Typologia społeczna i 

geograficzna języków

Stopień naukowej znajomości 

języków

• 5%   języków opisano wyczerpująco
• 20% języków ma opisy cząstkowe
• 30% języków – utrwalono teksty
• 70% języków – wiadomo, że istnieją

• Zależy to od statusu języka 

Status języków zależy od zasięgu 

i zespołu sfer funkcjonowania

• pisane 

– 

ustne

• normalizowane   

– 

nienormalizowane

• kodyfikowane      

– 

niekodyfikowane

• literackie             

– 

nieliterackie

• państwowe

–        niepaństwowe 

(

oficjalne, urzędowe

)         (

regionalne, mniejszości etnicznych

)

• apostolskie         

–      nieapostolskie

(

kultowych tekstów religijnych)

• polietniczne

– 

monoetniczne 

(

kilku narodów

) 

• dokumentarne  –

niedokumentarne

Powstawanie języka 

literackiego

• Grafizacja

- powstanie odmiany pisanej

• Normalizacja i kodyfikacja 

- usuwanie wariantów językowych, zwłaszcza 

regionalnych

• Ogólny wzrost sprawności i 

intelektualizacja

 - zmiana proporcji między słownictwem 

konkretnym a abstrakcyjnym, 

 - wypracowanie środków składniowych 

pozwalających precyzyjnie przekazywać myśli 

w logicznej formie, 

 - rozwój nowych odmian stylowych

Znaczenie grafizacji

• możliwość formułowania trudnych treści 

pojęciowych 

• coraz więcej informacji trzeba zawrzeć w 

językowej części przekazu, operując 

elementami kodu rozwiniętego 

• wytworzenie się pisanej odmiany języka

 w znacznym stopniu autonomicznej wobec 

odmiany mówionej 

• odmiana pisana wytwarza nowe gatunki i 

style 

- w żywej mowie niemożliwy jest traktat

- rozmowę zastępuje list

NORMALIZACJA i KODYFIKACJA

NORMALIZACJA 

- usuwanie wariantów regionalnych 

na rzecz form zunifikowanych

Bywa spontaniczna

KODYFIKACJA

- nadanie mocy obowiązującej 

normie językowej przez jakiś 

autorytet, 

np. przez urząd 

Niekodyfikowana normalizacja 

polskiego języka literackiego w XV 

w.

 

(wg Stiebera)

Normalizacja

: wydanie 

Ewangelii z 

poprawkami 

Maleckiego

(XVI w.)

 

Kodyfikacja 

Kodyfikacja 

Kopczyńskiego

Kopczyńskiego

(XVIII w.)

(XVIII w.)

• Uregulowanie repartycji końcówek:
• dobrem dziecięciem,  bo dobre dziecię, 
• dobrym człowiekiem,  bo dobry człowiek, 
• dobremi  kobietami, 

bo  dobre 

kobiety, 

• dobrymi ludźmi, 

bo dobrzy ludzie

•  
• starłszy (bo starł), zniósłszy (bo zniósł)

Kodyfikacja 

Kodyfikacja 

Kopczyńskiego

Kopczyńskiego

Schemat trójkowy stałym fundamentem 

budowy języka polskiego:

Samogłoski: 

1. ustne, 2. nosowe, 3. pochylone

Liczba: 

1. pojedyncza, 2. mnoga, 3. podwójna

Kryteria uznania języka za 

literacki

np.

• Skodyfikowana norma w ortografii, 

wymowie, gramatyce, słownictwie… 

• Poliwalencja – obsługiwanie wszystkich 

zakresów porozumiewania się społeczności: 
w sprawach codziennych, w literaturze, w 
nauce,  szkole, urzędzie, w mass-mediach… 

• Istnienie stylów funkcjonalnych: 

potoczny, artystyczny, urzędowy, naukowy, 
urzędowy…

• Powszechność użycia przez wszystkich 

członków społeczności

Mikrojęzyk 

literacki

• o ograniczonej poliwalencji

np. nieużywany w urzędzie

• np. bez stylu naukowego 
• np. mało znana literatura

Języki apostolskie

Języki 

kultowych tekstów religijnych:  

hebrajski, aramejski, sanskryt, 
awestyjski, s.c.s., klasyczny arabski, gyyz, 
koptyjski, klasyczny grecki…

- Tendencja do niezmienności tekstów 

sakralnych (tylko poprawnie wykonane mają 
pożądany skutek; nie muszą być zrozumiałe 
dla profanów)

-  Najwolniejsza ewolucja
-  Wpływ na inne języki wyznawców

Wpływy s.c.s. (bezpośrednie!)

w języku polskim

Nieznane dawnej czeszczyźnie: 
• zbawiciel
• zbawić
• miłosirdy  ‘miłosierny’ Kśw
• sąmnienie  ‘sumienie’ Kśw
Być może pozostałości liturgii 

słowiańskiej 
w kraju Wiślan przed r. 966 

Języki urzędowe

Poliwalencja  styl urzędowy

• Uniwersał króla:
Zygmunt III z łaski bożej król polski, wielki książę 

litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, 

smoleński, czerniechowski (…) wszem wobec i 

każdemu z osobna dygnitarzom, urzędnikom i 

wszystkiemu rycerstwu wiernie nam miłym łaskę 

naszę królewską. Wiernie nam mili. (…) sejmik 

na dzień (…) Wiernościom waszym składamy…

• Uniwersał wojewody:
Jaśnie wielmożni, miłościwi panowie i bracia (…) 

zaraz się i z służbami swemi miłościwej łasce 

WM pilnie zalecam…

• Uchwała sejmiku:
My rady i wszystko rycerstwo województwa 

krakowskiego na sejmik generalny deputacki w 

Proszowicach zgromadzeni (…). 

Co wszystko strzymać i spełnić rzekliśmy sobie 

dobremi cnotliwemi szlachetnemi słowy…

Języki urzędowe - np. 

francuski, 

• Dla ok. 200 mln język główny (ojczysty)

• Dla ok. 70 mln drugi język codzienny 

(np. w 

Algierii

, 

Maroku

, 

Tunezji

)

 

• Dla ok. 100 mln. urzędowy (

Benin

, 

Burkina

 Faso

, 

Burundi

, 

Czad

, 

Demokratyczna Republika Konga

, 

Dżibuti

, 

Francja

, 

Gabon

, 

Gwinea

, 

Gwinea Równikowa

, 

Haiti

, 

Kamerun

, 

Kanada

, 

Komory

, 

Kongo

, 

Luksemburg

, 

Madagaskar

, 

Mali

, 

Mauretania

, 

Niger

, 

Republika Środkowoafrykańska

, 

Rwanda

, 

Senegal

, 

Seszele

, 

Szwajcaria

, 

Togo

, 

Vanuatu

, Wybrzeże Kości Słoniowej 

• Urzędowy w ONZ, Unii Europejskiej, NATO

 

Języki dokumentarne 

Języki, na które oficjalnie tłumaczy 

się dokumenty ONZ:  

ANGIELSKI
ARABSKI
CHIŃSKI 
FRANCUSKI 
HISZPAŃSKI 
ROSYJSKI 

Poliwalencja  styl naukowy 

Polonizacja terminologii naukowej
• Jan Śniadecki: „język matematyki, tak jak każdej 

innej nauki, zbliżać się powinien ile można do języka 

pospolitego”. 

• cięciwa L ‘struna bydlęca na łuku rozpięta’ 

L ‘odcinek łączący dwa dowolne punkty krzywej lub 

powierzchni’. 

• numeracja   liczenie, 
• addycja  dodawanie, 
• substrakcja  odejmowanie, 
• multyplikacja  mnożenie, 
• dywizja  dzielenie. 
• iloraz, iloczyn, średnica, wycinek, powierzchnia, kąt, 

płaszczyzna, trójkąt, wielościan, przekątna itd. 

Poliwalencja: styl naukowy

• Jędrzej Śniadecki: system terminologiczny 

(„Początki chemii” 1800). 

• Danemu typowi związków chemicznych odpowiada 

zawsze taka sama struktura logiczno-składniowa 

terminu: 

np. nazwa soli: 
reszta kwasowa (rzeczownik na -an) + gen. nazwy 

metalu 
np. occian potażu. 

• Serie terminów na 

-an (siarczan), 
-ek (tlenek), 
-owy (siarkowy), 
-awy (siarkawy) itd. 

JĘZYKI POLIETNICZNE 

• Angielski (W. Brytania, Irlandia, USA, 

Kanada, Australia, N. Zelandia, RPA...)

• Hiszpański (Hiszpania, Meksyk, Kolumbia, 

enezuela, Ekwador, Kuba, Dominikana, 

Panama,  Boliwia, Wenezuela, Peru, Chile, 

Argentyna, Urugwaj…) 

• Francuski (Francja, Belgia, Szwajcaria, 

Monako, Kanada, Haiti…)

• Niemiecki (Niemcy, Austria, Szwajcaria, 

Luksemburg)  

Języki etniczne - 

używane jako ojczyste  

przez jakieś 

społeczeństwo

żywe  – przekazywane w 

sposób naturalny dzieciom 

przez rodziców

(polski, yelogu, jidysz…)

 martwe – nieużywany 

na co dzień, 

przekazywane przez szkołę

(łacina, scs., hetycki, pie.,

hebrajski do XX w.)

Języki 

nieetniczne

• pidżyny 

powstałe w sposób
naturalny w kontakcie
różnych społeczności
ale nieużywane na co 
dzień 
 (pidgin English, 
russenorsk)

 

  sztuczne 

stworzone jako 
międzyetniczne przez 
konkretnego człowieka 
(esperanto, volapük…)