1

Temat 4

Myśl i polityka 

merkantylizmu

 

2

Merkantylizm  - kupiecki 

kapitalizm

XVI – I poł. XVIII

mercante, z j. włoskiego, kupiec

 

3

Podłoże gospodarcze i polityczne

• Stały i nieprzerwany rozwój handlu 

(rozwinięte rynki, klasa kupiecka)

• Powstanie handlowych miast (Wenecja, 

Florencja, Amsterdam, Londyn)

• Wzrost wpływów kupców na politykę rządów

 

4

Ważne wydarzenia

• Podróże odkrywcze do Ameryki i na 

Daleki Wschód

• Wielki ruch cen w górę
• Pojawienie się i umocnienie władzy 

nowoczesnego państwa

 

5

Rozwój merkantylizmu

Wczesny – pierwsze podboje i przywożenie 

kruszców, pieniędzy jest tak dużo, że 
generują impulsy inflacyjne, handel w 
zdobywaniu kruszców jest niedoceniany 

Rozwinięty (bulionizm) – to okres rozwoju 

produkcji i handlu, nacisk kładzie się na 
eksport, sprzedaż to przypływ pieniądza, 
a kupno to odpływ pieniądza.

 

6

Doktryna merkantylizmu

Jedynym bogactwem są zasoby kruszców.

 

Podstawowymi  wyznacznikami  działalności  i 

wzrostu 

gospodarczego 

są 

czynniki 

pieniężne,  a  nie  realne.  Zmiany  ilości 
pieniądza 

wywołują 

zmiany 

poziomu 

produkcji.

Każda osoba jest ekonomistą dla samej siebie 

(rachunek ekonomiczny).

 

7

Zasoby kruszców a wzrost

Posiadanie kruszcu umożliwia:
•  utrzymanie wojska, floty,
•  finansowanie inwestycji,
•  zwiększanie konsumpcji, 
•  dokonywanie zakupów za granicą 

 

8

Źródła pozyskania kruszców

• Wydobycie złóż w kraju i w koloniach
• Dodatni bilans handlowy

 

9

Dodatni bilans handlowy

Można było osiągnąć za pośrednictwem 

odpowiednio skonstruowanego systemu 
protekcjonistycznego: 

- ogólny – zakładał nakładanie ceł na wszelki 

przywóz i ułatwianie wywozu przez 
zwolnienia od ceł i premie. Jednocześnie 
zakazuje się wywozu kruszców, popierając ich 
przywóz

- szczegółowy – określa się strukturę eksportu 

i importu (ostatecznie protekcja przybiera 
najczęściej postać protekcji przemysłu). 
Prowadzi to w konsekwencji do wspierania 
idei industrializmu.

 

10

Dodatni bilans handlowy

i warunki jego uzyskania

 

(u podstaw tej teorii leżał pogląd o niemożności 

osiągania korzyści przez jednego bez krzywdy 

drugiego)

• Niskie ceny zakupu 

surowców i niskie 
koszty produkcji 
(cel ten realizowano 
poprzez ograniczanie 
płac, cen 
sprowadzanych 
surowców i 
produktów gotowych 
oraz monopolizowanie 
rynków zakupu)

• Możliwie 

najwyższe ceny 
sprzedaży dóbr 
(realizowany nawet 
drogą przymusu i 
presji politycznej, 
monopole handlowe)

 

11

- w krótkim okresie,  posiadanie pieniądza 

daje możliwość realizowania wydatków 
bieżących 

- w długim, kruszec traktowano nie tylko 

jako pieniądz, ale również kapitał

Kruszec jako bogactwo

 

12

Zasadniczym czynnikiem rozwoju gospodarczego 

jest ingerencja państwa w życie gospodarcze 

(powinna zmierzać w kierunku zapewnienia 

dodatniego bilansu handlowego). 

Państwo powinno prowadzić politykę 

protekcjonistyczną, bo tylko taka zapewnia 

bogactwo kraju.  

 

13

Postulowana ingerencja państwa

• Zakaz wywozu kruszców (wczesny 

merkantylizm tzw. monetaryzm lub bulionizm), 
z drugiej strony forsowanie ich przywozu

• Ograniczanie importu, głównie dóbr 

przemysłowych, zachęcanie do importu 
surowców do produkcji i do eksportu towarów 
przetworzonych.

• Wysokie cła na artykuły importowane, które 

mogą być wytworzone w kraju

 

14

• Brak ceł na importowane surowce dla przemysłu 

krajowego, tania żywność dla utrzymania niskich 
płac robotników i niskich kosztów wytwarzania

• Uprzemysłowienie, zakładanie z własnych 

środków manufaktur i rozwój produkcji 
przemysłowej, popieranie prywatnych 
przedsiębiorstw, sprowadzanie 
wykwalifikowanych robotników. 

 

15

• Rozwój infrastruktury gospodarczej 

przyczyniającej się do szybkiego rozwoju 
gospodarczego – ułatwianie komunikacji, 
tworzenie kompanii handlowych, 
rozbudowa floty

• Celem jest osiągnięcie takiego rozwoju 

przemysłu i rolnictwa oraz powiązanie ich 
ze sobą, by import nie był potrzebny

 

16

Polityka konkurencji

• Kupcy wykazywali negatywną postawę wobec 

konkurencji (bo obniża ceny sprzedaży). 

• Interesom kupieckim służyły ugody i 

porozumienia, co do cen między 
sprzedawcami, dążono do przyznanie im 
przez króla monopolu na określony produkt 
lub na handel z częścią świata.

Kompanie Handlowe

Kompanie Handlowe

 

 

17

Problem - kwestia ludnościowa

Powody:
- powszechne wyniszczenie populacji w 

wyniku wojen i epidemii

- motyw taniej siły roboczej (w imię realizacji 

celu zdobycia „bogactwa dla kraju” duża 

część ludności musi być z tego bogactwa 

wydziedziczona)

Polityka zatrudnienia i płac

 

18

Cel polityki ludnościowej – 

uproduktywnienie społeczeństwa

- popieranie wzrostu liczby ludności 

-  nakaz pracy (nawet dzieci w wieku 5-6 lat)

- zakazu żebractwa oraz czerpania środków  

utrzymania  z  dobroczynności  publicznej 
dla  ludzi  młodych  i  zdolnych  do  pracy 
produkcyjnej  

- kary fizyczne dla zwiększenia wydajności

 

19

Organizacja pracy

- Manufaktury – zamknięte obozy pracy 

(czas pracy 12-14 godzin, płaca na 

poziomie minimum egzystencji, 

wartownicy )

- Praca nakładcza i rękodzielnictwo (wyzysk 

pod groźbą głodu)

 

20

Uzasadnienie niskich płac

Robotnik musi pracować przy tak niskich 

płacach, aby:

A) nie miał możliwości oszczędzania

B) nie dysponował wolnym czasem

C) zwiększył pracowitość

 

21

Procent

Finansowanie  operacji  handlowych  zostało 

prawnie 

usankcjonowane. 

Dopuszczono 

możliwość  udzielania  kredytu,  o  ile  był 
wykorzystywany  w  celu  zwiększenie  ilości 
kruszcu w gospodarce. 

 

22

Główni przedstawiciele myśli 

merkantylistycznej

ANGLIA

Thomas Mun, Josiah Child, Charles Davenant, 

John Law 
FRANCJA

Jean Bodin, Antoine de Montchretien, Jean 

Baptiste Colbert

   WŁOCHY
Antonio Serra, Marco de Santis
   POLSKA
Stanisław Cikowski, Jan Grodwagner, Andrzej 

Fredro, Krzysztof Opaliński

 

23

Thomas Mun (1571-1641)

 

Dyrektor Kompanii Indii Wschodnich.

„Bogactwo Anglii w handlu zagranicznym” 1664r 
Metody zwiększenia bogactwa i pomyślności 

Anglii. 

  

- Czasem zakaz wywozu złota może być 

szkodliwy, gdyż kruszec może okazać się 

potrzebny do zakupu surowców do produkcji, 

- Powinno się unikać zbyt wielkiej konsumpcji 

zagranicznych towarów (raczej zwiększać 

konsumpcję krajowych dóbr),

 

24

- Trzeba produkować tanio, bo towary na 

eksport muszą być tańsze od 
konkurencji. 

- Zawsze sprzedawaj drogo cudzoziemcom 

to, czego nie posiadają, a tanio to, co 
mogą w inny sposób zdobyć. 

- Używaj własnych statków do eksportu.

- Kupuj tanio, gdzie tylko możliwe, raczej 

od kupców z dalekich krajów niż 
sąsiednich miast handlowych. 

 

25

ANTOINE de MONCHRETIEN

 

„

Traktat o ekonomii politycznej” 1615r

• wprowadził pojęcie ekonomii politycznej – 

państwo nie może być oderwane od 
rozwoju ekonomicznego, 

• nacisk na niezależny, samodzielny rozwój 

przemysłu i rzemiosła. Kupiectwo jest 
równie ważne. Każda dziedzina 
działalności gosp. może wytwarzać wyroby 
na eksport.

 

26

• handel zagraniczny (z przewagą eksportu) 

– droga do bogacenia się państwa. 

• Organizacja rzemiosła w systemie cechów 

– by podnosić jakość cechy dawały 
uprawnienia do prowadzenia działalności 
rzemieślniczej, a klasyfikacją była jakość.

• Analiza roli pieniądza w gospodarce. 

Nadal przeważa pieniądz kruszcowy – 
monety. Zaczyna pojawiać się pieniądz 
papierowy – weksle, listy zastawne.