Wnioskowania prawnicze

wykład 9, dr Maciej Dybowski

Dlaczego wnioskowania?

✤

Bo „wnioskuje” się o obowiązywaniu 

✤

Trzeba pamiętać, że norma obowiązuje z czyjegoś punktu widzenia - z 

czyjegoś punktu widzenia także „wynika”

✤

wnioskowanie to proces myślowy, który polega na tym, że ktoś 

przyjmując pewne zdanie czy zdania za prawdziwe (przesłanki), 

wyrabia sobie na tej podstawie przeświadczenie o prawdziwości 

innego zdania czy zdań (wniosek).

✤

Przesłankami są normy prawne (zdania o obowiązywaniu): punktem 

wyjścia jest rezultat wykładni (wykładnia w sensie apragmatycznym)

✤

Wnioskami są normy prawne (zdania o obowiązywaniu)

✤

Wnioskowania prawnicze różnią się niezawodnością

Rodzaje wnioskowań 

prawniczych

✤

wnioskowania oparte na wynikaniu normy z normy (mniej zawodne)

✤

wnioskowania oparte na logicznym wynikaniu normy z normy,

✤

wnioskowania oparte na instrumentalnym wynikaniu normy z normy;

✤

wnioskowania oparte na założeniu konsekwentności ocen prawodawcy 

(bardziej zawodne)

✤

analogia iuris,

✤

argumenta a fortiori:

✤

argumentum a minori ad maius,

✤

argumentum a maiori ad minus.

Logiczne wynikanie normy

✤

Między normą-przesłanką a normą-wnioskiem zachodzi związek logiczny opierający się na stosunku 

między zakresami nazw

✤

Zwykle tak oczywiste, że nie ujawniane

✤

Norma-wniosek wynika logicznie z normy-przesłanki, jeżeli:

✤

1) zakres zastosowania normy-przesłanki obejmuje zakres zastosowania normy-wniosku 

✤

np. jeżeli studentowi nakazane jest zapisać się na egzamin, to obowiązek taki ciąży również na 

studencie I roku

✤

lub 

✤

2) zakres normowania normy normy-przesłanki obejmuje zakres normowania normy-wniosku,

✤

np. jeżeli studentom zakazane jest palenie tytoniu na terenie uczelni, to wynika z tego zakaz 

palenia papierosów

✤

przy tożsamości albo węższym zakresie drugiego elementu normy-wniosku.

Instrumentalne wynikanie 

norm

✤

opiera się na założeniu, że między zachowaniem adresata 

normy a wyznaczonym przez normę stanem rzeczy, który ma 

zostać zrealizowany przez adresata, występują związki 

przyczynowe. Wnioskowania te przebiegają wg dwóch 

dyrektyw inferencyjnych:

✤

instrumentalnego nakazu

✤

instrumentalnego zakazau

Dyrektywa instrumentalnego 

nakazu

✤

jeżeli obowiązuje norma nakazująca adresatowi A zrealizować 

określony stan rzeczy C (norma-przesłanka), to należy przyjąć, że 

obowiązuje również norma, która adresatowi A nakazuje czynić 

wszystko, co jest warunkiem koniecznym dla zrealizowania tego 

stanu rzeczy C (norma-konsekwencja), chyba, że prawodawca 

ustanowił normę o innej treści. 

✤

jeżeli obowiązuje norma, która adresatowi A zakazuje 

zrealizowania określonego stanu rzeczy C, to według dyrektywy 

instrumentalnego nakazu należałoby przyjąć, że obowiązuje też 

inna norma, nakazująca adresatowi A czynić wszystko, co jest 

konieczne, aby stan rzeczy C się nie zrealizował.

✤

warunek konieczny wynika ze stanu rzeczy C, ale nie gwarantuje, 

że zostanie on zrealizowany

Dyrektywa instrumentalnego 

zakazu

✤

skoro obowiązuje norma nakazująca jakiemuś podmiotowi A 

zrealizować stan rzeczy C (norma-przesłanka), to należy 

przyjąć, że obowiązuje też norma, która podmiotowi A 

zakazuje czynić cokolwiek, co jest warunkiem 

wystarczającym dla niezrealizowania stanu rzeczy C (norma-

konsekwencja).

✤

z normy-przesłanki głoszącej, że podmiotowi A zakazane jest 

zrealizowanie stanu rzeczy C, według wynika norma-wniosek 

głosząca, że podmiotowi A zakazane jest czynić cokolwiek, co 

jest warunkiem wystarczającym dla zrealizowania stanu 

rzeczy C.

✤

warunek wystarczający gwarantuje, że stan rzeczy C nie 

zostanie zrealizowany

Przykład

✤

„Zasada państwa prawnego zawiera w sobie zasadę zaufania 

obywateli do państwa, z tą zaś łączy się na zasadzie 

związków instrumentalnych zasada ochrony praw nabytych 

(także niedziałania prawa wstecz).”

✤

Orzeczenie TK z dnia 11 lutego 1992 r. (K. 14/91

Wnioskowania oparte na 

założeniu konsekwentności 

ocen prawodawcy

✤

We wnioskowaniach opartych na konsekwentności ocen 

prawodawcy odwołujemy się do aksjologicznego 

uzasadnienia norm prawnych i na tej podstawie 

wnioskujemy, że obowiązuje inna norma, mająca takie samo 

uzasadnienie aksjologiczne 

✤

Wszystkie wnioskowania aksjologiczne są wysoce 

dyskusyjne, jeżeli chodzi o zakres ich zastosowania 

zwłaszcza ze względu na sporność odtworzenia założeń 

aksjologicznych. Dotyczy to zwłaszcza stosowalności tego 

rodzaju wnioskowań w prawie publicznym. 

Analogia iuris

✤

polega na tym, że ustaliwszy, iż obowiązuje jakaś norma N1 

(lub więcej norm: N1, N2, N3 ... Nn), które znajdują 

uzasadnienie w jakiejś ocenie O, i założywszy, że 

prawodawca jest aksjologiczne konsekwentny, uznaje się za 

obowiązującą jakąś normę-konsekwencję, która wprawdzie 

nie została ustanowiona, ale która znajduje uzasadnienie 

aksjologiczne w tej samej ocenie O. Normę-

konsekwencję przejmuje się zatem za obowiązującą ze 

względu na jej wspólne z normami-przesłankami 

uzasadnienie aksjologiczne.

Analogia iuris. Przykład

✤

„Skoro brak jest w przepisach ustawy o powszechnym 

zaopatrzeniu emerytalnym unormowania w przedmiocie 

sposobu wypłaty świadczeń emerytalnych i rentowych przez 

organy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych należy w ramach 

stosowania analogii prawa (analogia iuris) poszukiwać 

rozwiązania tej kwestii w innych przepisach prawa, 

normującej problematykę najbardziej zbliżoną. 

Unormowania w tej mierze zawiera kodeks cywilny w dziale 

wykonania zobowiązań.”

✤

Wyrok SN z dnia 10 lipca 1980 r. (II URN 77/80)

Argumenta a fortiori

✤

„wnioskowania z silniejszego” opierają się na założeniu , że jeżeli 

ustawodawca ocenia w pewien sposób naruszanie jakiegoś dobra 

jako zło, to konsekwentnie bardziej jeszcze dezaprobować będzie 

silniejsze naruszenie tego samego dobra i odpowiednio jeżeli 

aprobuje realizacje pewnego stanu rzeczy jako dobro to 

konsekwentnie jeszcze bardziej aprobuje silniejszą (tzn. w 

większym stopniu) realizację tego stanu rzeczy. Wnioskowania 

te opierają się na założeniu konsekwencji prawodawcy co do 

ocen preferencyjnych. 

✤

Wnioskowania ta przebiegają według 2 schematów:

✤

z mniejszego na większe – Argumentum a minori ad maius

✤

z większego na mniejszego – Argumentum a maiori ad minus 

Argumentum a minori ad 

maius

✤

wnioskowanie „z mniej na więcej”

✤

skoro uznajemy za obowiązującą normę N1, która zakazuje 

naruszać jakieś dobro w stopniu mniejszym, i uważamy, że 

zakaz ten uzasadniony jest ocenami przypisanymi 

prawodawcy, a nadto zakładamy, że prawodawca jest 

aksjologicznie konsekwentny, to należy przyjąć, że do 

systemu należy także norma-konsekwencja, która zakazuje 

naruszać to dobro w stopniu większym. 

✤

“Komu zakazane jest czynić mniej, zakazane jest czynić 

więcej.”

Argumentum a minori ad 

maius. Przykład

✤

„Skoro skuteczne cofnięcie przez skazanego lub jego 

obrońcę wniosku o wznowienie postępowania karnego od 

prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie 

skutkuje wydanie postanowienia o pozostawieniu bez 

rozpoznania wniosku o wznowienie tego postępowania, to 

tym bardziej wydanie identycznej decyzji uzasadnia fakt 

złożenia wniosku o wznowienie postępowania od orzeczenia, 

które nie kończy postępowania karnego (argumentum a 

minori ad maius).”

✤

Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Lublinie (II Ako 196/97)

Argumentum a maiori ad 

minus

✤

wnioskowanie „z więcej na mniej”

✤

skoro uznano za obowiązującą normę, która adresatowi A 

wyznacza obowiązki uciążliwe, w szczególności nakazuje mu 

zrealizowanie jakiegoś stanu rzeczy C wymagającego 

większego wysiłku, to – zakładając konsekwentność 

prawodawcy – należy przyjąć, że obowiązuje norma 

wyznaczająca adresatowi  A obowiązki mniej uciążliwe, w 

szczególności nakazuje mu zrealizowanie stanu rzeczy C 

mniejszym nakładem sił.

✤

„Komu nakazane jest czynić więcej, temu nakazane jest 

czynić mniej”

Argumentum a maiori ad 

minus. Przykład

✤

„Wprawdzie w przepisie art. 537 § 2 k.p.k. jest mowa o 

oczywiście niesłusznym skazaniu, ale rozumowanie a maiori 

ad minus prowadzi do wniosku, że przepis ten ma także 

zastosowanie w wypadku oczywiście niesłusznego 

przypisania odpowiedzialności i warunkowego umorzenia 

postępowania.”

✤

Wyrok SN z dnia 17 stycznia 2002 r. (II KKN 368/99)