Państwo jako podmiot prawa
międzynarodowego
• Atrybuty państwowości;
• suwerenność / zasada suwerennej równości; prawa
zasadnicze / prawa nabyte
• terytorium
• ludność
• Powstanie państwa
• sposoby powstania i upadku państw
• sposoby nabycia terytorium,
• sukcesja państw
• uznanie
Podmiotowość
• Podmiotem prawa międzynarodowego
• jest ten, kto posiada prawa i obowiązki
wynikające z prawa międzynarodowego
• najważniejszymi pełnymi i pierwotnymi
podmioty prawa międzynarodowego są
• suwerenne państwa
Podmiotowość a zdolność prawna
• sama zdolność prawna
(posiadanie praw i obowiązków bezpośrednio
wynikających
z prawa międzynarodowego)
• nie wystarcza do nabycia podmiotowości;
• osoba fizyczna nie jest zdolna do
czynności prawnych w stosunkach
międzynarodowych co oznacza, że nie jest
podmiotem prawa międzynarodowego
inne podmioty prawa
międzynarodowego
• są to niesuwerenne
• niepełne
• pochodne.
• ich podmiotowość została stworzona lub
uznana przez państwa
• posiadają ją w takim zakresie, w jakim
została im ona przez państwa nadana
inne podmioty
organizacje międzynarodowe
strony wojujące
w pewnych wyjątkowych okolicznościach
jednostki
zdolność prawna
• zdolność państwa
• do posiadania praw i obowiązków
zdolność do czynności prawnych
• podmiot prawa międzynarodowego posiada
• zdolności
• możliwość bezpośredniego zaciągania praw i
obowiązków,
• jest to związane ze zdolnością do występowanie
w stosunkach międzynarodowych;
• tj. zdolność do wywoływania skutków prawnych
przez swoje działanie
Państwa posiadają międzynarodową
zdolność
do czynności prawnych, czyli
• zdolność do utrzymania stosunków
dyplomatycznych i konsularnych Ius
legationis
• zawieranie umów Ius tractatum
• ponoszenie odpowiedzialności
międzynarodowej
prawo do stawania przed MTS Ius standi
Elementy składowe państwa
• ludność
• terytorium
• władza najwyższa
• konwencja z 1933 r. o prawach i
obowiązkach państwa – przewiduje
czwarty elementem
• jest nią zdolność do utrzymywania
stosunków z innymi państwami
amerykańska konwencja o prawach i
obowiązkach państw z dnia 23 grudnia
1933r
• państwo
jako
osoba
prawa
międzynarodowego
powinno
posiadać
następujące atrybuty:
• stałą ludność;
• określone terytorium;
• rząd;
• zdolność do utrzymywania stosunków z
innymi państwami
Państwem w sensie prawa
• międzynarodowego jest suwerenna
jednostka geopolityczna.
• Z punktu widzenia prawa
międzynarodowego każde państwo jest
jednostką geopolityczną ale nie każda
jednostka geopolityczna jest państwem
• cechą nieodłączną i wyróżniającą każdego
państwa jest suwerenność
Suwerenność
• niezbędnym warunkiem istnienia państwa jako
podmiotu jest niezależność i samodzielność
występowania w stosunkach
międzynarodowych
• tylko gdy państwo jest suwerenne.
• Istnienie suwerenności jest formalnym
kryterium podmiotowości prawno-
międzynarodowej.
• do utraty suwerenności dochodzi w przypadku
zniknięcia państwa, połączenia kilku państw w
federację, bądź rozpadu federacji na
samodzielne państwa
Cechy suwerennego państwa
• prawo legacji
• prawo do zawierania umów międzynarodowych
• zdolność do udziału w konferencjach
międzynarodowych
• zdolność do zrzeszania się w organizacjach
międzynarodowych
prawo legacji
• prawo wysyłania przedstawicieli dyplomatycznych
do innych państw oraz przyjmowania u siebie
przedstawicieli tych państw.
• Występuje również prawo legacji czynnej
obejmujące zdolność do wysyłania swych
przedstawicieli dyplomatycznych do innych
państw oraz- biernej czyli przyjmowanie
przedstawicieli
ius contrahendi
• Zdolność do zawierania umów międzynarodowych
jest składnikiem posiadanej zdolności do działania
w prawie międzynarodowym.
• Zdolność traktatowa obejmuje prawo do zawierania
umów dwustronnych oraz wielostronnych.
• Umowy wielostronne dotyczą niemal każdej sfery
życia międzynarodowego, są wśród nich
• umowy tworzące nowe instytucje prawno
• polityczne
• konwencje kodyfikujące pewien dział prawa et
cetera
Rodzaje państw ze względu na ich
strukturę
Państwa jednolite
Państwa złożone
Państwa związkowe
Związki państw
konfederacje
Historycznie – unie realne i personalne
Państwa jednolite
występuje na zewnątrz jako jedne podmiot
istnieje zcentralizowana władza,
• nie istnieje podział suwerenności między całość i części
składowe
jednostki administracyjne nie mają żadnej zdolności
prawnej o zdolności do czynności prawnych w stosunkach
międzynarodowych,
stosunki zagraniczne należą wyłącznie do kompetencji
władz centralnych.
Państwa złożone
• istotą państwa złożonego jest podział
suwerenności między
• całość
• i części składowe
Państwa związkowe
• całość traktowana jest jako podmiot prawa
międzynarodowego
• a części składowe mogą mieć jedynie
ograniczoną zdolność do utrzymywania
stosunków międzynarodowych
Rodzaje państw ze względu na
ograniczenie zdolności do czynności
prawnych
• Państwa zależne
• Protektoraty
• Państwa wasalne
• Mini państwa
• Państwa trwale neutralne
Państwa zależne
•
zdolność do utrzymywania stosunków międzynarodowych i
prowadzenia polityki zagranicznej jest ograniczona na rzecz
innego podmiotu (występowanie w imieniu jednego
państwa przez inne państwo).
• Pomniejszenie podmiotowości międzynarodowej poprzez
odebranie zdolności do czynności prawnych
międzynarodowe protektoraty
• Powstają na podstawie umowy między 2
państwami, w której jedno państwo zrzeka się
swojego prawa do czynności prawnych w
stosunkach międzynarodowych na rzecz drugiego
państwa
Państwa wasalne
• wzajemny stosunek między państwem
wasalnym i państwem suwerennym;
zobowiązania charakterystyczne dla
stosunków feudalnych w postaci daniny
np. Andora
• symboliczna danina dla Francji i Hiszpanii
Mini państwa
• Takie jak Lichtenstein, Monako i San Marino
można uznać za protektoraty międzynarodowe ze
względu na małe terytorium i niewielką liczbę
mieszkańców. Przykłady
• Lichtenstein jest reprezentowany przez
Szwajcarię
• Monako – Francja
• (prawo reprezentowania i zawierania umów
międzynarodowych)
• Republika San Marino – Włochy
Państwa trwale neutralne
• przyjęcie trwałej neutralności powoduje pewne
ograniczenia zdolności do czynności prawnych w
płaszczyźnie międzynarodowej.
• Państwo w zamian za uzyskana gwarancję
niepodległości i integralności terytorialnej
zobowiązuje się nie używać siły zbrojnej przeciwko
innemu państwu (wyjątek samoobrona).
• Państwo neutralne nie może przystąpić do sojuszy i
organizacji wojskowych, uczestniczyć w systemie
bezpieczeństwa zbiorowego
• Status trwałej neutralności musi być zaakceptowany
przez inne państwa.
• Szwajcaria od 1648 r., Austria 1955 r.
Sposoby powstania nowych państw
• oderwanie się czy wyodrębnienie z
istniejących podmiotów
• ich połączenie
• powstają na terytorium res nullis
Stolica Apostolska
posiada atrybuty podmiotowości
prawnomiędzynarodowej
• Watykan nie ma własnych celów
państwowych, lecz jest tylko narzędziem i
gwarantem swobody wykonywania funkcji
Stolicy Apostolskiej
• W latach 1870-1929 Stolica Apostolska
zawierała umowy z państwami oraz
wykonywała czynne i bierne prawo legacji
Państwo Miasto Watykańskie
• powstało na mocy zawartego 11 lutego
1929 r. między Stolicą Apostolską a
Włochami
• Traktatu Laterańskiego
• podpisanego w imieniu Papieża Piusa XII
przez
• Kardynała Pietro de Gasparriego i
przywódcę Włoch Benito Mussoliniego
formy aktywności Watykanu na arenie
międzynarodowej
• Obejmuje ona m.in.
• • działalność dyplomacji watykańskiej,
• zawieranie umów międzynarodowych,
• udział w konferencjach międzynarodowych,
• członkostwo w organizacjach
międzynarodowych
Obszary podbiegunowe
• w stosunku do lądowych obszarów
podbiegunowych
• wokół bieguna północnego
• przyjęto w praktyce teorię sektorów
geograficznych
Według tej teorii
• państwa które są położone wokół obszaru
podbiegunowego północnego:
• Rosja, Norwegia, Dania, Kanada i Stany
Zjednoczone,
• są zwierzchnikami terytoriów lądowych
znajdujących się w sektorze wyznaczonym
granicami ich terytoriów podstawowych
dekret z dnia 15 stycznia 1926r.,
• sektor arktyczny Rosji Bolszewickiej
obejmował wszystkie wyspy położone
między wybrzeżem północnym Rosji a
biegunem północnym,
• z wyjątkiem terytoriów nad którymi została
uznana suwerenność innych państw -
Spitsbergen oraz wyspy sąsiednie
Zgodnie z umową z 1920r.
• suwerenność nad Spitsebergen należy do
Norwegii ale może być ono również
wykorzystywane przez inne państwa.
• Norwegia i Rosja mają tam stałe osady
zajmujące się głównie wydobyciem węgla,
natomiast Polska utrzymuje stałą stację
badawczą
Odpowiedzialność
międzynarodowa państwa
Teorie odpowiedzialności
• konserwatywna
• postępowa
Teoria konserwatywna
•
Głosi ona, że państwo ponosi odpowiedzialność
za szkody poniesione na jego terytorium przez
cudzoziemca
•
Istnieje bezwzględny obowiązek naprawienia
szkody
Teoria postępowa
•
Wprowadzenie międzynarodowej
odpowiedzialności państwa ma na celu:
•
zachowanie pokoju i bezpieczeństwa
międzynarodowej
•
wprowadzenie odpowiedzialności za
naruszenie zakazu stosowania wojny jako
środka rozwiązywania konfliktów
za zbrodnie międzynarodowe
Państwo ponosi odpowiedzialność za
• naruszenie norm prawa międzynarodowego
• zbrodnie międzynarodowe
• delikty międzynarodowe
naruszenie norm prawa międzynarodowego
• odpowiedzialność międzynarodowa państw
powstaje tylko w konsekwencji naruszenia
zobowiązania międzynarodowego
jest nim naruszenie wynikające
• z działania
• z zaniechania działania
Rodzaje naruszenia norm prawa
międzynarodowego
• takie które przynoszące szkodę
jakiemuś państwu
• wyrządzające istotna szkodę całej
społeczności międzynarodowej
Sukcesja państw
• przejęcie praw i obowiązków w odniesieniu
do określonego terytorium przy powstaniu
lub zniknięciu państwa;
• sukcesja to rezultat zmiany zwierzchnictwa
terytorialnego nad częścią lub całością
określonego terytorium państwowego.
Przedmiot sukcesji
• umowy międzynarodowe
• Zobowiązania
• prawo pozatraktatowe
• członkostwo w organizacjach
międzynarodowych
Rodzaje sukcesji
• Uniwersalna
• Częściowa
Uniwersalna
• Określana też jako całkowita
• znika jedno państwo jako podmiot prawa
międzynarodowego a w jego miejsce pojawia się
drugie lub kilka innych państw
Częściowa
• Sukcesja uwzględniana jest w prawie
międzynarodowym przy zachowaniu
podmiotowości istniejących i powstałych państw
• państwo poprzednik istnieje a tylko w jego części
następują zmiany terytorialne polegające na
wyodrębnieniu państwa lub państw lub
przekazaniu części terytorium
problem ustalenia dokładnej daty
sukcesji państw
• Data jest określana w prawie międzynarodowym
publicznym na dzień, w którym państwo sukcesor
zastępuje państwo poprzednika w zakresie
odpowiedzialności za międzynarodowe stosunki
terytorium, którego dotyczy sukcesja.
• Oznacza to moment, kiedy podmiotowość prawna
poprzednika zanika lub ulega ograniczeniu a w
jego miejsce pojawia się nowa podmiotowość
prawna państwa sukcesora
Obszary sukcesji
• Sukcesję państw można rozpatrywać w czterech
obszarach
• Sukcesja
w
odniesieniu
do
umów
międzynarodowych
• Sukcesja
w
odniesieniu
do
zobowiązań
wynikających za źródeł innych niż traktaty
• Sukcesja w odniesieniu do członkostwa w
organizacji międzynarodowej
• Sukcesja odpowiedzialności
Akty prawne
• Konwencja wiedeńska o sukcesji państwa w odniesieniu do
traktatów z 1978 r.
• Konwencja wiedeńska w odniesieniu do sukcesji długów i
własności państwowej z 1983 r.
Konwencja Wiedeńska o Sukcesji
Państw w Odniesieniu do Traktatów
• przyjęta w 1978r.
• Składa się ona z tytułu, wstępu, 50 artykułów i
aneksu do umowy.
• Przyjęta została przy dwóch głosach sprzeciwu
• W konwencji przeważa zasada kontynuacji umów
poprzednika w przypadku rozpadu lub secesji
aczkolwiek pozostawiono możliwość weryfikacji
umów przez porozumienie międzypaństwowe
historia
• Po II wojnie światowej, przed przyjęciem konwencji,
odnotowano trzy przypadki secesji, które były
uznane przez społeczność międzynarodową:
Pakistanu od Indii, Pakistan nie był uważany za
sukcesora umów wielostronnych zawartych przez
Indie
Singapuru od Malezji, państwa zawarły specjalną
umowę
(umowy zawarte w takich przypadkach to umowy
dewolucyjne), na mocy której Singapur stał się
stroną wszystkich umów zawartych przez Malezje,
które dotyczyły także jego terytorium.
Bangladeszu od Pakistanu
Praktyka państw
• cztery rodzaje zachowań ukształtowanych głownie
w praktyce dekolonizacyjnej:
• stosowanie zasady tabula rasa
• Automatyczna
sukcesja
wszystkich
umów
poprzednika
• Akceptacja sukcesji w odniesieniu do umów
wielostronnych
• Jednostronne, wstępne poświadczenie o sukcesji
połączone z zastrzeżeniem późniejszego przeglądu
wszystkich umów i możliwości odrzucenia
niektórych z nich
• tzw. doktryna Nierere ( prezydent Tanzanii)
zasady tabula rasa
• nowe państwa przez sam fakt sukcesji nie są
związane jakimikolwiek umowami poprzednika.
• Oznacza to przyznanie sukcesji i zwolnienie z
obowiązku wykonywania umów.
• Państwa te mogą jednak w każdej chwili stać się
stronami wielostronnych traktatów mających
zastosowanie do terytorium, którego sukcesja
dotyczy
umowy państwa poprzednika Art. 34
• Umowy które obowiązywały na całym jego
terytorium, pozostają w mocy w stosunku do
wszystkich państw sukcesorów, ale:
• państwa mogą umówić się, że rozwiążą tę kwestię
w inny sposób.
• Nie ma to zastosowania, gdy jej użycie byłoby
niezgodne z celem lub przedmiotem umowy.
• Nie ma to zastosowania, gdy jej użycie
zmieniałoby w sposób zasadniczy warunki
funkcjonowania tej umowy
sukcesja w odniesieniu do długów
państwowych
• Prymat umowy dewolucyjnej, której zawarcie
wyłącza zastosowanie konwencji
• Zasada słuszności związana z podziałem aktywów
i pasywów.
• Szczególnie podział długów mienia ruchomego
powinien być rozstrzygany w oparciu o tę zasadę.
Ma to zastosowanie przy secesji i podziale
Pojęcie i formy uznania
• uznanie międzynarodowe to akt prawny, w
którym podmiot prawny (państwo lub organizacja
międzynarodowa)
• stwierdza istnienie pewnych faktów oraz
przyznaje im określone skutki prawne
• Przedmiotem uznania może być
• Państwo
• Rząd
• Powstańcy
• strona wojująca
• naród
uznanie wyraźne
Uznanie może być udzielane indywidualnie
lub grupowo
• uznanie wyraźne obejmuje m.in..
• nawiązanie stosunków dyplomatycznych
• podpisanie umowy bilateralnej z
państwem lub rządem uznanym
uznanie de facto i de iure
• uznanie de facto traktowane jest jako
niepełne i ograniczone, a więc warunkowe
i odwoływalne
• uznanie de iure jest bezwarunkowe i
nieodwracalne
Uznanie państw przykłady
rozpad ZSRR
np. Litwa, Łotwa, Ukraina
rozpad SFRJ
• próby
uznania
identyczności
przez
Republikę Federacyjną Jugosławii, ale ze
względu na określone relacje UE z USA
zachodziła potrzeba uznania wszystkich
nowych państw po spełnieniu określonych
żądań politycznych
rozpad SFRJ
• w 2006r od Serbii oddzieliła się
Czarnogóra i w czerwcu 2006 przyjęto ją
do ONZ
• próby uznania identyczności przez
Republikę Federacyjną Jugosławii, ale ze
względu na określone relacje UE z USA
zachodziła potrzeba uznania wszystkich
nowych państw po spełnieniu określonych
żądań politycznych
Rozpad ZSRR
Litwa powstała po rozpadzie ZSRR w 1990r.
• nigdy nie wydano takiego dokumentu o
uznaniu Litwy
• jest przykładem uznania poprzez fakty
dokonane
tzn. że nie wydano żadnego dokumentu
tylko od
razu wysłano przedstawicieli
Uznanie państwa
• Kryteria:
• efektywność – stabilność i skuteczność władzy
najwyższej nowopowstałego państwa,
• zdolność do utrzymywania stosunków
międzynarodowych;
• Państwo uzyskuje wtedy zdolność do czynności
prawnych w rozumieniu prawa międzynarodowego
• staje się suwerennym podmiotem
• polityczne i prawne (subiektywne i obiektywne)
Przedwczesne uznanie
• jest to uznanie udzielone, pomimo że
istnieją poważne wątpliwości co do
stabilności i trwałości
n.p. uznanie za państwo jeszcze w trakcie walki
• przedwczesne uznanie stanowi naruszenie
PM gdyż jest ono udzielane bezpodstawnie
uznawana społeczność nie tworzy jeszcze państwa w
świetle faktów
• stanowi w pewnym sensie interwencję w
sprawy wewnętrzne państwa
przykład
• 17 lutego 2008 powstało Kosowo
• nie ma ono szans na przyjęcie od ONZ
• Polska uznała Kosowo Uchwałą RM z dnia
17.02.2008r.
Konsekwencje uznania państwa:
•
teoria konstytutywna
• teoria deklaratoryjna
teoria konstytutywna
• Głosi, że skutki prawne powstają dopiero z
momentem uznania stanu faktycznego,
• nabycie podmiotowości zależy od uznania;
• teoria pochodzi z teorii pozytywistycznej
zakładającej, że skoro źródłem praw i obowiązków
jest zgoda państw, wyrażona lub dorozumiana, to
jest ona tez źródłem podmiotowości
• nowe państwo staje się podmiotem prawa
międzynarodowego tylko w drodze uznania przez
inne podmioty
teoria deklaratoryjna
• Polegająca na tym, że skutki prawne maja
miejsce z chwilą, gdy sytuacja faktyczna spełnia
stawiane przez normy prawno-międzynarodowe
• nabycie podmiotowości jest wynikiem nie uznania
przez inne podmioty
• ale przez uzyskanie efektywności przez nowy
porządek prawny, który jest odnotowywany przez
uznanie
Uznanie rządu
• Następuje w momencie gdy rząd dochodzi do
władzy w drodze poza konstytucyjnej
• np. w drodze puczu, zamachu stanu, przewrotu
lub rewolucji
Doktryna Tobara
• doktryna legitymizmu demokratycznego
skierowana do państw Ameryki Łacińskiej
• wysunięta przez Ministra Spraw Zagranicznych
Ekwadoru Tobara
• Postulował aby państwa amerykańskie,działające
wspólnie, odmawiały uznania wszystkich rządów
ustanowionych w drodze rewolucyjnej.
• Doktryna ta znalazła wyraz prawny w konwencji
dodatkowej do traktatu ogólnego o pokoju i
przyjażni między Gwatemalą, Hondurasem,
Kostaryką, Nikaraguą i Salwadorem w 1907 r.
doktryna Estrady
• zasada prawa międzynarodowego, sformułowana
1930 przez G. Estradę (1930–32 min. spraw zagr.
Meksyku);
• uniezależnia nawiązywanie lub utrzymywanie
stosunków dyplomatycznych z nowo powstałymi
rządami od oceny ich legalności; stosowana i
propagowana przez Meksyk
.
Uznanie za stronę wojującą i za
powstańców
• Kryteria obiektywne
Istnienie własnego rządu i organizacji wojskowej
powstańców
kontrola rządu nad częścią terytorium będącego w
stanie wojny domowej,
powstanie ma przybrać formę działań wojennych
• subiektywne
Duże prawdopodobieństwo sukcesu powstańców