1

Krótko- i długotrwałe skutki rozłąki 

dziecka z rodziną

2

EWA ŁUCZAK 

„STAN BIOLOGICZNY DZIECI 

WYCHOWYWANYCH POZA WŁASNYM 

ŚRODOWISKIEM RODZINNYM”

Rozdział 4. „Wychowankowie warszawskich placówek opiekuńczo-

wychowawczych w świetle badań własnych”

•

Czas przeprowadzenia badania1993-1994 r.

• Placówki1 pogotowie opiekuńcze, 2 domy małego dziecka, 18 

domów dziecka

• Liczebność badanych1236 wychowanków-696 chłopców, 540 

dziewcząt

•

Wiek badanych1 miesiąc-18 r. ż.

• Cel badania wyjaśnienie przyczyn i wskazanie mechanizmów 

odpowiedzialnych za niższe wartości wysokości i masy ciała 

wychowanków domów dziecka względem ich rówieśników 

mieszkających w domach rodzinnych

3

Środowisko domowe i zakładowe, a 

rozwój fizyczny wychowanków.



„Średnie arytmetyczne wysokości i masy ciała 

wychowanków warszawskich placówek opiekuńczo-

wychowawczych utrzymują się (…)poniżej wartości obu 

cech w przeciętnej warszawskiej populacji”.



„Średnie pomiarów z okresu pobytu w placówce 

ustępują wartościom tych cech u równolatków 

przebywających jeszcze w domu rodzinnym, a także są 

niższe niż u dzieci z chwilą ich przyjścia do placówki”.



„dzieci, które wywodzą się z patologicznych środowisk 

rodzinnych (..)są biologicznie „lepsze”, gdy pozostają 

w domu rodzinnym, niż wówczas, gdy znajdują się pod 

opieką placówki opiekuńczej”

4

Dane urodzeniowe wychowanków, a ich 

rozwój fizyczny.

 „Bezpośredni wpływ na dane urodzeniowe ma 

charakter rodziny, z jakiej pochodzi dziecko oraz 

stopień jej dezorganizacji”.

 Większe ujemne odchylenia dla masy i długości 

urodzeniowej uzyskano u dzieci z rodzin 

patologicznych, niż z rodzin niewydolnych.

 „Wraz ze wzrostem nasilenia dezorganizacji w 

środowisku rodzinnym obniżeniu ulegają oba 

parametry urodzeniowe wychowanków”.

5

Dane urodzeniowe wychowanków, a ich 

rozwój fizyczny. Cd.

 Spośród przejawów patologii, największą rolę w 

kształtowaniu się wysokości i masy urodzeniowej zdaje 
się odgrywać czynnik emocjonalny.

 Szczególnie mocno na obniżenie wzrostu, ale przede 

wszystkim masy ciała wpływa emocjonalne odrzucenie 
dziecka przez rodziców.

 Istotna jest płeć dziecka i rodzica, który odrzuca 

dziecko.

6

Dane urodzeniowe wychowanków, a ich 

rozwój fizyczny. Cd.

 U chłopców większe obniżenie urodzeniowej masy ciała 

występuje w przypadku negatywnego nastawienia ojca, 

natomiast u dziewczynek najistotniejszą rolę odgrywa 

brak aprobaty ze strony matki.

 Ogólnie można powiedzieć, że „ „gorsze” 

predyspozycje rozwojowe wychowanków, wynikające z 

niekorzystnych wpływów czynników w 

najwcześniejszych okresach życia dziecka (tj. w okresie 

płodowym), sprawiają, że i w późniejszym życiu dzieci 

takie są szczególnie wrażliwe na niekorzystne 

oddziaływanie środowiska”.

7

Stan zdrowia, a rozwój fizyczny 

wychowanków.

 Dzieci z problemami zdrowotnymi („występowanie 

poważnych schorzeń somatycznych oraz tendencja do 
częstych przeziębień”) „reagują przy zmianie 
środowiska z domowego na placówkowe silniejszym 
obniżeniem wysokości ciała aniżeli ich zdrowi 
rówieśnicy”.

8

Zaburzenie środowiska rodzinnego, a 

rozwój fizyczny wychowanków.

 2 formy dezorganizacji środowiska rodzinnego:

-niewydolność wychowawcza rodziny (w tych badaniach 

odnosi się przede wszystkim do wielodzietności; niskiego 
poziomu wykształcenia rodziców; złego stanu zdrowia 
rodziców; niewydolnych metod wychowawczych)

-patologia rodziny (zaburzenie struktury rodziny; 

nieprzystosowanie społeczne rodziców i rodzeństwa-
alkoholizm, demoralizacja, złe pożycie rodziców; brak 
opieki nad dzieckiem)

9

Zaburzenie środowiska rodzinnego, a 

rozwój fizyczny wychowanków. Cd.

 Rozwój fizyczny jest silniej upośledzony na skutek 

wychowywania w rodzinie patologicznej.

 „Im silniejszy stopień zaburzenia środowiska 

rodzinnego, tym większe upośledzenie  wysokości i 
masy ciała” (odnosi się tylko do chłopców).

10

Kontakty emocjonalne w rodzinie, a 

rozwój fizyczny.

 3 kategorie nieprawidłowych stosunków emocjonalnych:

-dziecko osierocone (i tym samym pozbawione 

emocjonalnego wsparcia)

-nieprawidłowe stosunki emocjonalne (zwłaszcza złe 

traktowanie, brak należytej opieki, głodzenie, bicie)

-dziecko odrzucone emocjonalnie

 „Wraz ze wzrostem zaburzenia związków emocjonalnych 

w rodzinie, obniżeniu ulega zarówno wysokość ciała u 
obu płci, jak i masa ciała u chłopców”.

11

Kontakty emocjonalne w rodzinie, a 

rozwój fizyczny. C.d.

 Największe upośledzenie rozwoju fizycznego 

występuje u dzieci do 3 roku życia.

 Obniżenie wysokości ciała dla najmłodszej grupy 

wiekowej jest szczególnie widoczne w kategorii 
odrzucenia emocjonalnego.

 Duża rola odwiedzin w placówce.
   „Odwiedzane przez rodziców dzieci są wyższe  i tęższe 

od swoich rówieśników pozbawionych tego rodzaju 
kontaktów rodzicielskich”.

    Na brak odwiedzin najsilniej reagują dzieci poniżej 3 

r.ż.

12

Pobyt w placówce, a rozwój fizyczny.

 Istotne:
    -długość pobytu 
    (2 kryteria: dł. pobytu w % do dł. życia; kolejny rok pobytu) 
    -wiek, w którym dziecko trafiło do placówki

 „Wychowankowie, którzy spędzili chociaż część swego najwcześniejszego okresu życia w domu dla małych 

dzieci, są w późniejszym okresie życia zdecydowanie niżsi, aniżeli ci, którzy w tym samym wieku 

przebywali w domu rodzinnym”.

 „Im dłużej-w % do dł. swego życia-przebywa dziecko w placówce opiekuńczej, tym obniżenie wysokości i 

masy ciała jest większe względem warszawskich rówieśników”.

     Ten wpływ jest najprawdopodobniej niezależny od wieku badanych.

13

Pobyt w placówce, a rozwój fizyczny. C.d.

 „Im dłużej trwa pobyt dziecka w zakładzie 

opiekuńczym, tym bardziej rozluźniają się więzy 
emocjonalne z rodziną, a odwiedziny stają się rzadsze”.

 „U odwiedzanych przez rodziców dzieci, mimo 

zwiększania się długości ich pobytu w placówce, 
obserwuje się zmniejszanie różnicy wysokości i masy 
ciała względem warszawskich rówieśników. Przeciwnie 
dzieci pozbawione kontaktów z rodzicami znacząco 
obniżają wysokość  i masę ciała wraz z wydłużaniem się 
pobytu w placówce.”

14

Pobyt w placówce, a rozwój fizyczny. C.d.

 „Wraz z kolejnym rokiem pobytu w placówce pogłębia się obniżenie wysokości 

i masy ciała wychowanków względem warszawskich rówieśników z domów 

rodzicielskich”.

 Szczególnie trudny emocjonalnie jest okres bezpośrednio po przybyciu do 

placówki ze względu na zmianę dotychczasowego trybu życia, rozłąkę z 

rodzicami.

 Siła reakcji dziecka na pobyt w placówce jest uzależniona od:

-„środowiska, z którego się wywodzi
-czynnika emocjonalnego, w tym nasilenia choroby sierocej
-w nieco mniejszym stopniu-stanu zdrowia”

 Nasilenie negatywnych czynników wyższe  (wychowankowie „odrzuceni 

emocjonalnie, nieodwiedzani, z silną „chorobą sierocą”, ze słabym stanem 

zdrowia, wywodzący się z rodzin o silnej patologii”) osiąganie niższego 

wzrostu

15

Pobyt w placówce, a rozwój fizyczny. C.d.

 „Różnice względem grupy wychowanków o mniej 

nasilonej patologii (…) pogłębiają się wraz z kolejnymi 

latami”.

     W grupie chłopców są bardziej widoczne.

 „Im bardziej zaburzone stosunki z rodziną, tym silniejsza 

choroba sieroca i tym bardziej obniżona wysokość 

ciała”.-

 „Im późniejszy wiek przyjścia do placówki, tym lepszy 

poziom rozwoju fizycznego”.

    (obowiązuje powyżej 6 r.ż.)

16

Choroba sieroca, a rozwój fizyczny 

wychowanków.

 Można wyodrębnić różne stopnie nasilenia choroby 

sierocej i formy objawów.

    „Za najbardziej ogólny skutek choroby sierocej uznaje 

się gorszy (…)rozwój psychiczny, a także rozwój 

fizyczny.”

 „Im bardziej nasilone objawy choroby sierocej, tym 

większe obniżenie wysokości i masy ciała względem 

warszawskiej grupy odniesienia”. (dotyczy dzieci 

trafiających w starszym wieku do placówki).

17

Choroba sieroca, a rozwój fizyczny 

wychowanków. C.d.

 Na nasilenie choroby sierocej najprawdopodobniej 

wpływa:

-Typ środowiska rodzinnego wychowanków 
    Słabą formę ”choroby sierocej” przejawia ponad 

połowa wychowanków z rodzin „niewydolnych” i 

jedynie 1/3 z rodzin patologicznych (w tej grupie 

przewaga silnych objawów).

-Rzadkie odwiedziny dzieci przez rodziców
    Im odwiedziny rzadsze, tym częstsze występowanie 

silnych form „choroby sierocej”.

18

Choroba sieroca, a rozwój fizyczny 

wychowanków. C.d.

-Czas pobytu
    Im dłuższy pobyt dziecka w placówce, tym częstsze 

występowanie silnych objawów choroby sierocej i tym 

mniej dzieci z łagodną formą.

-Wiek przyjęcia
    Im wcześniejszy wiek przyjęcia do placówki, tym 

wyższy odsetek dzieci z silną formą choroby sierocej.

 Wychowankowie, u których występuje silna forma 

choroby sierocej osiągają niższe wartości wysokości 

ciała niż dzieci ze słabymi objawami.

19

DEFICYT BODŹCÓW EMOCJONALNYCH- 

PRZYCZYNA OPÓŹNIEŃ W ROZWOJU 

FIZYCZNYM WYCHOWANKÓW.

• Próba odpowiedzi na 

pytanie: 

    „Czy miłość i uczucia są 

niezbędnym warunkiem 
dobrego stanu 
fizycznego i normalnego 
rozwoju, czy też 
wystarczy do tego 
dobre pożywienie i inne 
korzystne warunki 
bytowe?”