ZAGROŻENIA CYWILIZACYJNE – podstawowe 

pojęcia

stan równowagi dynamicznej, czyli zdolności i 
dążności biocenozy do odtwarzania własnej 
struktury

HOMEOSTAZA

Czynnik (oprócz czynników właściwych dla 
danej strefy geograficznej) mający wpływ na 
układy ekologiczne, działający systematycznie 
i prowadzący do ich deformacji

PRESJA

Podstawowy typ reakcji na presję, który 
przebudowuje cały układ, dzięki czemu 
dostosowuje się on do nowych warunków

SUKCESJA 

EKOLOGICZN

A

Powoduje zmianę struktury dominacji w 
zespołach organizmów korzystających z tego 
samego źródła energii, czyli z tego samego 
poziomu troficznego – eliminacja niektórych 
komponentów i przejęcie ich funkcji poprzez 
zajęcie zwolnionej niszy ekologiczne

SILNA PRESJA

Występuje gdy presja jest zbyt silna i gdy 
wszystkie mechanizmy wymienione powyżej są 
niewystarczające do utrzymania równowagi

DEGRADACJA 

EKOSYSTEMU 

(katastrofa 

ekologiczna)

PRESJA  

ANTROPOGENICZNA

1. eksplozja demograficzna;
2. udoskonalenie środków technicznych i 

gwałtowny wzrost ilości energii, jaką ludzie 
mają do dyspozycji – zwiększone 
oddziaływanie człowieka na środowisko 
naturalne;

3. zwiększenie się potrzeb człowieka – wzrost 

poziomu życia, większe zużycie surowców

PODSTAWO

WE 

CZYNNIKI

1. mechaniczne – widoczne np.na polach uprawnych w zastosowaniu 

zabiegów agrotechnicznych, które wprowadzają zmiany w 
powierzchniowych warstwach gleby;

2. chemiczne – np. chemizacja środowiska (nawozy sztuczne i środki 

ochrony roślin, zanieczyszczenia gazowe, ciekłe, stałe). Mają 
największą siłę oddziaływania i zabójczą „skuteczność” – brak 
odpowiednich mechanizmów obronnych ekosystemów;

3. techniczno-organizacyjne – związane np. ze sposobem 

prowadzenia upraw leśnych

ZABURZENIA  

ANTROPOGENICZNE

ZAGROŻENIA 

CYWILIZACYJNE

1. kwaśne opady;
2. globalne ocieplenie (intensyfikacja efektu cieplarnianego);
3. zanik warstwy ozonowej (dziura ozonowa);
4. zagłada lasów (tropikalnych i pozostałych);
5. degradacja gleby – erozja, pustynnienie i stepowienie, 

zniekształcenie i chemiczne zanieczyszczenie gleby (rolnicze i 
przemysłowe);

Globalne problemy środowiskowe, które zostaną 

omówione na zajęciach

1. wyczerpywanie się nieodnawialnych zasobów przyrody, wskutek ich 

nadmiernej eksploatacji;

2. erozja gleb, pustynnienie i susza, chemizacja rolnictwa;
3. narastający deficyt wody słodkiej;
4. rosnące zanieczyszczenie wód (i eutrofizacja), powietrza i gleb oraz 

wzrastająca ilość odpadów;

5. wzrastające zagrożenie promieniowaniem, hałasem i wibracjami 

(również awarie jądrowe);

6. niszczenie lasów;
7. utrata siedlisk i bioróżnorodności świata. 

Negatywne zjawiska, prowadzące do zakłócenia równowagi 

biologicznej biosfery

ZASOBY  

PRZYRODY

Elementy przyrody ożywionej (rośliny, zwierzęta, ekosystemy) i 
nieożywionej (minerały, skały, gleba, woda, atmosfera), 
eksploatowane i wykorzystywane przez człowieka w celach 
gospodarczych, przemysłowych i konsumpcyjnych

ZASOBY   

PRZYRODY

NIEWYCZERPYWAL

NE

WYCZERPYWALNE

NIEODNAWIALN

E

ODNAWIALN

E

ZASOBY 

PRZYRODY

to takie, których eksploatacja nie zagraża wyczerpaniem, np. energia 
słoneczna, wiatr, prądy morskie (pływy), energia geotermiczna

NIEWYCZERPYWAL

NE

WYCZERPYWALNE

ODNAWIALN

E

zasoby, które w wyniku eksploatacji mogą ulec całkowitemu 
wyczerpaniu i zniszczeniu. Wyczerpywalność zasobów jest uzależniona 
od intensywności ich pozyskiwania i zużywania przez człowieka

to część zasobów, które mimo użytkowania ulegają samoodtwarzaniu 
się w toku naturalnych procesów zachodzących na Ziemi. Należą do 
nich: powietrze, atmosfera, wody, gleby oraz żywe zasoby przyrody 
(rośliny, zwierzęta) których biologiczną cechą jest zdolność 
rozmnażania i wzrostu. Kiedy konsumpcja któregoś z nich przekroczy 
możliwości aktualnej zdolności odtwarzania (reprodukcji), może dojść 
do jego całkowitego zniszczenia

ZASOBY 

PRZYRODY

NIEODNAWIALN

E

zasoby przyrody, których proces formowania został zakończony, a ich 
wielkość na Ziemi jest fizycznie skończona. Wykorzystywanie tych 
zasobów powoduje stałe i bezpowrotne ich ubywanie prowadzące do 
całkowitego wyczerpania. Zalicza się do nich surowce mineralne 
(energetyczne, budowlane i inne), występujące w postaci:

•stałej – węgiel kamienny i brunatny, rudy metali (Cu, Zn, Pb) i 
niemetali (S), sól kamienna, substancje rozszczepialne, surowce 
budowlane (piasek, żwir, gips, piaskowiec, marmur).

•płynnej – ropa naftowa, wody mineralne

•gazowej – gaz ziemny
Można je podzielić również na możliwe do odzyskania (np. metale), i 
niemożliwe do odzyskania.
Nieodnawialność tych zasobów wynika z długiego czasu ich 
powstawania, np. proces powstawania węgla brunatnego rozpoczął się 
ok. 200 mln lat temu, a węgla kamiennego – 300 mln lat temu.

PRZYROST DEMOGRAFICZNY (eksplozja 

demograficzna)

1. poprawa warunków życia,
2. ulepszenie metod uprawy 

roli,

3. rozwój medycyny

GŁÓWNE 

PRZYCZYNY

1. mechaniczne – widoczne np.na polach uprawnych w zastosowaniu 

zabiegów agrotechnicznych, które wprowadzają zmiany w 
powierzchniowych warstwach gleby;

2. chemiczne – np. chemizacja środowiska (nawozy sztuczne i środki 

ochrony roślin, zanieczyszczenia gazowe, ciekłe, stałe). Mają 
największą siłę oddziaływania i zabójczą „skuteczność” – brak 
odpowiednich mechanizmów obronnych ekosystemów;

3. techniczno-organizacyjne – związane np. ze sposobem 

prowadzenia upraw leśnych

ZABURZENIA  

ANTROPOGENICZNE

PRZYROST DEMOGRAFICZNY – kalendarium i 

prognozy

• początek ludzkości – roczna stopa wzrostu ok. 0,002 %

• powstanie kultury rolnej w neolicie (ok. 6000 lat p.n.e.) – wzrost do ok. 100 

milionów;

• początek ery nowożytnej – 200-300 mln. ludzi

• 1830 rok – 1 miliard ludzi

• 1930 rok – 2 miliardy ludzi;

• 1960 rok – 3 miliardy ludzi;

• 1975 rok – 4 miliardy ludzi;

• 1987 rok – 5 miliardów ludzi;

• obecnie – ponad 6 miliardów ludzi;

• najwyższa stopa przyrostu naturalnego w latach 60-tych i 70‑tych i wynosiła 2 

%

• w 1994 roku stopa wzrostu 1,5 %

Współczynnik dzietności (TFR) – 
liczba urodzonych dzieci 
przypadająca na jedną kobietę w 
wieku rozrodczym (15-49 lat).

Stopa przyrostu naturalnego 
(population growth rate)

1000

 / 

ludno

śud

 

liczba

zgonów

 

liczba

urodze

ń

 

liczba

 

 

Sp





PRZYROST 

DEMOGRAFICZNY

• wysoka stopa życiowa, wysokie uprzemysłowienie i poziom techniki 

oraz niski przyrost naturalny

• niski stosunek liczby ludności do zasobów naturalnych

• wysoki wskaźnik długości życia, dobre warunki socjalne, 

• 26 % mieszkańców globu

• 80 % globalnego zużycia energii, 78 % stali, 85 % papieru
• 92 % całości emisji CO

2

 do atmosfery

Kraje rozwinięte (głównie półkula 

północna)

Kraje rozwijające się (głównie półkula 

południowa)

• słabo rozwinięte technicznie i wysoki przyrost naturalny

• wysoki stosunek liczby ludności do zasobów naturalnych

• niski wskaźnik długości życia, złe warunki socjalne,

• podstawowy problem – nędza prowadząca do rabunkowego 

korzystania ze środowiska

PRZYROST DEMOGRAFICZNY - BARIERY

określa maksymalną liczbę ludności na Ziemi na około 60 trylionów, przy 
założeniu, że nie będą istniały żadne techniczne ograniczenia. Cała 
Ziemia pokryta byłaby budynkami 15-kilometrowej wysokości o 20 000 
kondygnacji. Górne 1000 pięter zamieszkiwaliby ludzie, przy gęstości 
zaludnienia 130 000 osób/km

2

 (na jednej kondygnacji). Pozostała część 

budowli zajęta byłaby na cele produkcyjne. Ograniczeniem dalszego 
wzrostu demograficznego byłaby niemożność odprowadzenia w kosmos 
powstających w procesach życiowych i produkcyjnych ogromnych ilości 
ciepła. Przy podanej liczby ludności temperatura górnej powierzchni 
opisanego globalnego miasta musiałaby sięgać 1000 

0

C.

Bariera 

termodynamiczna

Bariery

1. Termodynamicz

na

2. Żywnościowa
3. Surowcowe
4. Biologiczne

wg prognoz optymistycznych z płodów ziemi można wyżywić 120 mld 
ludzi, wg bardziej umiarkowanych przewidywań 20-50 mld ludzi. Nie są 
to jednak wielkości realne, gdyż zakłada się zbyt szybki przyrost areału 
upraw i wielkości plonów z jednostki powierzchni. Tymczasem wzrost 
powierzchni upraw jest ograniczony przez:

•zajmowanie, wskutek wzrostu zaludnienia, obszarów pod mieszkania, 
infrastrukturę i przemysł;

•wzrost areału pod uprawę roślin do celów przemysłowych i 
energetycznych;

•konieczność zachowania znacznej części naturalnych ekosystemów , w 
celu ochrony bioróżnorodności i stabilności klimatu;

•ubytek obszarów rolnych wskutek pustynnienia, erozji, zasolenia itp 
(np. gleby lasów tropikalnych).
Zwiększenie plonów i połowów nie nadąża za tempem wzrostu ludności.

Bariera 

żywnościowa

ograniczone możliwości czerpania odnawialnych i nieodnawialnych 
zasobów przyrody. Niektórzy jednak twierdzą, że bariera surowcowa jest 
odległa znacznie bardziej niż prognozy szybkiego jej osiągnięcia, 
ponieważ ilość potencjalnie dostępnych zasobów jest znacznie większa 
niż obecnie rozpoznana. Dostępność zasobów będzie się zwiększać 
szybciej niż ich zużycie, z drugiej jednak strony ich eksploatacja będzie 
droższa i być może nieopłacalna. Ograniczenie surowcowe szczególnie 
dotyczy zasobów odnawialnych – konieczność ochrony znacznej części 
lasów na Ziemi ograniczy dostępność drewna budowlanego, 
przemysłowego i opałowego.

Bariery 

surowcowe

konieczność zachowania odpowiedniej jakości środowiska w celu ochrony 
ludzkiego zdrowia i warunków funkcjonowania ekosystemów. 
Zanieczyszczenie środowiska prowadzi do degradacji ekosystemów, co 
zmniejsza możliwość wykorzystania środowiska przyrodniczego i 
prowadzenia w nim działań gospodarczych. Ekolodzy uważają, iż 
sprawą krytyczną dla ludzkości jest pogorszenie jakości 
środowiska życia człowieka, a nie wyczerpanie zasobów przyrody. 
Ostrożne prognozy mówią, że dwukrotne zwiększenie populacji 
ludzkiej powoduje sześciokrotny wzrost oddziaływań na 
środowisko!

Bariery 

biologiczne

Populacja ludzka ma do wyboru 2 modele przyszłego wzrostu. Można 
ignorować pogarszający się stan środowiska. Dojdzie wówczas do 
„automatycznej poprawy” np. wskutek epidemii, głodu czy nadmiernego 
zanieczyszczenia. Populacja ludzi zmaleje, człowiek straci moc 
niszczenia. Druga możliwość jest zahamowanie tempa wzrostu populacji 
i utrzymanie liczby ludności w granicach pozwalających na utrzymanie 
środowiska w dobrym stanie.

maksymalna liczba osobników populacji, jaką środowisko jest w stanie 
utrzymać przez nieskończenie długi czas, tzn. że wystarczy w min 
zarówno miejsca jak i pokarmu dla wszystkich osobników populacji. 

Pojemność środowiskowa (bezpieczna 

gęstość populacji) 

Dla zaspokojenia wszystkich potrzeb człowieka potrzebne jest minimum 
2,025 ha powierzchni, z czego 2/5 powinno być przeznaczone na 
naturalne układy przyrodnicze. Średnie zagęszczenie nie może 
przekraczać 50 osób/km

2

 lądów co odpowiada liczbie ludności 7,2 

miliarda. Według innych ocen, w godziwych warunkach na Ziemi może 
żyć 12-15 miliarda ludzi, co osiągniemy do końca XXI wieku!!! Jest to 
liczba optymalna, która jest znacznie mniejsza od maksymalnie możliwej, 
ale wówczas ludzie nie będą żyli w godziwych warunkach.