Psychologia makrostruktur
społecznych
dr Katarzyna Growiec
Psychologia makrostruktur
społecznych
dr Katarzyna Growiec
Psychologia makrostruktur społecznych
• Jak zastosować wiedzę psychologiczną do
szerszych struktur (społeczeństwa, ruchu
społecznego, prawidłowości dotyczących
rewolucji, hierarchii społecznych)
• Jaka jest dynamika relacji między czynnikami
psychologicznymi i strukturalnymi
• Jak kształtować w sobie wrażliwość na dynamikę
tych relacji (czyli wyobraźnię socjologiczną)
• To, jakie społeczeństwo jest, zależy w dużej mierze
od tego, co ludzie o społeczeństwie i sobie samych
myślą, od tego, czy potrafią dostrzegać całościowy
społeczny kontekst, w którym żyją i obustronny
związek pomiędzy losem własnym a losem
społeczeństwa
• Biografia Historia. Indywidualna biografia i
społeczna historia nawzajem na siebie oddziałują.
Biografia – czynniki indywidualne; historia –
strukturalne.
• Wyobraźnia socjologiczna – termin wprowadzony do
nauk społecznych przez Charlesa Wrighta Millsa w
1959 roku
• Umiejętność zobaczenia historii we własnej biografii
• Troski – wynikają z indywidualnych charakterystyk
osoby (np. bezrobocie osoby o niskiej sumienności w
społeczeństwie o bardzo niskim wskaźniku bezrobocia)
• Problemy – wynikają z kondycji struktury społecznej
(np. bezrobocie osoby w społeczeństwie o bardzo
wysokim wskaźniku bezrobocia)
Zobaczyć historię we własnej biografii – na
przykładzie twórczości Agaty Bogackiej
Mirror I, 2002
Mirror II, 2002
Agata Bogacka: obraz
„Ja, Krystyna M.,
wyszłam z domu we
wtorek (01.08.1944
Warszawa - 12.08.1944
Podkowa Leśna,
Polska)” 2009, akryl na
płótnie
Czy społeczeństwo istnieje
• Jaki jest związek między jednostką a
społeczeństwem?
• Pierwsza socjologia (Comte, Spencer,
Marks): społeczeństwo determinuje los
jednostek
• Druga socjologia (Weber, G. H. Mead,
Znaniecki): to zamiary, motywacje i
aspiracje ludzi kształtują społeczeństwo,
które jest produktem ich działań
Trzecia socjologia
• Jednostka i społeczeństwo to nie dwa osobne byty,
ale dwa aspekty tej samej rzeczywistości
społecznej
• Jednostkowa biografia i społeczna historia to nie
dwa osobne procesy, lecz splecione nierozerwalnie
dwie strony, dwa aspekty jednolitej społecznej
dynamiki (jestem tym, z kim się kontaktuję i
przyjaźnię – posiadanie w sieci społecznej osoby,
która wyjechała do pracy zagranicę zwiększa
prawdopodobieństwo mojego wyjazdu)
• Nie ma społeczeństwa ponad jednostkami,
autonomicznego, oderwanego od
jednostek. Cechy społeczeństwa wynikają
wprost z tego, jakie walory reprezentują i
co czynią jego członkowie
• Sprzeciw wobec świadomości potocznej –
woluntaryzmu i fatalizmu tj. że każdy jest
„pępkiem świata” (wyjątkowy, wolny) lub
jest ofiarą „systemu” (ponadludzkich sił)
• Zwrot w socjologii – ku analizie
zwyczajnych, rutynowych, typowych
przejawów społecznej egzystencji
ludzi w ich codziennym bytowaniu (P.
Sztompka)
Przedmiot trzeciej socjologii
• Zdarzenia społeczne – działania ludzi
wobec siebie, relacje między ludźmi jak
rozmowa dwóch przyjaciół, kolacja
rodzinna, pogrzeb, mecz piłkarski, wiec
uliczny, rewolucja
• Życie codzienne
Życie codzienne
• Nie jest przeciwstawne odświętnemu
• Nie przeciwstawia się elitarnemu
• To nie to samo, co domowe czy prywatne
• Dotyczy powtarzalnych zdarzeń, rutynowych,
cyklicznych
• Przybiera formy rytualne, udramatyzowane,
wykonywane według wpojonego i bezrefleksyjnie
realizowanego scenariusza
• Angażuje naszą cielesność, wiąże się z emocjami
Życie codzienne cd.
• Toczy się w określonych miejscach
• Toczy się w określonym czasie
• Automatyczność
• Spontaniczność
Elementy zdarzenia społecznego
• Uczestnicy
• Liczebność uczestników (charakter interakcji zmienia się w
zależności od liczby osób)
• Obecność świadków
• Kontekst społeczny (życie rodzinne, praca etc)
• Lokalizacje (dom, biuro)
• Praktyki życiowe (religijne, polityczne)
• Procedury (procedura zatrudnienia, procedura wyborcza)
• Rytuały społeczne (parady wojskowe, pogrzeby państwowe)
• Zdarzenie społeczne nie jest ani do końca
zdeterminowane, ani do końca
determinujące. Jest i takie i takie.
• Będąc refleksem zastanych struktur czy
ram kulturowych i podtrzymując ich
trwanie, staje się zarazem terenem
twórczej modyfikacji i produkcji struktur i
kultury (P. Sztompka)
Prekursorzy trzeciej socjologii
• Fenomenologia społeczna – Alfred Schutz
(1899-1959)
• Aktywność ludzi jest wyznaczana przez
okoliczności sytuacyjne (w tym intencje i
działania innych osób, zasady zachowania,
reguły), doświadczenia biograficzne
(motywacje, potrzeby) i zasób wiedzy
podręcznej (m.in. schematy
interpretacyjne)
Etnometodologia
• Harold Garfinkel (1917-2011)
• Porządek społeczny jest tworzony w spontanicznych,
codziennych, zwyczajnych działaniach członków
społeczeństwa, poprzez które ludzie wzajemnie
uzgadniają sens rzeczywistości społecznej
• Procedury wytwarzania porządku i sensu mają
przeważnie charakter bezrefleksyjny, są przez
uczestników sytuacji podejmowane spontanicznie, a
sam konstruowany przez nich porządek uznawany
jest za oczywisty
Eksperymenty zerwania
• Pytanie: „Jak się masz?”
• Odpowiedź: „Krwinki czerwone 5
mln/mm3; krwinki białe 8 000 /mm3”
(szczegółowe wyniki swojej analizy krwi)
• Społeczeństwo nie jest ukrytą,
nieprzejrzystą abstrakcją, lecz konkretnym
zjawiskiem obecnym tu i teraz
Teoria dramaturgiczna
• Erving Goffman (1922-1982)
• Interakcja – przedmiot badań; spotkanie,
zgromadzenie
• Jako aktor w teatrze życia codziennego,
podejmując manipulację wrażeniami, jakie
chce wywrzeć na innych, jednostka bierze
pod uwagę scenariusz napisany przez
społeczeństwo (zawarty w kulturze) dla
odgrywanej przez nią roli
• W nowej interakcji wyrażamy obietnicę lub
groźbę (komunikacja niewerbalna)
• Dawanie prezentów, wysyłanie życzeń –
manifestujemy przywiązanie do łączącej
nas relacji i chęć podtrzymania lub
umocnienia kontaktu
• Powstanie z miejsca jako sygnał
zakończenia spotkania
Konsekwencje
• Dzięki socjologicznym i psychologicznym pojęciom
uzyskujemy bardziej precyzyjny język do myślenia i
mówienia
• Terminy naukowe wchodzą do języka potocznego:
role społeczne, tożsamość, prestiż, wykluczenie,
sankcje społeczne, samospełniające się
przepowiednie
• Ale uwaga: potoczne intuicje nie zawsze są zgodne z
naukowymi odkryciami (rozumienie tego, czym jest
inteligencja; stereotypy dotyczące tego, jak zmienia
się osobowość ludzi wraz z wiekiem)
• W naukach społecznych mamy do czynienia z
niezwykłą sytuacją epistemologiczną; gdy wiedza
sama zdolna jest zmienić swój własny przedmiot
np. informacja o sprzeciwie wobec reżimu
przełamuje tzw. „syndrom pluralistycznej
ignorancji”, czyli obawę pojedynczego obywatela,
że jest w swoim sprzeciwie odosobniony, bezsilny.
• Określamy to mianem „refleksyjności”, która
polega na zwrotnej mocy wiedzy do zmiany
społeczeństwa
Nie ma nic bardziej praktycznego niż
dobra teoria
Ludwik Boltzman