Pierwsza pomoc I

Pierwsza pomoc w nagłych 

przypadkach

Pierwsza pomoc I, wstęp

• W Polsce coraz bardziej upowszechnia się 

znajomość opracowanego w Stanach 

Zjednoczonych zestawu standardów 

postępowania z ofiarą wypadku, 

powszechnie znanego pod nazwą ATLS 

(advanced trauma life support); system 

ten wdrożony został w wielu krajach a 

doniesienia na temat jego skuteczności 

wystawiają mu wysoką ocenę; obejmuje on 

ściśle określone działania wykonywane 

podczas kolejnych etapów leczenia;

Pierwsza pomoc I, wstęp

• Skuteczność pierwszej pomocy udzielonej 

osobie z obrażeniami ciała zależy od ciężkości 

i rozległości tych obrażeń a także od stanu 

poszkodowanego w chwili urazu (choroby 

towarzyszące, wiek itd..); wpływ na 

skuteczność ma również czas jaki upływa od 

wypadku do przyjazdu karetki, a następnie do 

przyjęcia chorego w szpitalu; w większości 

przypadków także zakres podjętych przez 

zespół ratowniczy czynności, wynikających ze 

stanu poszkodowanego, może w istotny 

sposób decydować o przyszłym losie chorego;

Pierwsza pomoc I, wstęp

• Celem zespołu ratowniczego jest, by 

poszkodowany nie tyko dotarł do szpitala żywy, 

ale żeby zachował szanse na dalsze życie i 

żeby podjęcie lub niepodjęcie przez ratownika 

określonych działań nie wpłynęło negatywnie 

na jego przyszłą sprawność; w Polsce nadal 

poszukuje się kompromisu pomiędzy zasadą 

możliwie szybkiego przewozu ofiary wypadku 

do najbliższego szpitala (reguła scoop and run) 

a coraz bardziej powszechną zasadą 

wykonywania szeroko rozumianej resuscytacji 

na miejscu zdarzenia (reguła stay and play);

Pierwsza pomoc I, wstęp

• Wyjątkiem od tej ostatniej zasady 

mogą być niektóre sytuacje wynikające 
z niewielkiej odległości od szpitala czy 
też rany drążące klatki piersiowej u 
chorych w stanie niekontrowalnego 
wstrząsu, kiedy tylko natychmiastowa 
operacja, wykonana w dobrze 
wyposażonej sali operacyjnej dać może 
choremu szanse przeżycia;

Pierwsza pomoc I, wstęp

• Karetka ma być szybkim środkiem 

transportu zespołu ratowników do 

chorego; trzeba stanowczo podkreślić, 

że na miejscu wypadku i w trakcie 

przewozu poszkodowanego czas 

przeznaczony na wdrożenie 

właściwych, adekwatnych do stanu 

pacjenta kroków, na pewno liczy się na 

jego korzyść, gdyż wcześniej 

otrzymuje niezbędną pomoc;

Pierwsza pomoc I, wstęp

• Udzielający pierwszej pomocy musi przede 

wszystkim zapewnić sobie właściwe 

warunki działania: usunąć chorego z 

obszaru zagrożonego, usunąć 

gromadzących się gapiów, zapewnić sobie 

wystarczające oświetlenie (np.. światła 

karetki), zapewnić bezpieczeństwo 

choremu i zespołowi ratującemu (jeśli 

wypadek zdarzył się na autostradzie) i o 

ile to konieczne pomoc innych służb (straż 

pożarna, policja, ratownictwo techniczne);

Pierwsza pomoc I, wstęp

• W sytuacjach wypadków masowych 

lub katastrof kierujący akcją 

ratowniczą dokonać musi wstępnej 

segregacji ofiar, zdecydować o 

kolejności i rodzaju transportu 

medycznego a także powiadomić 

odpowiednie władze o siłach i 

środkach potrzebnych do zaopatrzenia 

wszystkich poszkodowanych w 

możliwie krótkim czasie;

Pierwsza pomoc I, wstęp

• Problem organizacji akcji ratowniczej i 

ewakuacyjnej rozwiąże w Polsce w niedalekiej 

przyszłości sieć Centrów Powiadamiania 

Ratunkowego (CPR); dyspozytor będzie mógł 

zarządzać wszystkimi dostępnymi na danym 

terenie jednostkami ratowniczymi i zarazem 

decydować o konieczności postawienia w stan 

gotowości niezbędnych placówek medycznych; 

badanie chorego oraz wszystkie czynności 

związane z udzielaniem I-szej pomocy powinny 

być wykonane bezpośrednio na miejscu 

wypadku lub w karetce;

Pierwsza pomoc I, wstęp

• Musi obowiązywać zasada, że 

poszkodowany nie może być 
przewożony do szpitala bez oceny 
jego stanu i prawidłowego 
zaopatrzenia;

Wstępna ocena stanu 

ofiary wypadku

• Wstępna ocena stanu ofiary wypadku 

sprowadza się do kontroli zachowania 

podstawowych funkcji życiowych;

• Ocena podstawowych funkcji życiowych 

obejmuje:

• 1)ocenę oddychania – czy chory oddycha?
• 2)ocenę drożności dróg oddechowych – 

czy drożne są  drogi oddechowe?

• 3)ocenę wydolności oddechu – czy oddech 

jest wydolny?

Wstępna ocena stanu 

ofiary wypadku

• 4)ocena akcji serca – czy obecna jest akcja serca?
• 5)ocena wydolności krążenia – czy krążenie jest 

wydolne?

• 6)ocena stanu świadomości – jaki jest stan 

świadomości?

• Szybkie  badanie wstępne, na które w standardzie 

przewiduje się  3 minuty, a które ma na celu 

wykrycie podstawowych przyczyn ewentualnego  

zagrożenia życia, przerywa się lub odracza tylko w 

celu zatrzymania masywnego krwotoku 

zewnętrznego, udrożnienia dróg oddechowych.....

Wstępna ocena stanu 

ofiary wypadku

• ...lub podjęcia zabiegów reanimacyjnych;
• Podstawowym składnikiem badania 

lekarskiego jest wywiad; głównym jego 
celem jest zebranie informacji na temat 
mechanizmu i energii działającej w chwili 
urazu oraz czasu jaki upłynął od wypadku; 
ponadto należy zebrać dane o tym co działo 
się wtedy z chorym, na co chorował przed 
wypadkiem, jakie zażywał leki i czy był 
uczulony na jakieś środki;

Zagrożenia życia i zdrowia 

u osób po urazach

• Uraz w zależności od lokalizacji, rozległości i 

ciężkości obrażeń ciała, prowadzić może do 

zagrożenia życia poszkodowanego w następstwie:

• 1)zatrzymania krążenia (na skutek wykrwawienia, 

uduszenia, uszkodzenia OUN, uszkodzenia serca, 

wyjątkowo na skutek odruchu);

• 2)niewydolności oddechowej (na skutek 

niedrożności górnych dróg oddechowych, 

uszkodzenia ściany klatki piersiowej lub układu 

oddechowego, zachłyśnięcia, utopienia, stłuczenia 

płuc);

Zagrożenia życia i zdrowia 

u osób po urazach

• 3)wstrząsu – niemal zawsze hipowolemicznego 

(na skutek utraty krwi w następstwie krwotoku 

zewnętrznego lub wewnętrznego, względnie 

utraty osocza w następstwie oparzenia) ale też 

kardiogennego (wskutek stłuczenia mięśnia 

sercowego lub tamponady serca) oraz 

rdzeniowego (przy wysokim uszkodzeniu 

szyjnego odcinka rdzenia);

• 4)zaburzeń czynności OUN (na skutek 

pierwotnego uszkodzenia mechanicznego, 

ciasnoty śródczaszkowej, wtórnego 

niedokrwienia....

Zagrożenia życia i zdrowia 

u osób po urazach

• ....lub  niedotlenienia);
• Dlatego też działania ratownicze – niezależnie 

od rodzaju odniesionych przez 

poszkodowanego sprowadzają się do:

• 1)oceny podstawowych funkcji życiowych;
• 2)w razie konieczności do ich przywrócenia lub 

podtrzymania;

• 3)rozpoznania stanów zagrożenia życia i ich 

leczenia lub przeciwdziałania ich wystąpieniu;

• 4)zabezpieczenia pacjenta przed dalszymi 

uszkodzeniami w czasie transportu;

Zagrożenia życia i zdrowia 

u osób po urazach

• Choć niewątpliwie zdarzają się stany 

wymagające natychmiastowego 
zaopatrzenia przed podjęciem 
wszelkich innych działań 
(np.masywny krwotok zewnętrzny), 
to pożądaną kolejność działań 
ratowniczych najpełniej opisuje 
powszechnie przyjęty schemat ABCD;

A - airway

• Zapewnić drożność górnych dróg 

oddechowych oraz zabezpieczyć 
szyjny odcinek kręgosłupa (poprzez 
odessanie i odpowiednie ułożenie 
pacjenta, intubację, a w niektórych 
przypadkach – jak uszkodzenie 
krtani czy tchawicy – wykonanie 
konikotomii lub kaniulacji tchawicy);

A - airway

• Zapewnienie drożności górnych dróg 

oddechowych ma absolutne 
pierwszeństwo wszędzie tam, gdzie 
może ona być zagrożona, a więc gdy 
istnieje możliwość zachłyśnięcia, gdy 
podstawa języka zapada się na tylną 
ścianę gardła lub inne mechaniczne 
uszkodzenie utrudnia oddychanie;

B - breathing

• Zapewnić należy skuteczną wentylację 

poprzez wspomagane lub zastępcze 
oddychanie, podanie mieszaniny 
wzbogaconej w tlen, zaopatrzenie odmy 
otwartej oraz wiotkiej klatki piersiowej;

• Niezależnie od przyczyny niewydolności 

oddechowej u chorego po urazie, głównym 
– obok udrożnienia dróg oddechowych – 
elementem leczenia jest skuteczna 
wentylacja połączona z podaniem tlenu; 

B - breathing

• Wspomaganej lub zastępczej wentylacji 

mogą wymagać w okresie przedszpitalnym 
nieprzytomni chorzy z objawami 
narastającej ciasnoty śródczaszkowej oraz 
poszkodowani we wstrząsie 
hipowolemicznym; ostra niewydolność 
oddechowa rozwija się często na skutek 
obrażeń klatki piersiowej lub układu 
oddechowego w następstwie odmy prężnej, 
odmy otwartej czy wiotkiej klatki piersiowej;

B - breathing

• Głównymi objawami ostrej niewydolności 

oddechowej są: duszność, przyspieszenie 

tętna i oddechu, nierzadko sinica i 

pokryta chłodnym potem skóra oraz 

asymetria ruchów oddechowych klatki 

piersiowej; żyły szyjne są zwykle 

nadmiernie wypełnione; należy 

podkreślić, że stany te muszą być 

rozpoznane na miejscu wypadku i 

zaopatrzone zgodnie z zasadami;

C - circulation

• Zapewnić  trzeba dostateczny przepływ krwi w 

tkankach przez uzupełnienie objętości krwi 

krążącej, a w razie potrzeby przez zewnętrzny 

masaż serca lub defibrylację; do zatrzymania 

akcji serca po urazie dochodzi na skutek 

wykrwawienia, uszkodzenia OUN lub 

uduszenia, rzadziej z przyczyn dotyczących 

serca, np.. wskutek uderzenia twardym 

przedmiotem w okolicę przedsercową (contusio 

cordis) lub porażenia prądem; brak akcji serca i 

oddychania stanowią wskazanie do podjęcia 

natychmiastowej akcji reanimacyjnej;

C - circulation

• Zatrzymanie krwotoku zewnętrznego uzyskuje 

się przez nałożenie opatrunku uciskowego; 

polega on na wytamponowaniu rany gazą i 

uciśnięciu jej opaską elastyczną lub zwykłym 

banadażem; jeśli rana znajduje się w obrębie 

kończyny to należy ją unieść; w przypadku 

krwotoku z kończyn można zastosować 

mankiet aparatu do mierzenia ciśnienia, 

zakładając go na ramieniu lub udzie (powyżej 

miejsca zranienia) i napinając powietrzem do 

uzyskania ciśnienia 200-300 mmHg; jest to 

jedyny dopuszczalny sposób.....

C - circulation

• .....zastosowania opaski uciskowej; mankiet 

zapewnia bowiem właściwy, kontrolowany ucisk 

i nie powoduje uszkodzeń tkanek miękkich; 

stosowanie wszelkich innych pasków, sznurków 

nie wyłączając oryginalnych opasek Esmarcha, 

uważa się obecnie za szkodliwe; jeśli założono je 

przed przybyciem lekarza na miejsce wypadku, 

należy je natychmiast usunąć; ze względu na to, 

że w większości przypadków krwawiących ran 

kończyn mamy do czynienia z krwotokiem 

żylnym, natychmiast po zdjęciu „opaski” (zwykle

C - circulation

•

zamykającej włąśnie odpływ żylny) 

krwawienie często ustaje; krótkotrwały efekt 

uzyskać można, przyciskając tętnice 

położone powyżej miejsca zranienia w 

odpowiednich punktach do kości (pachwina, 

rowek ramienny) lub – jak w przypadku 

uszkodzenia tętnicy szyjnej – zatykając 

ubytek palcem; nie jest błędem, w krańcowej 

sytuacji, zamknięcie krwawiącego naczynia 

kleszczykami chirurgicznymi; należy jednak 

uważać, by jeszcze bardziej go nie uszkodzić;

C - circulation

• Krwotok zewnętrzny a znacznie 

częściej wewnętrzny, któremu 

towarzyszy utrata ok.. 30% objętości 

krwi krążącej, prowadzi do wstrząsu 

hipowolemicznego; objawia się on 

bladością powłok, przyspieszeniem 

tętna i oddechu, hipotonią, zniesieniem 

lub opóźnieniem (ponad 3 sekundy) 

nawrotu kapilarnego; żyły szyjne są 

zwykle zapadnięte, chory jest spocony;

C - circulation

• Chory w stanie wstrząsu hipowolemicznego 

początkowo jest pobudzony a wraz z 

pogłębianiem się hipowolemii staje się 

apatyczny, zaś jego reakcje coraz bardziej 

powolne; zmniejszenie objętości krwi krążącej 

prowadzi w krótkim czasie do centralizacji 

krążenia, upośledzenia przepływu 

obwodowego, niedotlenienia komórek i w 

efekcie powoduje nieodwracalne zmiany 

narządowe; istotne jest zatem możliwie 

szybkie wdrożenie postępowania 

przeciwwstrząsowego;

C - circulation

• Postępowanie przeciwwstrząsowe 

polega na zabezpieczeniu dostępu do 

żyły (nie tylko u chorych z 

hipowolemią, ale u wszystkich z 

rozleglejszymi obrażeniami) i podjęciu 

przetaczania odpowiednich płynów 

oraz podaży stosownych leków, w tym 

przeciwbólowych; chorego należy 

zabezpieczyć odpowiednią folią przed 

utratą ciepła;

C - circulation

• Przyczyną  wstrząsu u chorego z 

mnogimi obrażeniami ciała, w tym z 

obrażeniami klatki piersiowej, bywa też 

ostra niewydolność krążenia 

występująca na skutek uszkodzenia 

mięśnia sercowego w wyniku jego 

stłuczenia (contusio cordis) lub 

tamponady worka osierdziowego; 

zasadniczą różnicą w obrazie klinicznym 

będzie tu wypełnienie żył szyjnych;

D - disability

• Tym słowem, dla zachowania porządku 

alfabetycznego i mnemotechnicznej wartości 

reguły ABC(D), określa się ocenę stanu 

świadomości; brak świadomości lub znaczne 

jej upośledzenie jest zwykle następstwem 

ciężkiego uszkodzenia ośrodkowego układu 

nerwowego; może też dojść do wtórnych 

zaburzeń świadomości w wyniku 

niedotlenienia albo wstrząsu; przyczyną utraty 

świadomości może też być zatrucie lub 

przedawkowanie leków czy alkoholu; 

bezpośrednie zagrożenie życia ........

D - disability

• ....u nieprzytomnych wynika nie tylko 

z możliwości rozwoju ciasnoty 
śródczaszkowej czy uszkodzenia pnia 
mózgu, lecz przede wszystkim z 
możliwości wystąpienia niedrożności 
górnych dróg oddechowych na skutek 
zapadania się języka lub zachłyśnięcia 
(np.. wymiocinami lub krwią);

E – exposure 

(examination), badanie

• Chorego należy rozebrać, a następnie zbadać w 

poszukiwaniu obrażeń zewnętrznych i objawów 

obrażeń wewnętrznych, po wykonaniu tego 

należy zaopatrzyć rany; nie zawsze istnieje 

możliwość rozebrania pacjenta przed 

badaniem, zarówno ze względu na warunki 

(zimno, deszcz), jak i ze względu na priorytet 

działań resuscytacyjnych nad diagnostyką – 

zasadę tę należy więc stosować w miarę 

możliwości, usuwając ubranie na tyle, na ile 

jest to konieczne do przeprowadzenia badania 

orientacyjnego, wykonania podstawowych .....

E – exposure 

(examination), badanie

• ....czynności ratowniczych, czy też 

zaopatrzenia ran i złamań otwartych; czas na 

dokładniejsze badanie przychodzi zwykle w 

czasie transportu pacjenta; zaopatrzenie ran w 

okresie przedszpitalnym polega jedynie na 

założeniu jałowych opatrunków; w przypadku 

masywnego krwawienia powinien być to 

opatrunek uciskowy; w przypadku 

zaopatrywania ran u osób oparzonych zalecane 

jest 10-20-minutowe schładzanie oparzonej 

powierzchni wodą o temperaturze pokojowej, 

przed założeniem opatrunku;

E – exposure 

(examination), badanie

• Ukąszenie przez żmiję lub inne zwierzęta 

jadowite stanowić może bezpośrednie 

zagrożenie życia; trzeba uspokoić pacjenta 

aby ograniczyć rozprzestrzenianie się jadu; 

jeśli to możliwe należy unieruchomić ukąszoną 

część ciała i tak ułożyć pacjenta by znajdowała 

się ona jak najniżej (dobrze jest zabrać węża 

sprawcę ukąszenia wraz z ofiarą w celu 

identyfikacji); ranę pozostawia się bez 

opatrunku by ułatwić upływ krwi; w 

przypadku nagłego załamania się funkcji 

życiowych konieczne jest podjęcie........

E – exposure 

(examination), badanie

• ....natychmiastowej akcji 

resuscytacyjnej; w niektórych 
stanach koniczne bywa podanie 
adrenaliny i dużych dawek 
sterydów w celu zapobieżenia 
wstrząsowi alergicznemu;

F – fractures, 

unieruchomić złamania

• Unieruchomienie złamań i zwichnięć zapobiega 

dalszym uszkodzeniom tkanek miękkich przez 

ostre odłamy kostne, zmniejsza ból i krwawienie 

związane z przemieszczaniem się odłamów 

kostnych przy przenoszeniu chorego;

• Unieruchomienia  dokonuje się za pomocą 

metalowych (drucianych) szyn Kramera, szyn 

pneumatycznych oraz szyn z innych materiałów 

i o innych mechanizmach działania; aplikację 

unieruchomienia poprzedza się podaniem 

środków przeciwbólowych i założeniem 

opatrunków;

F – fractures, 

unieruchomić złamania

• Bezwzględnie należy wcześniej ocenić 

stan ukrwienia i unerwienia obwodu 

uszkodzonej kończyny; 

unieruchomienie powinno być 

wykonane także wtedy, gdy ze względu 

na charakter urazu lub dolegliwości 

chorego jedynie podejrzewa się 

obecność złamania (np.. w przypadku 

nie zawsze wyraźnego klinicznie 

złamania kręgosłupa lub miednicy);

Revised Trauma Score 

(RTS)

• Znakomitym sposobem całościowej 

oceny stanu pacjenta jest opracowany 
przez Championa (zmodyfikowany w 
1989 roku) wskaźnik RTS; w 
uproszczeniu oblicza się go, oceniając 
wysokość ciśnienia skurczowego, 
częstość oddechów chorego i liczbę 
punktów w skali GCS:

Revised Trauma Score

•  GCS      Ciśnienie      częstość     wartość
•                skurczowe    oddechów   kodu    

 

• 13 – 15       > 89            10 - 29          4    
•  9 – 12     75 – 89            > 29             3   
•  6 – 8        50 – 75           6 – 9             2
•  4 – 5          1 – 49            1 – 5            1 
•     3                 0                    0              0 

Revised Trauma Score 

(RTS)

• Wskaźnik  RTS, jak widać, opiera się 

jedynie na trzech kryteriach 
klasyfikacyjnych, które wykorzystuje się w 
każdym przypadku; wskaźnik ten jest dość 
powszechnie używany przez zespoły 
ratownicze; podobnie jak skala śpiączki 
(GCS) może również służyć do ciągłego 
monitorowania stanu pacjenta podczas 
transportu, a przez to do śledzenia 
postępów resuscytacji;