Trzy stany skupienia 

substancji

Podstawowe pojęcia

• Opisując różne zjawiska, posługujemy 

się nazwami określającymi zarówno 
przedmioty jak i istoty żywe – używając 
pojęcia ciało fizyczne. Ciała fizyczne 
zbudowane są z różnych substancji.

• Np.: świeca zbudowana jest z wosku, 

kubek może być zbudowany ze szkła, 
a stół z drewna.

W przyrodzie substancje mogą 

występować w trzech stanach 

skupienia:

• Stan stały
• Stan ciekły
• Stan gazowy (inaczej lotny)

Ciała stałe

Przykłady ciał stałych

Ciała stałe

Doświadczenie:

Możecie spróbować samemu wykonać 

takie doświadczenie:

• Potrzebne materiały:
- Wąska szklanka
- Dwa kawałki plasteliny
- Flamaster
- Woda

Ciała stałe

Doświadczenie c.d.:

Przygotuj szklankę i zaznacz na niej 
flamastrem podziałkę (np. za 
pomocą linijki). Teraz nalej do 
szklanki wody i zanurz do niej 
plastelinę (patrz rysunek). Jak 
zauważyłeś poziom wody się 
podniósł, zaznacz go, a następnie 
wyjmij plastelin ze szklanki i zmień 
kształt plasteliny. Włóż z powrotem 
plastelinę do szklanki z wodą. Co 
zauważyłeś? 
 

Objętość w obu przypadkach
 jest taka sama!!!

Właściwości ciał stałych

• Ciała stałe mają określony kształt, który trudno 

zmienić. Zmiana kształtu ciała stałego nie 

wywołuje zmian objętości (doświadczenie z 

poprzedniej strony). 

• W wyniku działania siły np. kreda czy kostka lodu 

kruszą się. Lód i kreda to przykład ciał kruchych. 

Jeśli uda nam się zmienić ich kształt to nie 

powrócą one do swojej poprzedniej postaci.   

Czy możemy zmienić kształt innych ciał stałych np. 

gąbki, sprężyny, miękkiego drutu, modelina? 

• W wyniku działania siły gąbka zostaje ściśnięta, 

zachowuje się podobnie do sprężyny. Gąbka, 

sprężyna, guma – są ciałami sprężystymi tzn. 

gdy ustanie działanie siły ciała te wracają do 

poprzednich rozmiarów i kształtów. 

• Pod działaniem siły możemy zmienić kształt 

plasteliny, modeliny czy miękkiego drutu. Są to 

ciała plastyczne, gdyż można im nadać ich 

pierwotny kształt, ale poprzez odpowiednie 

działanie. Same nie powracają do pierwotnego 

kształtu.

Właściwości ciał stałych

Ciecze

Ciecze

• Jednym z rodzajów stanów skupienia 

jest stan ciekły.

• Jak wiecie z życia codziennego ciecze 

(np. woda) przyjmują kształt 
naczynia, 
w którym się znajdują, a więc łatwo 
jest zmienić ich kształt.

Ciecze

• Czy objętość wody można łatwo 

zmienić?

• Ciecze są praktycznie nieściśliwe i 

bardzo trudno zmienić ich objętość. 
Można to prosto udowodnić w 
warunkach domowych. Jeśli chcecie to 
spróbujcie!

• Potrzebujecie do tego tyko strzykawki. 
• Nabierz do strzykawki pewną ilość wody, a następnie (po zatkaniu 

wylotu strzykawki palcem) spróbuj zmniejszyć jej objętość przez 
przesunięcie tłoka w stronę wylotu strzykawki. I co? Udało się?

Gazy

Gazy

• Na pewno każdy z was widział 

gotującą się wodę i zaobserwował 
unoszącą się parę wodną. Para 
wodna jest gazem bezbarwnym, 
bezzapachowym i dla nas 
niewidocznym. Mgiełka którą 
obserwujecie podczas gotowania (np. 
wody w czajniku), to już oziębiona i 
skroplona para wodna.

Gazy

• Jednym z rodzajów mieszaniny gazów 

– przez was dobrze znanym jest 
powietrze. Powietrze otacza nas, nie 
ważne w jakim pomieszczeniu się 
znajdujemy, to ono tam jest. Zatem 
gaz przyjmuje kształt pomieszczenia 
bądź naczynia, w którym się 
znajduje, a więc łatwo zmienić jego 
kształt. 

Gazy

• A w takim razie co z 

objętością? Powtórzmy 

doświadczenie ze 

strzykawką, tylko 

zamiast wody, będzie 

powietrze.

• Objętość powietrza w 

strzykawce można 

znacznie zmniejszyć. 

• Oznacza to że gazy są 

ściśliwe 

powietrze

Gazy

• Oprócz tego, że gazy są ściśliwe to 

maja zdolność rozprężania.

• Na czym polega rozprężanie?

                   

Gazy

DOŚWIADCZENIE:
Pomoce: dwa balony
Przebieg doświadczenia: 
Nadmuchaj jeden z balonów, a następnie jego 

wlot

włóż do nie napompowanego balonu. 

Przytrzymaj

balony tak aby powietrze nie uleciało z 

balonów 

ale swobodnie mogło przepływać pomiędzy 

nimi.

I co się stało?
Sprężone powietrze w jednym balonie
rozprzestrzenia się do drugiego, wypełniając 

całą

dostępną objętość!
W takiej sytuacji mówimy, że gaz się rozpręża.

Podsumowanie:

Czy łatwo zmienić

kształt?

objętość?

Ciała stałe

Trudno zmienić 

kształt ciała 

stałego

Trudno zmienić 

objętość ciała 

stałego

Ciecze

Łatwo jest zmienić 

kształt cieczy

Trudno jest zmienić 

objętość cieczy

Gazy

Łatwo jest zmienić 

kształt gazu

Łatwo jest zmienić 

objętość gazu

W przyrodzie substancje mają występować w trzech stanach skupienia: 
stałym, ciekłym i gazowym. .