Nauczyciel
Zawód czy powołanie?
Nauczyciel
Zawód czy powołanie?
Definicje zawodu nauczyciela
ang. teacher, fr. enseignant, professeur, niem.
Lehrer, ros. uczitiel
Osoba ucząca innych przez przekazywanie
wiadomości (treści), wprowadzająca w świat
wartości oraz kształtująca kompetencje i
umiejętności, w tym uczenia się przez całe
życie (Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku)
Nauczycielami są osoby, których profesjonalna
działalność obejmuje przekazywanie wiedzy,
kształtowanie postaw i umiejętności, które są
sprecyzowane w programach kształcenia dla
uczniów i studentów określonych instytucji
edukacyjnych (Pedagogika t.3, red. B. Śliwerski)
Nauczyciel współczesny
to profesjonalista, przygotowany
merytorycznie, pedagogicznie,
psychologicznie i metodycznie. Jest
źródłem wiedzy i etycznych wartości
oraz doświadczenia społecznego i
życiowego w zmieniającym się
świecie; wyzwala aktywność
uczących się i wspomaga ich rozwój.
(Encyklopedia pedagogiczna XXI
wieku, s. 548)
Zawód, misja, służba
Nauczycielstwo to zawód, a więc kwestia umiejętności
i wiedzy
Nauczycielstwo to powołanie, czego nie można się
nauczyć. To misja, posłannictwo, które w człowieku
jest lub nie.
P
osłannictwo nauczyciela, zgodnie z
wielowiekową tradycją, wyrasta z powołania. Wymaga ono
szczególnych dyspozycji osobowych, gruntownego
przygotowania do zawodu, ustawicznego pogłębiania swoich
kompetencji oraz uprawy (kultury) umysłu, woli i serca. Jest
bowiem służbą drugiemu człowiekowi i z tej racji łączy się ze
szczególną odpowiedzialnością. (ks. M. Rusiecki)
Nauczycielstwo to służba, z jednej strony Służba
Sprawie, ofiarność, z drugiej służba kojarząca się ze
słowem służbowy ( a więc nauczyciel jako urzędnik,
funkcjonariusz), a nawet służebny, czyli
dyspozycyjny, podlegający sformalizowanym
regulaminom, realizującym ich wytyczne.
Kim powinien być nauczyciel?
Funkcjonariuszem – czyli
reprezentantem instytucji,
czy misjonarzem – czyli
reprezentantem wartości?
Wobec kogo jest odpowiedzialny
nauczyciel?
Kto lub co jest jego suwerenem?
Jeśli nauczyciel jest
ekspertem…
…człowiekiem świadczącym fachowe
usługi, to jest tym ekspertem na
rzecz rodziców – rodzaj
guwernerstwa.
Rodzice, mający naturalne prawo
decydowania o kierunku
wychowania i kształcenia swych
dzieci są w tym wypadku kimś, kto
moralnie rozlicza nauczyciela.
Nauczyciel jako urzędnik
państwowy
..lub społeczny, a więc przedstawiciel
instytucji, norm publicznych,
przeciwstawionych temu, co
prywatne.
Szkoła reprezentuje państwo a więc
nauczyciel ma przeprowadzić
inicjację dziecka w życie społeczne i
państwowe (ideologia, system społ.)
Nauczyciel jako wzór i
przekaziciel wartości i tradycji
społecznych
to „posłannictwo pokorne”.
Nauczyciel jest niezależnym
reprezentantem wartości
uznawanych przez daną zbiorowość.
To rola najbardziej wymagająca, gdyż
odpowiedzialność wobec wartości
jest weryfikowana tylko przez jego
sumienie.
Natura działań nauczycielskich
1.
Bezpośrednie obcowanie z drugim
człowiekiem, stała sytuacja „spotkania”
(Buber);
2.
Nauczyciel obcuje z kimś słabszym (w sensie
intelektualnym), a także zależnym. Wymaga,
nakazuje, pilnuje, ocenia, ma w ręku karę i
nagrodę, jest zwierzchnikiem.
3.
Zasadniczym elementem jest przekazywanie,
nauczanie, a także przekazywanie pewnych
wartości.
4.
Praca nauczyciela jest twórcza, a więc
skazana na niepewność skutków.
Na pierwszym miejscu nauczyciele
powinni być profesjonalistami w
etycznie poprawnych oddziaływaniach
wychowawczych.
Muszą być ludźmi biorącymi pod uwagę własne
wybory, sposoby programowania swoich zadań.
Szczególnie w dobie liberalnego podchodzenia
do edukacji potrzeba dziś nauczycieli, którzy
swoją postawą będą przekonywać o
uniwersalnym charakterze podstawowych
wartości w każdej ludzkiej społeczności.
Nauczyciele nie mogą nigdy zapomnieć o
tym, że ich praca jest działalnością
publiczną, pracą o szczególnej wadze dla
całego społeczeństwa.
Nauczyciel jest tym, kto daje
świadectwo
a w takiej jego roli tkwią możliwości
działań:
-
manipulacyjnych (przewaga
intelektualna),
-
konformizujących (zależność
służbowa ucznia od nauczyciela),
-
pozorno-fasadowych, kiedy obie
strony muszą udawać że odgrywają
swe role zgodnie ze scenariuszem.
Nauczyciel uczy sobą
co nie powinno oznaczać, że ma uczyć
siebie.
Nauczyciel to człowiek spotkania i dialogu, a
równocześnie zwierzchnik, sędzia,
egzekutor; człowiek, który ma być
fachowcem w dziedzinie, w której nie ma
fachowców.
Nauczyciel to zwykły człowiek, stojący
wobec dramatycznych wyborów
dokonywanych w sytuacjach o niejasnych
granicach antynomii i paradoksów.
Chcemy…
… wpływać na innych ludzi, co jest istotą nauczania,
ale jednocześnie chcemy szanować ich autonomię;
-
być tolerancyjni, ale jesteśmy obciążeni
odpowiedzialnością;
-
być prawdziwi wewnętrznie, ale powinniśmy
troszczyć się o skuteczność naszego oddziaływania a
nie tylko własną autentyczność;
-
być tymi, którzy szukają i tymi, którzy znaleźli, mają
odpowiedź;
-
uczyć przystosowania, funkcjonowania w tym, co
jest, ale też ostrzegać przed niebezpieczeństwem
konformizmu i namawiać do buntu;
-
rozbudzać krytycyzm i myślenie twórcze, ale i
kształtować postawę wierności wobec rzeczywistości;
-
być obiektywni i sprawiedliwi w ocenianiu, ale też
powinniśmy patrzeć indywidualnie, nieschematycznie.
Jakie cechy są konieczne?
Dobry nauczyciel to ktoś, kto w
sposób naturalny lubi innych, ale i
samego siebie.
Naturalna ciekawość innych ludzi.
Ufność wobec innych, dawać kredyt
zaufania i nie bać się ludzi.
J.W.Dawid „wychowanie to proces
sprzymierzania się z dobrem, które
tkwi w drugim człowieku”.
Kolejne cechy dobrego
nauczyciela
Umiejętność zachowania dystansu wobec
samego siebie i swej roli. A więc poczucie
humoru i nieprzecenianie wagi własnych
działań, a także roztropność czyli
umiejętność znajdowania mądrego
kompromisu.
Umiejętność odczuwania wstydu, a więc nie
tylko próba ukrycia swych ułomności ale
także chęć poprawy. Zgodność z samym
sobą, ale dążenie do wierności wartościom
bardziej niż wierności sobie.
Nauczyciel animator czy
wychowawca?
Psychologia humanistyczna (C. Rogers, A.
Maslow) zakłada, że rozwój wychowanka
jest przede wszystkim uwarunkowany
wewnętrznie – naturalną skłonnością do
aktualizowania samego siebie.
Rolą nauczyciela jest wspomaganie
wychowanków w ich rozwoju, zaś celem –
uświadomienie im własnej zdolności do
miłości, altruizmu, ekspresji twórczej i
związanych z tym przeżyć estetycznych.
Nauczyciel animator czy
wychowawca?
Wychowanie ma pomóc dziecku stać się
osobą w pełni funkcjonującą, czyli
otwartą na nowe doświadczenia,
wrażliwą, nie ukrywającą swych doznań,
w podejmowaniu decyzji kierującą się
emocjami (a nie tylko przesłankami
rozumowymi), a jednocześnie ciągle
zmieniająca się i korygującą.
Nauczyciel ma nie tyle wychowywać, co
wspierać swoich uczniów, czego
podstawą jest dobrowolność i
równoważna pozycja między osobami.
Jak wchodzić w relacje z dziećmi by
ich nie dyskryminować? (pyt.
Rogersa)
1.
Czy potrafię pozwolić sobie na wejście w
wewnętrzny świat rosnącej, poznającej jednostki?
Czy potrafię, nie stając się sędzią, krytykiem,
wejść, zobaczyć i docenić ten świat?
2.
Czy potrafię pozwolić sobie na całkowitą
szczerość z tymi młodymi ludźmi i podjąć ryzyko
otwartych, ekspresywnych wzajemnych
stosunków, w których obie strony mogą się
czegoś nauczyć?
3.
Czy potrafię odkryć zainteresowania każdej
jednostki i pozwolić jej podążać za nimi
dokądkolwiek one prowadzą?
4.
Czy potrafię pomóc młodszym osobom w
zachowaniu jednej z najcenniejszych ich
właściwości – szerokiej, upartej, pobudzającej
fascynacji sobą i światem?
c.d. pytań Rogersa
5. Czy potrafię być twórczy w ułatwianiu im
poznawania ludzi, doświadczeń, książek i innego
rodzaju źródeł?
6. Czy potrafię zaakceptować i ożywić dziwne,
niejasne, niedoskonałe myśli i dzikie impulsy oraz
wrażenia, które zapowiadają twórcze uczenie się i
działalność twórczą?
7. Czy potrafię pomóc młodym uczniom, by stali się
jedną całością – zintegrowanymi z uczuciami
przenikającymi ich idee oraz ideami przenikającymi
ich uczucia i ich ekspresję obejmującą całą osobę?
Rolą współczesnego nauczyciela jest stworzenie
warunków sprzyjających samorealizacji ich
wychowanków. Nauczyciele są animatorami
procesu wychowawczego.
W
edukacji powinny przenikać się dwa
nurty
„Jeden to szkoła, która rekonstruuje kulturę i
historię, daje możliwość opanowania
instrumentów rozumienia świata i
komunikowania się z innymi, zdolność bycia w
aktualnym społeczeństwie.
Drugi to wyposażenie w kompetencje
poznawcze, w zdolności do emancypacji
osobistej i społecznej.
Idzie o to, by ta pierwsza funkcja edukacji nie
eliminowała drugiej, aby człowiek wraz z
przekraczaniem kolejnych klas i progów
szkolnych nie tracił tożsamości i zdolności do
samorealizacji towarzyszącej jego aktywnemu
udziałowi w przekształcaniu świata.” (Z.
Kwieciński)
Ethos nauczyciela czy ethos
szkoły?
Nadrzędnym celem pracy szkoły, a więc i
nauczyciela, jest sprzyjanie i
wspomaganie rozwoju osoby, rozwoju
intelektualnego i osobowo-moralnego.
Wychowanek kształtuje swoją
osobowość, a nauczyciel mu tylko
pomaga.
Starać się postępować tak, jakby się
chciało, żeby postępowali
wychowankowie.
Trzeba lubić szkołę – niech to będzie
nasza szkoła, dla nas i dla uczniów.
Założenia kompetentnego
nauczania
w obecnej rzeczywistości zostały przedstawione
bardzo wyraźnie w Raporcie Międzynarodowej
Komisji UNESCO: Edukacja - jest w niej ukryty
skarb, który to dokument podkreśla, iż
nauczyciele odgrywają decydującą rolę w
kształtowaniu zachowań, pozytywnych i
negatywnych, w odniesieniu do samego procesu
uczenia się. Właśnie oni powinni pobudzać
ciekawość, rozwijać autonomię oraz tworzyć
konieczne warunki dla sukcesu
edukacyjnego, tak w aspekcie formalnym, jak i
permanentnym. W związku z tym trzeba w
dzisiejszej edukacji zwrócić większą uwagę na
specyficzne kompetencje nauczyciela, które
można połączyć z konkretnymi przemianami
społecznymi.
Ponieważ praca nauczyciela ma
charakter społeczny
, a jego działalność uzależniona jest od
różnych grup ludzi i instytucji, które
uczestniczą w procesie kształcenia dzieci
i młodzieży, nauczyciel musi być
przygotowany do współpracy z nimi.
Wzajemne oddziaływanie mające na celu
dobro wychowanków, powinno być oparte
na dialogu, tolerancji, niezależności i te
zasady powinno wpoić się przyszłym
nauczycielom, wprowadzając treści
psychologiczne z zakresu prowadzenia
negocjacji i rozwiązywania konfliktów.
Odpowiedz więc proszę…
Czy nauczyciel, to dla Ciebie zawód,
misja, służba, powołanie czy może
coś jeszcze?
Jakim człowiekiem powinien być
Twoim zdaniem nauczyciel? Czy
takiego spotkałeś na swojej drodze?
Jakim nauczycielem chciałbyś być?
Teorie indywidualne
Teorie indywidualne - element
tworzonej przez człowieka
„funkcjonalnej mapy świata",
pozwalającej mu działać w tym
świecie
- czynniki o charakterze
poznawczym
- wartościującym
- emocjonalnym
ODMIANY MYŚLENIA O EDUKACJI
Pedagog jednej drogi, który oddaje się pod
opiekę określonego autorytetu zyskuje
pewien komfort psychiczny, ponieważ
sądzi, iż zna odpowiedź na pytania
zasadnicze i kwestie pochodne, jest
członkiem wspólnoty podobnie myślących.
Problematyczność takiego nastawienia
tkwi w tym, że obecnie nawet najlepsi
znawcy zagadnień czują się coraz bardziej
bezradni wobec „kwestii dobra”.
ODMIANY MYŚLENIA O EDUKACJI
Wędrowcowi posuwającemu się utartym
szlakiem nie jest potrzebna mapa, gdyż
nie dostrzega on doświadczenia innego
niż własne. Potrzebuje jej dopiero ten, kto
widzi wielość możliwości.
Wielość kontrpropozycji obliguje
wędrowca do potrójnego krytycyzmu: w
zakresie wybierania mapy, w kwestii
czytania jej oraz odnośnie wyboru
własnej drogi, którą mapa tylko pomaga
określać.
Teorie indywidualne
nauczyciela
to osobisty (subiektywny) zbiór
poglądów na temat
prawidłowości uczenia się i
nauczania, roli ucznia i nauczyciela
we wzajemnym współdziałaniu,
poglądów będących rezultatem
dotychczasowych doświadczeń
edukacyjnych nauczyciela i sposobu,
w jaki ulegają one integracji w jego
świadomości.
Ideologie edukacyjne
- system pojęć odzwierciedlających te
pożądane cele, treść i metody
wychowania, które ludzie czynią
przedmiotem świadomego działania,
zarówno w wymiarze indywidualnym, jak
instytucjonalnym.
- ideologiom tym odpowiadają wyraźnie
wyodrębniające się rodzaje teorii
indywidualnych
Teorie romantyczne
Źródła: prace Jana Jakuba Rousseau: koncepcja wychowania
naturalnego
Krytyka kultury: obcowanie z cywilizacją prowadzi do
zniewolenia umysłu;
Człowiek: jest z natury dobry, należy mu stworzyć warunki
nieskrępowanego rozwoju; Każdy z nas jest niepowtarzalną,
świadomą siebie strukturą „ja”, zdobywającego tą świadomość
na drodze wewnętrznego doświadczenia.
Działania wychowawcze: wychowanie polega na udzielaniu
wsparcia, nie może jednak niczego narzucać wychowankowi.
Nauczyciel: pomaga wychowankowi w odkrywaniu i
uświadamianiu wewnętrznych emocji i myśli, gdyż one stanowią
o prawdziwej istocie człowieka i jego autentycznej tożsamości;
Konsekwencje: dążenie do zniesienia autorytetów, podkreślanie
potrzeby bycia sobą; rezygnacja z „pouczania” i „sterowania”.
Hasła „deskolaryzacji”, ruch tworzenia szkół alternatywnych;
upowszechnienie idei podmiotowości wychowanków w
procesach edukacyjnych, poszanowania ich praw i wolności
Teorie transmisji
kulturowej
Źródła : wielowiekowa praktyka wychowania pojmowanego
jako przekazywanie wiedzy, norm i wartości z pokolenia na
pokolenie.
Pochwała kultury: stanowi ona silny instrument integracji
społeczeństwa, pozwala zachować ciągłość tradycji, buduje
poczucie tożsamości;
Człowiek: w miarę jak jednostka uwewnętrznia zasoby kultury,
przybierają one formę osobistych standardów.
Działania wychowawcze: mają wychowankom przybliżyć świat
kultury, niekiedy nawet wymuszając takie zachowania
wychowanków, które, choć sprzeczne z ich osobistymi
potrzebami czy wartościami, mają na celu dobro wspólne.
Nauczyciel: miarą skuteczności wychowania jest szybkość i
głębokość wrastania w kulturę. Procesowi przyswajania tych
wartości towarzyszy kontrola zachowań wychowanków.
Konsekwencje: kategorie: „indywidualnego sukcesu”,
„umiejętności działania”, „pomiaru osiągnięć; uniwersalne i
standardowe instrumenty badania osiągnięć i orzekania o
nich.
Teorie progresywne
Źródła: John Dewey: uczenie się przez działanie. Aktywne poznawanie
świata zgodne z zasadą użyteczności
Kultura: Treści i metody wychowania muszą odpowiadać naturze
wychowanka; z drugiej strony wychowanie ma wprowadzać
wychowanka w poszczególne sfery życia społecznego
Człowiek: przekonanie o ważnej roli dynamicznych, dialogowych relacji
człowieka ze światem, w toku których następuje jego rozwój
poznawczy i społeczny.
Działania wychowawcze: proces wychowania to przechodzenie przez
kolejne etapy, z których każdy następny jest jakościowo lepszy od
poprzednich. Organizowanie takiego środowiska wychowawczego,
które stawia wychowanków w sytuacjach problemowych,
wymagających wysiłku praktycznego lub poznawczego, nierzadko w
sytuacjach niepewnych czy konfliktowych
Nauczyciel stawia uczniów wobec problemów poznawczych i
dylematów moralnych: struktury poznawcze.
Konsekwencje: nauczyciel dba o to, aby uczniowskie związki ze
światem były bogate i urozmaicone, by sprzyjały rozwojowi
zainteresowań, stymulowały do wciąż nowych poszukiwań.
Zastanów się…
… jakie teorie prowadzą
współczesnych, znanych Ci
nauczycieli?
Czy z ich działań i zachowań oraz
wyznawanego systemu wartości
wynika, że mają jakąś teorię
edukacyjną?
Jaka jest Twoja teoria edukacji?