjonalność.

McCrae i Costa (2005) podkreślają, że dyspozycje

składające się na ekstrawersję mają charakter synergistyczny.

Aktywność prowadzi do doznań, te zaś do pozytywnych emocji

i poczucia szczęścia. Szczęśliwej osobie łatwiej układają się

relacje z innymi, a tworzenie wokół siebie miłej atmosfery

sprzyja wyborom na przywódcę.

Ogólnie, osoby ekstrawertywne są optymistycznie nastawione

do życia, charakteryzuje je towarzyskość, przyjacielskość,

skłonność do zabawy i poszukiwania stymulacji.

Przeciwieństwem są osoby introwertywne, które wykazują

rezerwę w kontaktach z innymi, pesymistyczne nastawienie do

życia, nieśmiałość i preferencje do przebywania w samotności.

3. Otwartość na doświadczenia

jest wymiarem związanym ze skłonnością jednostki do

poszukiwania i pozytywnego wartościowania doświadczeń

życiowych, ciekawością poznawczą i tolerancją wobec

nowości.

Wiąże się także z myśleniem dywergencyjnym

i kreatywnością.

W pomiarze otwartości na doświadczenia uwzględnia się

sześć

różnych sfer, obejmujących

wyobraźnię, estetykę, uczucia,

działanie, idee i wartości.

4. Ugodowość

jest wymiarem opisującym pozytywne
(bądź  negatywne)  nastawienie  do  innych
ludzi,
orientację  interpersonalną  przejawiającą
się
w altruizmie (bądź antagonizmie).
Cecha  ta  wyraża  zaufanie  do  ludzi  (lub
jego brak).

Jednostki o wysokim poziomie tej cechy
charakteryzuje sympatia wobec innych,
nastawienie kooperatywne, skłonność do
udzielania
pomocy.
Osoby ugodowe są ufne, przekonane, że
inni
są dobrzy, rzadko podejrzewają innych
o ukryte intencje.

5. Sumienność

odnosi się do stopnia zorganizowania, wytrwałości

i motywacji jednostki w działaniach zorientowanych na cel.

Jednostki o wysokim nasileniu tej cechy charakteryzuje

silna

wola, motywacja do działania, skrupulatność,

punktualność,

rzetelność i wytrwałość w realizacji celów.

Ich sukces często zależy od zorganizowania i skłonności

do utrzymywania porządku, co sprawia, że są skutecznymi

pracownikami.

Są obowiązkowi, rozważni, zdyscyplinowani, perfekcyjni

we wszystkim co robią i przodują w dążeniu do osiągnięć.

Model Wielkiej Piątki nawiązuje do wcześniej sformułowanej

koncepcji Eysencka, wyróżniającej 3 wymiary osobowości,

tj.: neurotyczność, ekstrawersję i psychotyczność.

Różnica między nimi polega m. in. na tym, że pięć wymiarów

osobowości uzyskano na drodze empirycznej, natomiast dla

Eysencka punktem wyjścia były założenia teoretyczne,

zaś dane empiryczne miały weryfikować przyjętą koncepcję.

Według Eysencka (1992) Wielka Piątka zawiera się w 3-czyn.

modelu osobowości, gdyż jej dwa wymiary, a mianowicie

neurotyczność i ekstrawersja są tożsame.

Z kolei ugodowość i sumienność odpowiadają psychotyczności.

Wymiar otwartości na doświadczenia nie ma odpowiednika, lecz

zdaniem autora, brak mu również wystarczającego

uzasadnienia.

Na przestrzeni życia człowieka obserwuje się stopniowe

zmiany w nasileniu poszczególnych cech.

Od okresu adolescencji po wiek starszy słabną neurotyczność,

ekstrawersja i otwartość na doświadczenia,

natomiast wzrastają ugodowość i sumienność.

Cechy o skrajnym nasileniu z biegiem lat tracą na

intensywności

(McCrae, Costa, 2005).

Na podstawie dokonanego przeglądu badań Oleś (2003)

wskazuje, że u osób w średnim wieku, zatrudnionych na

wysokich stanowiskach, zwiększa się sumienność

i ekstrawersja,

u kobiet między 43 a 52 rokiem życia zwiększa się

odpowiedzialność i samokontrola,

a u osób w wieku 69-83 lat następuje dalszy wzrost

ugodowości.

Neurotyczność,

która jest związana z negatywną

emocjonalnością,

wydaje się najsilniejszym wyznacznikiem stanu

zdrowia,

zarówno fizycznego, jak i psychicznego (Smith,

2006).

Jednakże skargi na stan zdrowia nie muszą

koniecznie

oznaczać choroby. Osoby neurotyczne

wykazują bowiem

skłonność do wyolbrzymiania doznawanych

dolegliwości

i przeżywanych problemów.

Przeciwnie niż osoby o niskim nasileniu tej

cechy,

które mają skłonność do negowania

problemów zdrowotnych

(Zawadzki i in. 1998).

Na ogół jednak osoby neurotyczne

doświadczają więcej

dolegliwości fizycznych i nieprzyjemnych

objawów

związanych z samopoczuciem i jakością życia.

Ugodowość a stan zdrowia

Dotyczy to przede wszystkim niskiego poziomu ugodowości,
który jest traktowany jako czynnik ryzyka choroby wieńcowej
(Costa, McCrae, 1992).
Osoby o niskiej ugodowości, a więc egocentryczne,
agresywne, przejawiające nastawienie rywalizacyjne,
wykazują gorszy stan zdrowia fizycznego i psychicznego.
Wyniki badań wskazują, że tacy ludzie przejawiają
wyższy poziom ciśnienia krwi, silniejsze objawy nchs,
a także wyższe wskaźniki śmiertelności (Sanderson, 2004).

Wymiar okazał się predyktorem nie tylko niedokrwiennej
choroby serca i nadciśnienia, ale także
chorób nowotworowych, choroby wrzodowej i łuszczycy
(Ogińska-Bulik, Juczyński, 2007).

Tłumienie emocji oraz trudności w symbolizacji
emocji mogą być odzwierciedlane w formie
somatycznej.
Literatura dostarcza danych wskazujących, że
aleksytymia
jest związana z występowaniem niektórych
chorób
i zaburzeń psychosomatycznych.

Rodin i Solovey (1997) przytaczają badania
wskazujące,
że aleksytymia jest związana z doznawaniem
przewlekłego bólu, trudnościami z
funkcjonowaniem układu oddechowego.
Niektórzy badacze wiążą występowanie
aleksytymii
z nadciśnieniem tętniczym, niedokrwienną
chorobą serca, chorobami nowotworowymi
(Fava i in. za: Rodin, Salovey, 1997).

Represyjny styl osobowości

charakteryzuje się unikaniem myśli, które mogą

spowodować

wystąpienie świadomych konfliktów lub kłopotliwych
przeżyć, a także unikaniem innych ludzi.

Osoby charakteryzujące się wysoką tendencją do

represji

wykazują niski poziom lęku i jednocześnie silne

skłonności do

przejawiania postaw obronnych.
Rodin i Salovey (1997) podkreślają, że wypieranie
powodowane jest odmową jednostki zaaprobowania
represjonowanych treści.

U osób ze skłonnością do represji
zanotowano znaczne
wahania ciśnienia krwi, zwłaszcza w sytuacji
stresu
(Weinberger i in., 1979).

Większość badań w tym obszarze dotyczyło
wpływu
trudności w wyrażaniu emocji na
funkcjonowanie układu
immunologicznego.

Badania prowadzone przez Levy'ego i in.
(1987), dostarczyły danych na temat wpływu
represji na naturalną aktywność komórek,
zwanych naturalnymi zabójcami oraz na
istnienie związku pomiędzy represyjnym
stylem funkcjonowania, a rozwojem raka
piersi

4. Zahamowanie

Trudności z wyrażaniem emocji są także charakterystyczne
dla tzw. osobowości zahamowanej. Tego typu jednostki
charakteryzują się powściągliwością i sztywnością

przejawiającą

się m. in. w tym, że:



zanim podejmą decyzję zwykle starannie rozważają
wszystkie

aspekty zagadnienia;



wierzą, że zawsze powinno się postępować zgodnie

z wyznawanymi zasadami;



rzadko podejmują decyzje bez namysłu;



są ostrożne i unikają ryzyka;



prawie nigdy nie działają pod wpływem impulsu;



tłumią swoje myśli i uczucia

5. Gniew i wrogość

Szczególną rolę w powstawaniu i rozwoju chorób,
zwłaszcza sercowo-naczyniowych,
przypisuje się wrogości, zwłaszcza wtedy,
kiedy współwystępuje z cynizmem.
W badaniach podłużnych, przeprowadzonych na

grupie 200

zdrowych kobiet, wykazano, że te kobiety,
które prezentowały wyższe nasilenie wrogości,
po 10 latach od pierwszego badania ujawniały więcej
objawów chorób sercowo-naczyniowych
(Wiebe, Fortenberry, 2006).
Podobne wyniki w odniesieniu do grupy mężczyzn

uzyskali

Niaura i in. (2002).

Document Outline