dr Lidia Marszałek
dr Lidia Marszałek
Rozwój dziecka w wieku
przedszkolnym
Wiek przedszkolny obejmuje okres życia dziecka
od 3. do 7. roku życia.
Dzieci w tym wieku rozwijają się w różnym
tempie, różnią się od swoich rówieśników
cechami fizycznymi i psychicznymi, wzrastają w
odmiennych warunkach środowiskowych. Jednak
u wszystkich dzieci pomiędzy 3. a 7. rokiem życia
zachodzą zmiany w psychice, charakterystyczne
dla okresu przedszkolnego, które pozwalają ten
okres wyodrębnić spośród innych okresów
rozwojowych.
Wiek ten stanowi względnie jednolity okres ze
względu na dominującą w nim formę działalności,
jaką jest zabawa, na sposób poznawania
rzeczywistości, czyli swobodne zdobywanie
doświadczeń i okolicznościowe uczenie się oraz ze
względu na specyfikę środowiska wychowawczego,
jakim jest głównie rodzina oraz przedszkole,
dopełniające jej role.
Poza tymi wspólnymi dla wieku przedszkolnego
właściwościami można wyodrębnić w tym okresie
trzy kolejne fazy. Nie mają one charakteru
zasadniczego, jednak są odzwierciedleniem
istotnych przemian w świadomości i osobowości
dziecka oraz dynamiki procesów poznawczych,
przekształceń w emocjonalnej i społecznej sferze
rozwoju psychicznego dzieci.
Okresy rozwojowe
Faza pierwsza ( wczesna ) - od 3 do 4 lat
Mała samodzielność, konieczność pomocy
dorosłych w najprostszych nawet czynnościach
samoobsługowych. Zasób doświadczeń jest niewielki,
trudności z porozumieniem. Dzieci lepiej rozumieją
polecenia kierowane do nich indywidualnie niż
zbiorowe nakazy i zakazy.
Stadium myślenia sensoryczno-motorycznego,
zadania rozwiązywane w płaszczyźnie manipulacyjnej
i ruchowo-spostrzeżeniowej, gdy zachodzi
bezpośredni kontakt z przedmiotem w działaniu.
Zabawy są proste i krótkie, gdyż dzieci nie potrafią
koncentrować uwagi przez dłuższy czas.
Chwiejność uczuciowa i duża wrażliwość na
zmiany w otoczeniu społecznym.
Faza druga ( średnia ) - od 4 do 5 ,5 lat
Dzieci są bardziej samodzielne, zaradne, łatwiej
przystosowują się do grupy przedszkolnej i nawiązują
życzliwe kontakty z rówieśnikami. Bywają jednak
impulsywne i niezrównoważone, egocentryczne i
agresywne, stąd nie brak między nimi konfliktów.
Jednak lubią towarzystwo innych dzieci i chętnie
podejmują z nimi zabawy.
W tej fazie dzieci wkraczają w „wiek pytań”, stają się
odkrywcami świata rzeczy, zjawisk i pojęć. Rozkwit
wyobraźni, szybkie postępy w dziedzinie mowy i
myślenia. Aktywność intelektualna dziecka
współistnieje z realnym działaniem na przedmiotach.
Doświadczenia ruchowe, sensoryczne i umysłowe
dzieci w tym wieku są coraz szersze, ale poznanie
rzeczywistości wciąż jest powierzchowne, bo dziecko
nie ujmuje jeszcze istoty faktów i zdarzeń, a także
związków logicznych, które je łączą.
Faza trzecia ( późna ) - od 5,5 do 7 lat
Żywe zainteresowanie światem przyrody oraz
niektórymi zjawiskami życia społecznego. Dziecko
chłonie informacje o otoczeniu. Zmienia się sposób
zdobywania wiedzy i doświadczenia. Dziecko jest już
lepiej przystosowane do pracy w zespole, zdolne do
dłuższego wysiłku i skupienia uwagi.
Zasadniczą formą spędzania czasu jest nadal zabawa,
jednak zabawy sześciolatków są bardzo urozmaicone,
organizowane z podziałem ról i funkcji. Rozwijają się
gry i zabawy dydaktyczne – umysłowe i ruchowe, z
pilnie przestrzeganymi przez dzieci regułami.
Samodzielność i wyższy stopień uspołecznienia dzieci
pozwalają na powierzanie im przez dorosłych
odpowiedzialnych zadań. Dziecko w tym wieku staje
się bardziej opanowane i mniej impulsywne od
młodszych dzieci a w sprzyjającym środowisku może
rozwijać uczucia wyższe – społeczne i estetyczne.
Cechy i właściwości
rozwoju
Rozwój fizyczny
Rozrost organizmu dziecka polegający na zwiększaniu się
wymiarów i masy ciała.
Wyraźne dysproporcje w budowie ciała: krótkie kończyny w
stosunku do dużej głowy i wydłużonego tułowia.
Kościec dziecka jest wrażliwy i giętki a krzywizny
kręgosłupa jeszcze nie ustalone. Bardzo słaba muskulatura,
wskutek czego dziecko jest niewytrzymałe na wysiłek
fizyczny, męczy je jednostajna pozycja i monotonny, dłużej
trwający ruch. Ruchy mięśni dziecka 6-7-letniego są już
całkiem swobodne, lecz proces różnicowania w obrębie
układu kostnego i mięśniowego nie jest jeszcze zakończony.
Wrażliwy układ pokarmowy.
Doskonali się budowa i funkcje układu nerwowego. Zmienia
się wielkość powierzchni poszczególnych pól kory
mózgowej, komplikuje się budowa komórek nerwowych. Za
rozwojem strukturalnym układu nerwowego idzie jego
rozwój funkcjonalny. Wzrasta wpływ kory mózgowej na
niższe części układu nerwowego, dzięki czemu czynności
dziecka stają się lepiej skoordynowane. Wzrasta ogólna
zdolność do pracy komórek nerwowych, dzięki czemu
dziecko może dłużej odbierać bodźce zewnętrzne.
Rozwój motoryczny
Rozwój ruchowy dziecka w wieku przedszkolnym
cechuje względna harmonijność, stopniowo doskonali
ono ruchy postawno-lokomocyjne i ruchy
manipulacyjne. W tym okresie następuje też rozwój i
doskonalenie się ruchów narzędziowych (praksji), co
wpływa na wzrost samodzielności i zaradności
dziecka.
Dzieci 3-4-letnie wymagają jeszcze przy ubieraniu się
pewnej pomocy dorosłych, większość dzieci 5-letnich
potrafi samodzielnie ubrać się, ma jednak trudności
na przykład z zawiązaniem sznurowadeł, natomiast u
dzieci 6-letnich ruchy te stają się w pełni
zautomatyzowane i sprawne, o ile dorośli umożliwiają
ich ćwiczenie.
Rozwój działalności dziecka
Podstawową, choć nie jedyną formą działalności dziecka w
wieku przedszkolnym jest zabawa. Wraz z wiekiem
większego znaczenia nabierają zajęcia, które przygotowują
je do podejmowania nowych obowiązków.
W trzeciej fazie tego wieku niektóre formy nauki i pracy
zostają wyodrębnione w postaci czynności specyficznych,
np. pełnienie dyżuru w grupie, pomaganie w zajęciach w
gospodarstwie domowym. Im dziecko starsze, tym bardziej
zmienia się jego postawa wobec własnych czynności,
dziecko wkłada coraz większy wysiłek w ich finalizację.
6-7-latek jest już zdolny do podejmowania czynności
intencjonalnych, czyli takich, w których toku zmierza do
określonego celu i wyniku, usiłując przezwyciężyć
ewentualne przeszkody. Zabawy dzieci przybierają bogate i
różnorakie formy, stają się czynnością samodzielną i
twórczą. Dzieci coraz chętniej bawią się w grupie, ucząc się
podporządkowywać swoje chęci projektom i postępowaniu
innych dzieci oraz przyjętym regułom wspólnej zabawy.
Rozwój procesów poznawczych
Uwaga dzieci nie jest zbyt trwała, przerzutna ani
podzielna. Jest przede wszystkim mimowolna,
skoncentrowana na bodźcach atrakcyjnych.
Wraz z wiekiem kształtują się początki uwagi
dowolnej, dzieci coraz trwalej skupiają uwagę na
tym, co robią.
Pamięć ma charakter mimowolny, dziecko nie
stawia sobie zadania zapamiętania materiału w
celu jego późniejszego odtworzenia.
Zapamiętywanie i przypominanie włączają się w
różne formy aktywności dziecięcej. Dopiero pod
koniec tego wieku obserwuje się początki pamięci
dowolnej.
W procesach pamięci dużą rolę odgrywają emocje.
Czynności i zdarzenia zabarwione emocjonalnie
zostają lepiej zapamiętane przez dzieci.
Rozwój mowy
Pod koniec trzeciego roku życia dzieci mają już
opanowane podstawy języka ojczystego, zarówno pod
względem leksykalnym , jak i gramatycznym. Od strony
funkcjonalnej mowa dzieci w tym wieku ma charakter
sytuacyjny i synpraktyczny, tzn. dziecko w swych
wypowiedziach nie przekracza kręgu wykonywanych
czynności , przedmiotów i osób, z którymi pozostaje w
danej chwili w bezpośrednim kontakcie.
W wieku 6-7 lat dziecko posługuje się już swobodnie
mową potoczną i porozumiewa się bez trudu z innymi
ludźmi. Potrafi przekazać im swoje myśli i pragnienia,
emocje i uczucia. Mowa staje się mową kontekstową
(wiązaną), gdyż jest zrozumiała we wzajemnych
związkach między słowami, tworzącymi wypowiedź,
niezależnie od sytuacji. Jednocześnie rozwija się
symboliczna funkcja języka i jego ścisły związek z
myśleniem.
Rozwój myślenia
Myślenie dzieci w wieku przedszkolnym opiera się na
trzech szczeblach tego procesu :
myśleniu sensoryczno-motorycznym (zmysłowo-
ruchowym),
myśleniu konkretno-wyobrażeniowym
myśleniu pojęciowym, abstrakcyjnym, zwanym też
słowno-logicznym lub symbolicznym.
Dla dzieci w tym wieku najbardziej charakterystyczne
jest myślenie konkretno-wyobrażeniowe, jednak
spotyka się również myślenie dominujące w poprzednim
stadium, jak i zalążki wyższych form czynności
umysłowych. Myślenie jest podporządkowane zadaniom
praktycznym, przejawia się w rozwiązywaniu
problemów podczas codziennych zajęć, jest związane z
konkretnym celem, jakiemu służy w działaniu.
Rozwój uczuciowy
Dziecko nie umie maskować swych przeżyć, dlatego
uwidaczniają się one natychmiast w jego zachowaniu.
We wczesnej i średniej fazie wieku przedszkolnego
uczucia dzieci cechuje afektywność i impulsywność,
emocje są krótkotrwałe, ale silne i gwałtowne. Dziecko
jest zmienne w swoich uczuciach i nastrojach, jego
emocje szybko się wytwarzają i gasną lub
przekształcają się w inne , czasem krańcowo
odmienne uczucia (labilność uczuciowa.)
W powiązaniu z pobudliwością emocji i łatwością
ekspresji stanów uczuciowych sprawia to, że dzieci w
wieku przedszkolnym są emocjonalnie niedojrzałe i
niezrównoważone. Dojrzewanie uczuć polega na
opanowywaniu przez dziecko emocji i rozwoju uczuć
właściwych, wyższych (intelektualizacja uczuć –
uczuciowe ustosunkowanie się do faktów
rzeczywistych, ale i wyobrażonych).
Rozwój społeczny
Przystosowanie form zachowania dziecka do
wymagań środowiska społecznego stanowi ważne
osiągnięcie rozwojowe wieku przedszkolnego,
dziecko w tych latach staje się istotą społecznie
dostosowaną do otoczenia, zdolne jest do
uczestnictwa w zabawach i zajęciach oraz
przygotowane do włączenia się w szerszą
społeczność. Rzeczywisty układ stosunków
międzyludzkich jest odtwarzany w zabawie, co
wpływa na przyswojenie sobie przez dzieci norm i
nawyków postępowania społecznego, które
następnie zostają przeniesione przez dzieci w
inne sytuacje społeczne.
Potrzeby i motywy działania
Potrzeba ruchu i aktywności
Potrzeba życzliwej akceptacji (atmosfery)
Potrzeba bezpieczeństwa
Potrzeba poznawcza
Postawy i oceny moralno-społeczne
Moralność dzieci jest moralnością
heteronomiczną, normy moralne wynikają nie z
dobrowolnego wyboru jednostki, ale są dziecku
narzucone z zewnątrz przez dorosłych. Dorośli
stanowią dla dziecka bezwzględny autorytet i
wzór zachowania. Pod koniec okresu
przedszkolnego dziecko potrafi podporządkować
się wymaganiom innych także dlatego, że chce
postępować zgodnie z zasadami, które wyznają
osoby, które darzy szacunkiem. Nawyki i sposoby
postępowania dzieci w wieku przedszkolnym nie
są jeszcze trwałe, dlatego postępowanie dzieci
niekiedy rozmija się z przyjętą przez nie, jednak
nie zawsze do końca rozumianą zasadą
Czynniki rozwoju dziecka