METODY KSZTAŁCENIA 

RÓWNOWAGI

STATYCZNEJ 

I

 DYNAMICZNEJ

OPRACOWANIE:

Arletta Kaczmarek

Leszek Werakso

 

 

Mechanizmy odpowiedzialne za 
zachowanie równowagi ciała 
kontrolowane są przez wiele narządów 
o złożonej anatomii i fizjologii.

      Zadaniem układu równowagi jest:

1. dostarczenie aktualnych danych 
     o pozycji ciała 
    w   przestrzeni, o kierunku i 
prędkości 
    jego ruchu;

 

 

2. szybka zapobiegająca upadkowi reakcja, 
    korygująca każde odchylenie środka 
    ciężkości ciała od pozycji równowagi 
    w obrębie pola podstawy.

 

3. Kontrola ruchu gałek ocznych w celu 
    utrzymania prawidłowego obrazu 
    otaczającej przestrzeni, podczas duchu 
    danej osoby, jej otoczenia lub obu 
jednocześnie.

 

 

Aby sprostać tym zadaniom, układ 
równowagi przyjmuje bodźce z otaczającego 
środowiska poprzez receptory w narządzie 
przedsionkowym, proprioreceptory oraz 
narząd wzroku. Uzyskane informacje są 
przekazywane i modulowane przez 
ośrodkowy układ nerwowy. Następnie 
impulsy nerwowe docierają do narządów 
efektorowych, tzn. mięśni tułowia i 
kończyn oraz gałek ocznych, wywołując ich 
odruchowe reakcje koordynujące postawę 
ciała.

 

 

W złożonym systemie mechanizmów 
odpowiedzialnych za kontrolę 
równowagi można wyszczególnić dwa 
odrębne, jednak uzależnione od siebie 
układy. 
Pierwszy to układ stabilizujący 
spojrzenie, na które składa się 
kontrola kierunku i ostrość widzenia 
podczas czynności związanych z 
ruchami głowy i całego ciała.

 

 

Drugi to układ stabilizujący postawę, 
który utrzymuje ciało w równowadze w 
spoczynku i ruchu.
Oba układy, stabilizujący spojrzenie i 
stabilizujący postawę ciała, różnią się 
źródłem informacji receptorowych, informacji 
o reakcjach ruchowych różnych części ciała 
oraz zaangażowaniem odmiennych szlaków 
o ośrodkowym układzie nerwowym. Są przy 
tym ściśle od siebie uzależnione, ponieważ 
stabilizacja spojrzenia nie jest możliwa 
dopóki ciało i głowa wraz z gałkami ocznymi 
także nie są stabilne.

 

 

Natomiast prawidłowe widzenie, 
które zależy od stabilnego 
spojrzenia, jest jednym z 
podstawowych zmysłów 
umożliwiających kontrolę i 
stabilizację postawy.

 

 

          Zdolność zachowania równowagi 

Umożliwia ona zachowanie stabilnego 
położenia ciała (równowagi statycznej), jak 
też zachowanie lub odzyskanie tego stanu 
(równowagi dynamicznej) w czasie czynności 
albo po jej wykonaniu. 

Pierwszy rodzaj równowagi prawie w 
jednakowym stopniu zależy od uwarunkowań 
dziedzicznych, co środowiskowych, a drugi 
wyraźniej od środowiskowych.

 

 

Podział na równowagę statyczną i 
dynamiczną ma charakter 
umowny, gdyż badania wykazały 
znaczną niestabilność ciała w 
postawie zbliżonej do zasadniczej 
nawet u zawodników 
specjalizujących się w 
dyscyplinach sportu, w których 
zdolność ta jest wiodąca.

 

 

Przejawia się ona zawsze równocześnie 
z innymi zdolnościami koordynującymi: 
orientacją przestrzenną, 
różnicowaniem ruchu, szybkością 
reakcji.
Zdolność zachowania równowagi 
występuje w ćwiczeniach 
wykonywanych w różnych kierunkach 
(przód, tył, prawo, lewo) lub wokół 
rozmaitych osi ciała (podłużnej, 
poprzecznej, mieszanej). Najważniejszy 
poziom tej zdolności występuje w 
ćwiczeniach sportowych 
wykonywanych z obrotami wokół 
różnych osi.

 

 

Im więcej obrotów zawiera ćwiczenie 
tym wyższy stopień jego zdolności 
(tzw. współczynnik trudności) i 
znaczniejsze zakłócenie czynności 
zmysłu równowagi.

Duża liczba takich złożonych ćwiczeń 
charakteryzuje m. in. Akrobatykę, 
skoki na batucie, skoki akrobatyczne 
na nartach, skoki do wody, łyżwiarstwo 
figurowe (skoki i piruety).

 

 

Znaczenie zdolności zachowania 
równowagi uzależnione jest od 
wielkości płaszczyzny podparcia. 
Im mniejsza płaszczyzna, tym 
bardziej złożone staje się 
zachowanie równowagi.
Szczególnie niewielka jest ona 
przy wykonywaniu niektórych 
elementów łyżwiarstwa 
figurowego, np. piruetów – wynosi 
ona zaledwie kilka metrów.

 

 

 

Złożoność wykonywanych ruchów 
wzrasta też wtedy, gdy 
płaszczyzna podparcia jest 
chwiejna, przemieszcza się i 
podlega częstym zakłóceniom, np. 
podczas jazdy na wrotkach.

 

 

Zdolność zachowania równowagi 
kształtuje się głównie pod 
wpływem informacji pochodzących 
z analizatorów: 
- kinestetycznych;
- dotykowych;
- optycznych;
- przedsionkowych.

 

 

Równowagę dzieli się na fizyczną i 
motoryczną. 
Zarówno w pierwszej jak i w drugiej 
występować może równowaga 
dynamiczna i statyczna. Ostatnią 
podzielić można na:
- stałą;
- obojętną;
- chwiejną.
Klasyfikacja ta nie obejmuje nawet 
części różnorodnych przejawów 
zdolności zachowania równowagi w 
ćwiczeniach sportowych.

 

 

Wątpliwości pojawiają się przy definicji, 
w której przez równowagę rozumie się:
„… Stan, w którym wszystkie punkty 
ciała sztywnego znajdują się w 
spoczynku względem rozpatrywanego 
układu odniesienia. Człowiek 
utrzymujący równowagę w pozycji 
stojącej upodabnia swoje ciało do bryły 
sztywnej. Utrzymywanie równowagi w 
pozycji stojącej jest procesem 
dynamicznym.”

 

 

I dalej: „Rozróżnia się trzy 
stany równowagi u człowieka: 
stały, obojętny i chwiejny.
Równowaga stała – stan, gdy 
po wytrąceniu ze stanu 
równowagi ciało po pewnym 
czasie powróci do położenia 
wyjściowego.

 

 

Równowaga obojętna – stan, 
gdy po wytrąceniu ciała ze 
stanu równowagi zmieni ono 
swe położenie i znajdzie się w 
stanie równowagi, lecz w 
innym punkcie.

 

 

Równowaga chwiejna – stan, w 
którym środek ciężkości ciała 
zmienia swe położenie, a 
wychylenia wywołują 
przemieszczanie się całego 
ciała"

 

 

Rodzaje przejawiania się zdolności zachowania 

równowagi w ćwiczeniach sportowych.

 

Zdolność 

zachowania równowagi

Ruchy na małej powierzchni podparcia

Ruchy na małej i przemieszczającej się

Powierzchni podparcia

Ruchy z obrotami wokół podłużnej osi ciała

(bez podparcia)

Równowaga

dynamiczna

Ruchy z obrotami wokół różnych osi

(z podparciem)

Równowaga statyczna 

to tylko ćwiczenia sportowe

Ruchy ze zmianą szybkości i kierunku

 

 

Zasady i sposoby rozwijania 
koordynacji ruchowej są 
podobne do tych jakie 
stosujemy w nauczaniu i 
doskonaleniu techniki 
sportowej. Obowiązują tu też 
identyczne zasady 
dydaktyczne wśród których 
pierwszoplanowe miejsce 
zajmuje stopniowanie 
złożoności ćwiczeń, tj. od 
prostego do złożonego.

 

 

Wybierając ćwiczenia ukierunkowane 
na rozwijanie koordynacji opieramy się 
na określonych kryteriach.
Ćwiczenia te winny być:
a) odpowiednie do zdolności 
    koordynacyjnej którą chcemy 
rozwijać;
b) uwzględnić możliwości ćwiczącego;
c) nowe, tj. nieznane dla ćwiczącego;
d) złożone, ale na miarę możliwości 
    ćwiczącego.

 

 

Pojęcie koordynacji ruchowej jest 
bardzo pojemne. Składa się ono z 
licznych elementów składowych. 
Znaczącą ich część tworzy 11 
podstawowych zdolności 
koordynacyjnych i ich kombinacje.
Uwzględniając ten podział 
dobieramy ćwiczenia, których 
celem będzie rozwijanie jednej za 
zdolności koordynacyjnych.

 

 

 

Jednak przestrzeganie tej zasady 
nie zawsze będzie możliwe, gdyż 
w niektórych ćwiczeniach rozwijać 
będziemy jednocześnie nie jedną, 
a dwie lub więcej zdolności 
koordynacyjnych. Wtedy trzeba 
ustalić wiodącą zdolność i 
odpowiednio ukierunkować 
ćwiczenia lub zmodyfikować 
warunki w jakich będzie ono 
realizowane.

 

 

W procesie rozwijania 
koordynacji stosujemy zasady:
- wielostronność;
- nowość (stosowanie 
nieznanych ćwiczeń);
- urozmaicenie 
(różnorodność).

 

 

Koordynację rozwijać czy też 
doskonalić można następującymi 
sposobami:
- naturalnym;
- sztucznym;
- mieszanym.
Powszechnie dostępnym i 
najskuteczniejszym jest sposób 
naturalny, 
tj. z pomocą ćwiczeń.

 

 

Przeważnie wykorzystuje się 
trzy sposoby czy też odmiany 
postępowania pedagoga 
ukierunkowane na rozwój 
koordynacji.
Pierwszy stanowi ogólny 
schemat rozwijania koordynacji 
stosowany też przy nauczaniu i 
doskonaleniu techniki 
sportowej.

 

 

 

Opiera się ona na koncepcji W. Farfela 
(1960) rozwiniętej przez W. Starostę 
(1981, 1988, 1995) i służącej do 
klasyfikowania złożoności ćwiczeń, 
podziału dyscyplin sportowych według 
ich koordynacyjnej złożoności, 
utworzenia schematu doskonalenia 
techniki sportowej i rozwijania 
koordynacji.
Schemat ten stosuje się w praktyce, 
ale nie zawsze w pełnej postaci.

 

 

Np. nie we wszystkich dyscyplinach 
sportu przestrzega się etapowości w 
doskonaleniu techniki. Powoduje to 
powierzchowne opanowanie techniki. 
W nauczaniu techniki ruchów podobnie 
jak w rozwijaniu koordynacji, najpierw 
wymagamy dokładnego wykonania 
ćwiczenia zgodnie z jego wzorcem (I 
poziom koordynacji).

 

 

Tym wzorcem na początku nauczania 
jest technika elementarna.
Natomiast po wielu latach szkolenia – 
technika mistrzowska lub 
indywidualna.
Po dokładnym opanowaniu ćwiczeń 
przechodzimy do drugiego etapu 
rozwoju koordynacji (II poziom), łącząc 
doskonałość wykonania z realizacją 
jego w minimalnym (czy optymalnym) 
czasie.

 

 

Uczenie się ruchu przebiega jednak 
również mimowolnie, tzn. przez 
naśladownictwo metodą prób i błędów. 

Mówimy wówczas, że posiada 
charakter samorzutny, czyli 
nieintencjonalny. Przyswajanie nowych 
umiejętności ruchowych nie jest w tym 
wypadku kierowane z zewnątrz, a więc 
nie występuje tu proces nauczania.

 

 

Przykładowo, cechujące się 
niespotykaną w innych okresach 
ruchliwością dziecko samo próbuje 
rozwiązywać pojawiające się przed 
nim zadania i w ten sposób uczy 
się mimowolnie różnych czynności. 

Ważne miejsce w takim nauczaniu 
się odgrywa wzorowanie się na 
stylu ruchowych zachowań innych 
osób.

 

 

Taka skłonność do działania 
opartego na naśladownictwie 
spełnia szczególną rolę w 
dzieciństwie, a więc wówczas, 
gdy osobnik nie potrafi sam 
kierować jeszcze w pełni 
refleksyjnie swoim 
postępowaniem ruchowym.

 

 

Oczywiście takie działania, 
oparte na mimowolnym 
naśladowaniu gotowych już 
wzorców, ma w wypadku 
uczenia się motorycznego 
znaczenie również i w 
późniejszym okresie.

 

 

Innym rodzajem uczenia się jest 
dochodzenie do rozwiązywania 
zadań ruchowych po drodze 
całkowicie własnej, oryginalnej. 
Jako styl postępowania poczyna 
wówczas dominować metoda 
prób i błędów („przybliżeń i 
poprawek”, „porażek 
i sukcesów”).

 

 

Obok niewątpliwych wad takich 
sposobów działania posiada 
również i zalety. Są nimi: 
odwoływanie do twórczej 
inicjatywy uczącego się, 
rozbudzenie wyobraźni 
motorycznej i możliwości 
znalezienia całkowicie nowych, 
własnych rozwiązań.

 

 

W pierwszym etapie uczenia się 
osobnik spontanicznie wyzwala 
różne typy reakcji i w ten sposób 
zdobywa rozeznanie, które 
prowadzi do celu.
W drugim etapie, w efekcie 
zdobytych doświadczeń dobiera 
już coraz częściej reakcje 
nagradzane (skuteczne) i eliminuje 
reakcje błędne nie prowadzące do 
osiągnięcia wyniku.

 

 

W opanowaniu nowych ruchów w 
procesach wychowania i 
kształcenia fizycznego 
niekwestionowaną rolę odgrywają 
procesy uczenia kierowanego, 
czyli uczenia. Uczenie się ruchów 
można wówczas traktować jako 
przepływ informacji pomiędzy 
systemem nauczającym a 
systemem uczącym się.

 

 

System uczący się zmierza do 
upodobniania swojej struktury 
zachowania do wymagań 
płynących ze strony środowiska 
(oczekiwań nauczającego) i tym 
samym osiągnięcia właściwego 
poziomu homeostazy.

 

 

Na zakończenie trzeba 

podkreślić, że na efekty 

nauczania motorycznego w 

równej mierze składa się dobra 

znajomość prac teoretycznych, 

uczenia określonych czynności 

ruchowych, jak i 

indywidualności oraz twórcza 

wyobraźnia nauczającego.

 

 

DZIĘKUJEMY 

ZA

UWAGĘ